Mahabharata Adhyaya 105
Bhishma ParvaAdhyaya 10552 Versesपाण्डव-पक्ष के पक्ष में—कौरव गजसेना का विघटन और द्रोण पर अर्जुन का दबाव।

Adhyaya 105

Daśame’hani Bhīṣma-yuddham — Śikhaṇḍī-rakṣaṇa, Arjuna-prabhāva, Duryodhana-āśraya-vākyam

Upa-parva: Daśama-dina Yuddha (Tenth-Day Engagement: Śikhaṇḍī and the Bhīṣma Front)

Chapter 105 opens with Dhṛtarāṣṭra interrogating Saṃjaya about the tactical approach to Bhīṣma on the tenth day: how Śikhaṇḍī advanced against the Kuru grandsire, which Pandava champions protected him, and whether Bhīṣma suffered equipment failure or chariot damage. Saṃjaya reports Bhīṣma’s continued battlefield effectiveness—his bow remains intact, his chariot steady—as he inflicts sustained attrition with well-jointed arrows and draws Kaurava forces forward around him. The narration then pivots to Arjuna’s psychological and operational impact: his lion-like war-cry and dense volleys cause Kaurava units to scatter, prompting Duryodhana to address Bhīṣma with an assessment of coalition pressure from multiple Pandava-aligned heroes. Duryodhana frames Bhīṣma as the sole adequate stabilizer and requests immediate protection for endangered formations. Bhīṣma responds by reaffirming a prior vow-like commitment regarding daily combat output and declares an intensified resolve for the present day—either to fall or to decisively strike the Pandavas—then advances into the Pandava host. The chapter closes with the Pandavas and Śṛñjayas surrounding Bhīṣma amid a renewed, large-scale engagement.

Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रणभूमि का दृश्य सुनाते हैं—जहाँ आचार्य द्रोण और पाण्डुपुत्र अर्जुन, दोनों एक-दूसरे के प्रिय होते हुए भी, धर्म-युद्ध की कठोरता में आमने-सामने खड़े हैं। → दोनों महारथी सिंहों की भाँति हर्ष-उत्साह से भिड़ते हैं; अर्जुन के तीक्ष्ण बाण द्रोण को बेधते हैं, पर द्रोण उन घावों की परवाह किए बिना युद्ध-धर्म निभाते हुए प्रत्युत्तर देते हैं। इसी बीच भीमसेन गदा उठाकर गजसेना पर टूट पड़ते हैं और हाथियों की पंक्तियाँ डगमगाने लगती हैं। → भीमसेन गजसेना के मध्य सूर्य की भाँति दीप्त हो उठते हैं; गदा-प्रहार से वृक्षों-से विशाल हाथी और सैनिक गिरते जाते हैं, और वायु के मेघ-विनाश की तरह पूरी गजसेना छिन्न-भिन्न हो जाती है। → अर्जुन का पराक्रम देव-दानवों तक को संतुष्ट करता है और भीम का उग्र संहार शत्रु-पक्ष की व्यवस्था तोड़ देता है; दाँतों से विदीर्ण होकर भी भीम रणमुख पर खिले अशोक-सा शोभित रहता है—पाण्डव-पक्ष का मनोबल ऊँचा होता है। → गजसेना के टूटने के बाद कौरव-पक्ष किस नए प्रतिरोध (नए व्यूह/नए नायक) से भीम और अर्जुन को रोकेगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।

Shlokas

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें अलग्बुष और अभिमनन्‍्युका युद्धविषयक एक सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १०९ ॥। अपने-आप बछ। से

धृतराष्ट्र उवाच—सञ्जय, कथं द्रोणो महेष्वासः पाण्डवश्च धनञ्जयः। समीयतुः रणे यत्नात् तावुभौ पुरुषर्षभौ॥

Verse 2

प्रियो हि पाण्डवो नित्यं भारद्वाजस्य धीमत: । आचार्य क्ष रणे नित्यं प्रिय: पार्थस्य संजय

धृतराष्ट्र उवाच—प्रियो हि पाण्डवो नित्यं भारद्वाजस्य धीमतः। आचार्यश्च रणे नित्यं प्रियः पार्थस्य, संजय॥

