Adhyaya 132
Ādi-parva Adhyāya 132 — Duryodhana’s Instructions to Purocana at Vāraṇāvata (Lākṣāgṛha Planning)
Upa-parva: Jatugṛha-dāha (Lākṣāgṛha) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that after the king’s arrangements concerning the Pāṇḍavas, Duryodhana experiences pronounced satisfaction and draws Purocana aside for confidential counsel. Declaring Purocana his most trusted collaborator, Duryodhana issues a detailed operational directive: proceed immediately to Vāraṇāvata by swift conveyance; construct a four-halled, enclosed residence under the guise of an armory and lavish lodging; procure and embed highly combustible materials (fibers, resins, oils, ghee, lac) into the walls and structure; arrange furnishings and hospitality so the Pāṇḍavas and Kuntī remain unsuspecting and at ease during the festival period. Once they are fully unafraid and asleep, Purocana is to ignite the house from the doorway, ensuring that observers conclude the Pāṇḍavas perished in their own dwelling, thereby shaping public testimony and kin reports. Purocana assents and departs, then executes the plan exactly as instructed, aligning with Duryodhana’s intent and method.
Chapter Arc: भीष्म द्रोणाचार्य को विश्राम देकर राजकुमारों को शिष्यत्व में सौंपते हैं और गुरु के लिए धन-धान्य से परिपूर्ण गृह तथा विविध वसुओं की व्यवस्था करते हैं—कुरुवंश की शिक्षा अब एक ही धनुर्धर-आचार्य के हाथों में जाती है। → द्रोण अर्जुन को नित्य उद्युक्त देख कर एकांत में बुलाते हैं और उसके भीतर ‘सर्वश्रेष्ठ’ बनने की आकांक्षा को धार देते हैं; उसी समय वन में एकलव्य, बिना औपचारिक स्वीकृति के, द्रोण की प्रतिमा बनाकर कठोर नियम से धनुर्विद्या साधता है और अद्भुत लाघव दिखाता है। → एकलव्य की सिद्धि देखकर द्रोण उससे गुरुदक्षिणा मांगते हैं—“दाहिने हाथ का अंगूठा दे दो”; शिष्य-भाव में एकलव्य बिना हिचक अंगूठा अर्पित कर देता है, और उसकी अद्वितीय क्षमता का शिखर उसी क्षण काट दिया जाता है। → एकलव्य की गुरु-भक्ति अमिट रहती है, पर उसका धनुर्विद्या-वैभव सीमित हो जाता है; द्रोण का वचन/उद्देश्य सुरक्षित रहता है कि अर्जुन से बढ़कर कोई धनुर्धर न हो, और राजकुमारों की शिक्षा-व्यवस्था उसी अनुशासन में स्थिर हो जाती है। → एकलव्य के त्याग की छाया आगे चलकर हस्तिनापुर की राजनीति और युद्ध-न्याय पर प्रश्न बनकर लौटने वाली है—श्रेष्ठता किसकी: प्रतिभा की, या व्यवस्था की?
Shlokas
Verse 1
- जौके आकारकी बनी हुई काठकी मोटी गुल्लीको “बीटा” कहते हैं। एकत्रिशदाधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यद्वारा राजकुमारोंकी शिक्षा
वैशम्पायन उवाच ततः सम्पूजितो द्रोणो भीष्मेण द्विपदां वरः । विशश्राम महातेजाः पूजितः कुरुवेश्मनि ।
Verse 2
विश्रान्तेडथ गुरौ तस्मिन् पौत्रानादाय कौरवान् | शिष्यत्वेन ददौ भीष्मो वसूनि विविधानि च
वैशम्पायन उवाच—विश्रान्तेऽथ गुरौ तस्मिन् कौरवान् पौत्रान् आदाय भीष्मः शिष्यत्वेन ददौ; वसूनि विविधानि च तस्मै समर्पयामास।
Verse 3
गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम् । भारद्वाजाय सुप्रीत: प्रत्यपादयत प्रभु:
गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम् । भारद्वाजाय सुप्रीतः प्रत्यपादयत प्रभुः ॥
Verse 4
स ताज्थशिष्यान् महेष्वास: प्रतिजग्राह कौरवान् | पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश् द्रोणो मुदितमानस:,महाधनुर्धर आचार्य द्रोणने प्रसन्नचित्त होकर उन धुृतराष्ट्र-पुत्रों तथा पाण्डवोंको शिष्यरूपमें ग्रहण किया
स तानथ शिष्यान् महेष्वासः प्रतिजग्राह कौरवान् । पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश्च द्रोणो मुदितमानसः ॥
Verse 5
प्रतिगृह्य च तान् सर्वान् द्रोणो वचनमत्रवीत् | रहस्येक: प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा
प्रतिगृह्य च तान् सर्वान् द्रोणो वचनमब्रवीत् । रहस्येऽकः प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा ॥