Verse 3

तावुभौ रथिनौ संख्ये हृष्टो सिंहाविवोत्कटौ । कथं समीयतुर्यत्तौ भारद्वाजधनंजयौ

तावुभौ रथिनौ संख्ये हृष्टौ सिंहाविवोत्कटौ । कथं समीयतुर्यत्तौ भारद्वाजधनंजयौ ॥

Verse 4

संजय उवाच न द्रोण: समरे पार्थ जानीते प्रियमात्मन: । क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य पार्थो वा गुरुमाहवे

संजय उवाच न द्रोणः समरे पार्थ जानीते प्रियमात्मनः । क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य पार्थो वा गुरुमाहवे ॥

Verse 5

न क्षत्रिया रणे राजन्‌ वर्जयन्ति परस्परम्‌ | निर्मर्याद हि युध्यन्ते पितृभिर्श्रातृभि: सह

न क्षत्रिया रणे राजन् वर्जयन्ति परस्परम् । निर्मर्यादा हि युध्यन्ते पितृभिः भ्रातृभिः सह ॥

Verse 6

रणे भारत पार्थेन द्रोणो विद्धस्त्रिभि: शरै: | नाचिन्तयच्च तान्‌ बाणान्‌ पार्थचापच्युतान्‌ युधि

रणे भारत पार्थेन द्रोणो विद्धस्त्रिभिः शरैः । नाचिन्तयच्च तान् बाणान् पार्थचापच्युतान् युधि ॥

Verse 7

शरवृष्ट्या पुन: पार्थश्छादयामास तं रणे । स प्रजज्वाल रोषेण गहनेडग्निरिवोर्जित:

शरवृष्ट्या पुनः पार्थश्छादयामास तं रणे । स प्रजज्वाल रोषेण गहनेऽग्निरिवोर्जितः ॥

Verse 8

ततोर्र्जुनं रणे द्रोण: शरैः संनतपर्वभि: । छादयामास राजेन्द्र नचिरादेव भारत,भरतनन्दन! राजेन्द्र! तब द्रोणाचार्यने युद्धमें झुकी हुई गाँठवाले बाणोंसे अर्जुनको शीघ्र ही आच्छादित कर दिया

ततोऽर्जुनं रणे द्रोणः शरैः संनतपर्वभिः । छादयामास राजेन्द्र नचिरादेव भारत ॥

Verse 9

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत््‌ | द्रोणस्य समरे राजन्‌ पार्ष्णिग्रहणकारणात्‌,राजन! तब राजा दुर्योधनने सुशर्माको समरभूमिमें द्रोणाचार्यके पृष्ठभागकी रक्षाके लिये प्रेरित किया

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् । द्रोणस्य समरे राजन् पार्ष्णिग्रहणकारणात् ॥

Verse 10

त्रिगर्तराडपि क्रुद्धों भूशमायम्य कार्मुकम्‌ | छादयामास समरे पार्थ बाणैरयोमुखै:,उसकी आज्ञा पाकर त्रिगर्तराज सुशर्माने भी समरमें क्रोधपूर्वक धनुषको अत्यन्त खींचकर लोहमुख बाणोंके द्वारा अर्जुनको ढक दिया

त्रिगर्तराडपि क्रुद्धो भूशमायम्य कार्मुकम् । छादयामास समरे पार्थं बाणैरयोमुखैः ॥

Verse 11

ताभ्यां मुक्ता: शरा राजन्नन्तरिक्षे विरेजिरे हंसा इव महाराज शरत्काले नभस्तले,महाराज! जैसे शरद-ऋतुके आकाशमें हंस उड़ते दिखायी देते हैं, उसी प्रकार उन दोनोंके छोड़े हुए बाण आकाशमें सुशोभित हो रहे थे

ताभ्यां मुक्ताः शरा राजन्नन्तरिक्षे विरेजिरे । हंसा इव महाराज शरत्काले नभस्तले ॥

Verse 12

ते शरा: प्राप्प कौन्तेयं समन्ताद विविशु: प्रभो । फलभारनतं यद्वत्‌ स्वादुवृक्षं विहड़्मा:

ते शराः प्राप्य कौन्तेयं समन्ताद् विविशुः प्रभो । फलभारनतं यद्वत् स्वादुवृक्षं विहङ्गमाः ॥

Verse 13

अर्जुनस्तु रणे नादं विनद्य रथिनां वर: । त्रिगर्तराजं समरे सपुत्रं विव्यथे शरै:,तब रथियोंमें श्रेष्ठ अर्जुनने सिंहनाद करके समरांगणमें पुत्रसहित त्रिगर्तराज सुशर्माको अपने बाणोंसे घायल कर दिया

अर्जुनस्तु रणे नादं विनद्य रथिनां वरः । त्रिगर्तराजं समरे सपुत्रं विव्यथे शरैः ॥

Verse 14

ते वध्यमाना: पार्थेन कालेनेव युगक्षये । पार्थमेवाभ्यवर्तन्त मरणे कृतनिश्चया:

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये । पार्थमेवाभ्यवर्तन्त मरणे कृतनिश्चयाः ॥

Verse 15

जैसे प्रलयकालमें साक्षात्‌ काल सबको मार डालता है, उसी प्रकार अर्जुनकी मार खाकर त्रिगर्तदेशीय सैनिक मरनेका निश्चय करके पुनः उन्हींपर टूट पड़े ।।

यथा प्रलयकाले साक्षात्कालः प्रजाः समन्ततः । निहन्ति तद्वदार्तास्ते त्रिगर्ता मरणे ध्रुवाः ॥ पुनरेवाभ्यवर्तन्त पार्थं क्रोधसमन्विताः । मुमुचुः शरवृष्टिं च पाण्डवस्य रथं प्रति ॥ तां शरवृष्टिं ततस्तस्य शरवर्षः समन्ततः । प्रत्यवारयदेकाकी पार्थः शरनिवारणैः ॥

Verse 16

तत्राद्भुतमपश्याम बीभत्सोर्हस्तलाघवम्‌

तत्राद्भुतमपश्याम बीभत्सोर्हस्तलाघवम् । यथा मारुतोऽभ्रगणान् भिनत्ति तद्वदेकः शरवृष्टिं बहुभिः सृष्टां दुरासदां न्यवारयत् ॥

Verse 17

विमुक्तां बहुभियोंधै: शस्त्रवृष्टिं दुरासदाम्‌ । यदेको वारयामास मारुतो5भ्रगणानिव

विमुक्तां बहुभिर्युद्धे शस्त्रवृष्टिं दुरासदाम् । यदेको वारयामास मारुतोऽभ्रगणानिव ॥

Verse 18

कर्मणा तेन पार्थस्य तुतुषुर्देवदानवा: । अथ क्ुद्धो रणे पार्थस्त्रिगर्तान्‌ प्रति भारत

कर्मणा तेन पार्थस्य तुतुषुर्देवदानवाः। अथ क्रुद्धो रणे पार्थस्त्रिगर्तान् प्रति भारत, पातयन् वै तरुगणान् विनिष्पेष्यैव सैनिकान्॥

Verse 19

मुमोचास्त्रं महाराज वायव्यं पृतनामुखे । प्रादुरासीत्‌ ततो वायु: क्षोभयाणो नभस्तलम्‌

मुमोचास्त्रं महाराज वायव्यं पृतनामुखे। प्रादुरासीत् ततो वायुः क्षोभयाणो नभस्तलम्॥

Verse 20

ततो द्रोणो5भिवीक्ष्यैव वायव्यास्त्रं सुदारुणम्‌

ततो द्रोणोऽभिवीक्ष्यैव वायव्यास्त्रं सुदारुणम्॥

Verse 21

शैलमन्यन्महाराज घोरमस्त्रं मुमोच ह । महाराज! तदनन्तर द्रोणाचार्यने अत्यन्त भयंकर वायव्यास्त्रको देखकर उसका निवारण करनेके लिये भयानक पर्वतास्त्रका प्रयोग किया ।।

शैलमन्यन्महाराज घोरमस्त्रं मुमोच ह। द्रोणेन युधि निर्मुक्ते तस्मिन्नस्त्रे नराधिप॥

Verse 22

प्रशशाम ततो वायु: प्रसन्नाश्न दिशो दश । नरेश्वर! द्रोणाचार्यके द्वारा युद्धमें पर्वतास्त्रका प्रयोग होनेपर वायु शान्त और सम्पूर्ण दिशाएँ स्वच्छ हो गयीं || २१ है ।।

प्रशशाम ततो वायुः प्रसन्नाश्च दिशो दश। ततः पाण्डुसुतो वीरस्त्रिगर्तस्थ रथव्रजान्॥

Verse 23

ततो दुर्योधनश्वैव कृपश्च रथिनां वर:

ततो दुर्योधनश्चैव कृपश्च रथिनां वरः । महता रथवंशेन पार्थस्यावारयन् दिशः ॥

Verse 24

अश्वत्थामा तथा शल्य: काम्बोजश्च सुदक्षिण: । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्विक: सह बाह्लिकैः