Verse 6
द्रोण उदाच कार्य मे काड्क्षितं किंचिद्धृदि सम्परिवर्तते | कृतास्त्रैस्तत् प्रदेयं मे तदेतद् वदतानघा:
द्रोण उवाच—कार्यं मे काङ्क्षितं किंचिद् हृदि सम्परिवर्तते । कृतास्त्रैस्तत् प्रदेयं मे तदेतद् वदतानघाः ॥
Verse 7
वैशम्पायन उवाच 8 त्वा कौरवेयास्ते तृष्णीमासन् विशाम्पते । अजनसत ततः सर्व प्रतिजज्ञे परंतप
वैशम्पायन उवाच—विशाम्पते! तदा ते कौरवेयास्त्वां प्रति तूष्णीमासन्। ततः परन्तपः पार्थः सर्वं तत्कर्म समापयिष्यामीति प्रतिजज्ञे।
Verse 8
ततोरर्जुनं तदा मूर्थ्नि समाप्राय पुन: पुन: । प्रीतिपूर्व परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा,तब आचार्यने बारंबार अर्जुनका मस्तक सूँघा और उन्हें प्रेमपूर्वक हृदयसे लगाकर वे हर्षके आवेशमें रो पड़े
ततः स आचार्यः पुनः पुनरर्जुनस्य मूर्ध्नि समाप्राय प्रीतिपूर्वं परिष्वज्य मुदा प्ररुरोद।
Verse 9
ततो द्रोण: पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च । ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान्
ततो द्रोणः पाण्डुपुत्रान् वीर्यवान् दिव्यानि मानुषाणि च नानाविधान्यस्त्राणि ग्राहयामास।
Verse 10
राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ । अभिजममुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम्,भरतश्रेष्ठ] उस समय दूसरे-दूसरे राजकुमार भी अस्त्रविद्याकी शिक्षा लेनेके लिये द्विजश्रेष्ठ द्रोणके पास आने लगे
राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ! अभिजग्मुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम्।
Verse 11
वृष्णयश्चान्धकाश्रैव नानादेश्याश्न पार्थिवा: | सूतपुत्रश्न राधेयो गुरु द्रोणमियात् तदा
वृष्णयश्चान्धकाश्चैव नानादेश्याश्च पार्थिवाः। सूतपुत्रश्च राधेयो गुरुं द्रोणमियात् तदा॥
Verse 12
स्पर्थमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रो5त्यमर्षण: । दुर्योधनं समाश्रित्य सोडवमन्यत पाण्डवान्
वैशम्पायन उवाच— स्पर्धमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रोऽत्यमर्षणः । दुर्योधनं समाश्रित्य सोऽवमन्यत पाण्डवान् ॥
Verse 13
अभ्ययात् स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया । शिक्षाभुजबलोेथ्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डव: । अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टो5भवदर्जुन:
वैशम्पायन उवाच— अभ्ययात् स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया । शिक्षाभुजबलोद्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डवः ॥ अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टोऽभवदर्जुनः ॥
Verse 14
तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्ठवेषु च । सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिको<र्जुन:
वैशम्पायन उवाच— तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्ठवेषु च । सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिकोऽर्जुनः ॥
Verse 15
ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यत । एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत्
वैशम्पायन उवाच— ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यत । एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत् ॥
Verse 16
कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात् । पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात्
वैशम्पायन उवाच— कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात् । पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात् ॥
Verse 17
यावत् ते नोपगच्छन्ति तावदस्मै परां क्रियाम् द्रोण आचष्ट पुत्राय तत् कर्म जिष्णुरौहत
वैशम्पायन उवाच—यावदन्ये शिष्याः नोपगच्छन्ति तावद् द्रोणः स्वपुत्रायाश्वत्थाम्ने परां सूक्ष्मतरां चास्त्रप्रयोगविधिं रहसि न्यवेदयत्। अन्येभ्यः शिष्येभ्यः कमण्डलून् दत्त्वा जलानयनाय प्रेषयामास, येन तेषां विलम्बः स्यात्; स्वपुत्राय तु महाघटं ददौ, येन स शीघ्रं निवर्तेत। तदेतदाचार्यस्य पक्षपातं जिष्णुरर्जुनोऽवगच्छत्।
Verse 18
ततः स वारुणास्त्रेण पूरयित्वा कमण्डलुम् । सममाचार्यपुत्रेण गुरुम भ्येति फाल्गुन:
ततः फाल्गुनो वारुणास्त्रेण क्षणादेव कमण्डलुं पूरयित्वा आचार्यपुत्रेण सह गुरोः समीपमभ्यगच्छत्। तेन स आचार्यपुत्रस्य समं गत्वा गुणवृद्धौ न कदाचन व्यहीयत्। अत एव मेधावी स अर्जुनोऽश्वत्थाम्ना समोऽभवत्; अस्त्रविदां मध्ये च श्रेष्ठतां जगाम, गुरौ च सेवापूजाभ्यां तथा नित्याभ्यासेन द्रोणस्य परमप्रियः समपद्यत।
Verse 19
आचार्य पुत्रात् तस्मात् तु विशेषोपचयेडपृथक् । न व्यहीयत मेधावी पार्थो5प्यस्त्रविदां वर:
तस्मात् तु विशेषोपचये न पृथगाचार्यपुत्रात्; न व्यहीयत मेधावी पार्थोऽप्यस्त्रविदां वरः। स गुरौ भक्त्या सेवया च नित्यं युक्तः, अश्वत्थाम्ना सह सर्वत्र समं जगाम, द्रोणस्य च परमप्रियः समभवत्।
Verse 20
अर्जुन: परमं यत्नमातिष्ठद् गुरुपूजने । अस्त्रे च परम॑ योगं प्रियो द्रोणस्प चाभवत्
अर्जुनः परमं यत्नमातिष्ठद् गुरुपूजने; अस्त्रे च परमं योगं, तस्माद् द्रोणस्य परमप्रियः समभवत्।
Verse 21
त॑ं दृष्टवा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम् । आहूय वचन द्रोणो रह: सूदमभाषत
तं दृष्ट्वा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम्, आहूय द्रोणो रहः सूदं वचनमभाषत—“अर्जुनाय कदाचिदन्धकारे भोजनं मा परिषेचय; ममैतद्वचनं च तस्मै मा कदाचन ब्रूयाः।”
Verse 22
अन्धकारेअर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन । न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजये त्वया
अन्धकारेऽर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन । न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजये त्वया ॥
Verse 23
ततः कदाचिद् भुज्जाने प्रववौ वायुरज्ुने । तेन तत्र प्रदीप: स दीप्यमानो विलोपित:,तदनन्तर एक दिन जब अर्जुन भोजन कर रहे थे, बड़े जोरसे हवा चलने लगी; उससे वहाँका जलता हुआ दीपक बुझ गया
ततः कदाचिद् भुञ्जाने प्रववौ वायुरर्जुने । तेन तत्र प्रदीपः स दीप्यमानो विलोपितः ॥
Verse 24
भुड्ुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते । हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात्
भुक्त एव तु कौन्तेयो नास्याद् अन्यत्र वर्तते । हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात् ॥
Verse 25
तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डव: । योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दन:,उसे अभ्यासका ही चमत्कार मानकर महाबाहु पाण्डुनन्दन अर्जुन रातमें भी धनुर्विद्याका अभ्यास करने लगे
तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डवः । योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दनः ॥
Verse 26
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोण: शुश्राव भारत । उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत्,भारत! उनके धनुषकी प्रत्यंचाका टंकार द्रोणने सोते समय सुना। तब वे उठकर उनके पास गये और उन्हें हृदयसे लगाकर बोले
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोणः शुश्राव भारत । उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥
Verse 27
द्रोण उदाच प्रयतिष्ये तथा कर्तु यथा नान्यो धरनुर्धर: । त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
द्रोण उवाच—प्रयतिष्ये तथा कर्तुं यथा लोके नान्यो धनुर्धरस्त्वत्समो भविता। सत्यमेतद् ब्रवीमि ते।
Verse 28
वैशम्पायन उवाच ततो द्रोणो<र्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च । रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत्
वैशम्पायन उवाच—ततो द्रोणोऽर्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च। रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत्।
Verse 29
गदायुद्धे$सिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु । द्रोण: संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान्
गदायुद्धेऽसिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु। द्रोणः संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान्।
Verse 30
तस्य तत् कौशल श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षव: । राजानो राजपुत्राश्न समाजग्मु: सहस्रश:,द्रोणाचार्यका वह अस्त्रकौशल सुनकर सहस्रों राजा और राजकुमार धरनुर्वेदकी शिक्षा लेनेके लिये वहाँ एकत्रित हो गये