अश्वत्थामा तथा शल्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्विकः सह बाह्लिकैः ॥

Verse 25

तथैव भगदत्तश्न श्रुतायुश्न महाबल:

तथैव भगदत्तश्च श्रुतायुश्च महाबलः ।

Verse 26

गजानीकेन भीमस्य ताववारयतां दिश: । उसी प्रकार भगदत्त तथा महाबली श्रुतायुने हाथियोंकी सेनाद्वारा भीमसेनकी सम्पूर्ण दिशाओंको रोक लिया ।। भूरिश्रवा: शलश्वैव सौबलश्न विशाम्पते

गजानीकेन भीमस्य ताववारयतां दिशः । भूरिश्रवाः शलश्चैव सौबलश्च विशाम्पते ॥

Verse 27

भीष्मस्तु संहतः संख्ये धार्तराष्ट्री: ससैनिकैः

भीष्मस्तु संहतः संख्ये धार्तराष्ट्रीः ससैनिकैः ।

Verse 28

आपततन्तं गजानीकं दृष्टवा पार्थो वृकोदर:

सञ्जय उवाच—आपततन्तं गजानीकं दृष्ट्वा पार्थो वृकोदरश्च तस्याभ्यागमनं सम्यगवेक्ष्य, युद्धवेगं प्रतिपेदाते।

Verse 29

भीमस्तु रथिनां श्रेष्ठो गदां गृह्ा महाहवे

सञ्जय उवाच—भीमस्तु रथिनां श्रेष्ठो महाहवे गदां गृहीत्वा समरे समुपस्थितः।

Verse 30

तमुद्वीक्ष्य गदाहस्तं ततस्ते गजसादिन:

सञ्जय उवाच—तं गदाहस्तमुद्वीक्ष्य ततस्ते गजसादिनो योधाः समभ्यवर्तन्त समरे।

Verse 31

गजमध्यमनुप्राप्त: पाण्डव: स व्यराजत

सञ्जय उवाच—गजमध्यमनुप्राप्तः स पाण्डवो रणमर्दने व्यराजत।

Verse 32

व्यधमत्‌ स गजानीकं गदया पाण्डवर्षभ:

सञ्जय उवाच—स पाण्डवर्षभो गदया गजानीकं व्यधमत् समरे।

Verse 33

ते वध्यमाना बलिना भीमसेनेन दन्तिन:

ते वध्यमाना बलिना भीमसेनेन दन्तिनः ।

Verse 34

आर्तनादं रणे चक्रुर्गर्जन्तोी जलदा इव । महाबली भीमसेनकी गदासे आहत हुए दन्तार हाथी युद्धस्थलमें गरजते हुए मेघोंके समान आर्तनाद करने लगे ।। बहुधा दारितश्वैव विषाणैस्तत्र दन्तिभि:

आर्तनादं रणे चक्रुर्गर्जन्तो जलदा इव । बहुधा दारिताश्चैव विषाणैस्तत्र दन्तिभिः ॥

Verse 35

विषाणे दन्तिनं गृह निर्विषाणमथाकरोत्‌

विषाणे दन्तिनं गृहीत्वा निर्विषाणमथाकरोत् ।

Verse 36

विषाणेन च तेनैव कुम्भे5भ्याहत्य दन्तिनम्‌ । पातयामास समरे दण्डहस्त इवान्तक:

विषाणेन च तेनैव कुम्भेऽभ्याहत्य दन्तिनम् । पातयामास समरे दण्डहस्त इवान्तकः ॥

Verse 37

शोणिताक्तां गदां बिभ्रन्मेदोमज्जाकृतच्छवि: । कृताभ्यड्र: शोणितेन रुद्रवत्‌ प्रत्यदृश्यत

शोणिताक्तां गदां बिभ्रन्मेदोमज्जाकृतच्छविः । कृताभ्यङ्गः शोणितेन रुद्रवत् प्रत्यदृश्यत ॥

Verse 38

एवं ते वध्यमानाक्ष हतशेषा महागजा: । प्राद्रवन्त दिशो राजन्‌ विमृद्नन्त: स्वकं बलम्‌,राजन्‌! इस प्रकार भीमसेनकी मार खाकर मरनेसे बचे हुए महान्‌ गज अपनी ही सेनाको रौंदते हुए सम्पूर्ण दिशाओंमें भागने लगे

एवं ते वध्यमानाक्षा हतशेषा महागजाः । प्राद्रवन्त दिशो राजन् विमृद्नन्तः स्वकं बलम् ॥

Verse 39

द्रवद्धिस्तैर्महानागै: समन्ताद भरतर्षभ । दुर्योधनबलं सर्व पुनरासीत्‌ पराड्मुखम्‌,भरतश्रेष्ठी] सब ओर भागते हुए उन महान्‌ गजराजोंके साथ ही दुर्योधनकी सारी सेना युद्धभूमिसे विमुख हो चली

द्रवद्भिस्तैर्महानागैः समन्ताद् भरतर्षभ । दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीৎ पराड्मुखम् ॥

Verse 102

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीमपराक्रमे दयथधिकशततमो<्ध्याय:

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीमपराक्रमे द्व्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

Verse 156

प्रतिजग्राह राजेन्द्र तोयवृष्टिमिवाचल: । उन्होंने पाण्डुनन्दन अर्जुनके रथपर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी। राजेन्द्र! अर्जुनने सब ओरसे होनेवाली उस बाण-वर्षाको उसी प्रकार ग्रहण किया

प्रतिजग्राह राजेन्द्र तोयवृष्टिमिवाचलः ।

Verse 196

पातयन्‌ वै तरुगणान्‌ विनिष्नंश्नैव सैनिकान्‌ | महाराज! अर्जुनके उस पराक्रमसे देवता और दानव सभी संतुष्ट हुए। भारत! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए अर्जुनने युद्धके मुहानेपर त्रिगर्त-सेनाओंको लक्ष्य करके वायव्यास्त्रका प्रयोग किया; फिर तो आकाशको विश्षुब्ध कर देनेवाली वायु प्रकट हुई

पातयन् वै तरुगणान् विनिष्पिष्णन्निव सैनिकान् । महाराज! अर्जुनस्य तेन कर्मणा देवदानवाः प्रीतिमापेदिरे । भारत! तदनन्तरं क्रोधसंरब्धोऽर्जुनो युद्धमुखे त्रिगर्तसेनां लक्ष्यीकृत्य वायव्यास्त्रमुदैरयत् । ततः क्षोभयदाकाशं वायुर्भीमः समुत्थितः, स तरून् पातयामास सैनिकांश्च व्यनाशयत् ॥

Verse 226

निरुत्साहान्‌ रणे चक्रे विमुखान्‌ विपराक्रमान्‌ । तब वीरवर पाण्डुपुत्र अर्जुनने त्रिगर्तराजके रथ-समूहोंको उत्साहरहित एवं पराक्रमशून्य करके उन्हें युद्धसे विमुख कर दिया

सञ्जय उवाच—रणमध्ये पाण्डुपुत्राणां वरः पार्थः त्रिगर्तानां रथयूथान् निरुत्साहान् विमुखान् विपराक्रमान् चकार।

Verse 246

महता रथवंशेन पार्थस्यावारयन्‌ दिश: । तब रथियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्य

सञ्जय उवाच—महता रथवंशेन पार्थस्य दिशः सर्वाः समन्तात् अवारयन्। तत्र कृपाचार्यो दुर्योधनश्चाश्वत्थामा शल्यः काम्बोजराजः सुदक्षिणः, अवन्तीपुत्रौ विन्दानुविन्दौ, बाह्नीकश्च बाहीकदेशीयैः सैन्यैः सह—एते महतीं रथसेनामादाय पार्थस्य सर्वान् मार्गान् न्यवारयन्।

Verse 266

शरौघैर्विमलैस्ती&णैर्माद्रीपुत्राववारयन्‌ । प्रजानाथ! भूरिश्रवा, शल और शकुनिने तीखे और चमकीले बाण-समूहोंकी वर्षा करके माद्रीकुमार नकुल और सहदेवको रोका

सञ्जय उवाच—विमलैस्तीक्ष्णैः शरौघैः भूरिश्रवाः शलः शकुनिश्च माद्रीपुत्रौ न्यवारयन्। नराधिप! ते तीक्ष्णैर्दीप्तैश्च बाणवर्षैर्नकुलं सहदेवं च निरुरुधुः।

Verse 276

युधिष्ठिरं समासाद्य सर्वतः पर्यवारयत्‌ । भीष्मने सैनिकोंसहित आपके पुत्रोंके साथ संगठित होकर युद्धमें राजा युधिष्ठिरके पास जाकर उन्हें सब ओरसे घेर लिया

सञ्जय उवाच—युधिष्ठिरं समासाद्य भीष्मः सैन्यैः सह तव पुत्रैश्च समन्वितः सर्वतः पर्यवारयत्।

Verse 286

लेलिहन्‌ सृक्किणी वीरो मृगराडिव कानने । हाथियोंकी सेनाको आते देख वीर कुन्तीकुमार भीमसेन जैसे वनमें सिंह अपने जबड़ोंको चाटता है, उसी प्रकार मुँहके दोनों कोनोंको चाटने लगे

सञ्जय उवाच—गजसेनां समापतन्तीं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो भीमसेनो वीरः कानने मृगराडिव सृक्किणी लेलिहन्।

Verse 296

अवलप्लुत्य रथात्‌ तूर्ण तव सैन्यान्यभीषयत्‌ । तत्पश्चात्‌ उस महासमरमें रथियोंमें श्रेष्ठ भीमसेन गदा लेकर तुरंत रथसे कूद पड़े और आपकी सेनाओंको भयभीत करने लगे

सञ्जय उवाच—स तूर्णं रथाद् अवप्लुत्य तव सैन्यान्यभीषयत्। ततः परं तस्मिन् महायुद्धे रथिनां श्रेष्ठो भीमसेनो गदामादाय सहसा रथाद् अवप्लुत्य तव सेनां भयभीतामकरोत्॥

Verse 306

परिवत्रू रणे यत्ता भीमसेनं समन्ततः । गदा हाथमें लिये हुए भीमसेनको देखकर उन गजारोही सैनिकोंने उन्हें यत्नपूर्वक चारों ओरसे घेर लिया

सञ्जय उवाच—रणे यत्ताः समन्ततो गजारोहाः समावृत्य भीमसेनं गदापाणिं यत्नेन पर्यवारयन्॥

Verse 316

मेघजालस्य महतो यथा मध्यगतो रवि: । उस गजसेनाके बीचमें पड़े हुए पाण्डुनन्दन भीमसेन महान्‌ मेघसमूहके मध्यमें स्थित हुए सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे

सञ्जय उवाच—यथा महतो मेघजालस्य मध्ये स्थितो रविः प्रकाशते, तथा गजसेनाया मध्ये पतितोऽपि पाण्डुनन्दनो भीमसेनः सूर्य इव दीप्तिमान् बभूव॥

Verse 326

महाभ्रजालमतुलं मातरिश्वेव संततम्‌ । पाण्डवश्रेष्ठ भीमसेनने अपनी गदाकी चोटसे सारी गजसेनाको उसी प्रकार नष्ट कर दिया, जैसे वायु महान्‌ मेघोंकी सब ओर फैली हुई अनुपम घटाको छिज्न-भिन्न कर देती है

सञ्जय उवाच—यथा मातरिश्वा महाभ्रजालं सर्वतः प्रसृतं छित्त्वा-भित्त्वा विनाशयति, तथा पाण्डवश्रेष्ठो भीमसेनो गदाप्रहारैः समग्रां गजसेनां नाशयामास॥

Verse 346

फुल्लाशोकनिभ: पार्थ: शुशुभे रणमूर्थनि । हाथियोंके दाँतोंसे अनेक बार विदीर्ण हुए भीमसेन युद्धके मुहानेपर खिले हुए अशोकके समान शोभा पा रहे थे

सञ्जय उवाच—फुल्लाशोकनिभः पार्थः शुशुभे रणमूर्धनि। दन्तैः करिणां बहुशो विदीर्णोऽपि भीमसेनो रणाग्रे फुल्लाशोक इव शोभां लेभे॥

Frequently Asked Questions

The chapter presents the dilemma of command under ethical constraint: Bhīṣma must uphold personal codes and prior commitments while responding to an acute collapse in allied morale and a rapidly shifting tactical environment driven by Arjuna and the coalition’s coordinated pressure.

The chapter conveys that battlefield outcomes are shaped as much by leadership credibility and disciplined commitment as by weaponry: vows and public promises function as stabilizing institutions, yet they can also intensify risk when commanders are compelled to reconcile reputation, duty, and strategic necessity.

No explicit phalaśruti is stated in this chapter; its meta-commentary operates implicitly through Saṃjaya’s evaluative narration, which frames Bhīṣma’s vow-consistency and Arjuna’s morale impact as interpretive keys for understanding the war’s ethical and strategic progression.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App