तस्य तत्कौशलं श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षवः। राजानो राजपुत्राश्च समाजग्मुः सहस्रशः।
Verse 31
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुष: सुतः । एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह,महाराज! तदनन्तर निषादराज हिरण्यधनुका पुत्र एकलव्य द्रोणके पास आया
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुषः सुतः। एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह।
Verse 32
नसतं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन् | शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया
वैशम्पायन उवाच— “नैषादपुत्रोऽयम्” इति चिन्तयन् धर्मज्ञ आचार्यो धनुर्विद्यायां शिष्यत्वेन नैनं प्रतिजग्राह। कौरवहितमेवान्ववेक्ष्यैव स तथा चकार।
Verse 33
स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृहा[ परंतप: । अरण्यमनुसम्प्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम्
वैशम्पायन उवाच— स तु परंतप एकलव्यः द्रोणस्य पादौ शिरसा प्रणम्य, अरण्यमनुसम्प्राप्य द्रोणं मृण्मयं प्रतिमां चकार। तस्मिन्नेव परमां गुरुभक्तिं निधाय धनुर्विद्यां नियमवता अभ्यासं चकार।
Verse 34
तस्मिन्नाचार्यवृत्ति च परमामास्थितस्तदा । इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं॑ नियममास्थित:
तस्मिन्नाचार्यवृत्तिं च परमामास्थितस्तदा। इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं नियममास्थितः॥
Verse 35
परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च । विमोक्षादानसंधाने लघुत्वं परमाप सः
वैशम्पायन उवाच— परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च। विमोक्षादानसंधाने लघुत्वं परमाप सः॥
Verse 36
अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाता: कदाचित् कुरुपाण्डवा: | रथैरविनिर्ययु: सर्वे मृगयामरिमर्दन
वैशम्पायन उवाच— अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाताः कदाचित् कुरुपाण्डवाः। रथैरविनिर्ययुः सर्वे मृगयामरिमर्दन॥
Verse 37
तत्रोपकरणं गृहा नरः कश्चिद् यद्च्छया । राजन्ननुजगामैक: श्वानमादाय पाण्डवान्
तत्रोपकरणं गृहा नरः कश्चिद् यदृच्छया । राजन्ननुजगामैकः श्वानमादाय पाण्डवान् ॥
Verse 38
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया । ध्वा चरन् स वने मूढो नैषादिं प्रति जग्मिवान्
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया । श्वा चरन् स वने मूढो नैषादिं प्रति जग्मिवान् ॥
Verse 39
स कृष्णं मलदिग्धाड़ंं कृष्णाजिनजटाधरम् | नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके
स कृष्णं मलदिग्धाङ्गं कृष्णाजिनजटाधरम् । नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके ॥
Verse 40
तदा तस्याथ भषत: शुनः सप्त शरान् मुखे । लाघवं दर्शयन्नस्त्रे मुमोच युगपद् यथा,यह देख भीलने अपने अस्त्रलाघवका परिचय देते हुए उस भूकनेवाले कुत्तेके मुखमें मानो एक ही साथ सात बाण मारे
तदा तस्याथ भषतः शुनः सप्त शरान् मुखे । लाघवं दर्शयन्नस्त्रे मुमोच युगपद् यथा ॥
Verse 41
सतु श्वा शरपूर्णास्य: पाण्डवानाजगाम ह । त॑ दृष्टवा पाण्डवा वीरा: परं विस्मयमागता:,उसका मुँह बाणोंसे भर गया और वह उसी अवस्थामें पाण्डवोंके पास आया। उसे देखकर पाण्डव वीर बड़े विस्मयमें पड़े
स तु श्वा शरपूर्णास्यः पाण्डवानाजगाम ह । तं दृष्ट्वा पाण्डवा वीराः परं विस्मयमागताḥ ॥
Verse 42
पक ५ एज 72 ञट 8 3002: 0 / न्ड 9७८ फ़्णू हा # प्रफ्प्र 205 58७ «६६ ३७/::2७ २ //%0८ 3026-5० के के. “जी लाघवं शब्दवेधित्वं दृष्टवा तत् परमं तदा । प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्वासन् प्रशशंसुश्च सर्वश:
वैशम्पायन उवाच—तदा तस्य हस्तलाघवं शब्दवेधित्वं च परमं दृष्ट्वा राजकुमाराः सर्वे तं प्रति प्रेक्ष्य व्रीडिताः तूष्णीमभवन्; सर्वतः च तं धनुर्धरं प्रशशंसुः।
Verse 43
त॑ ततो<न्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम् | ददृशु: पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान्,राजन! तत्पश्चात् पाण्डवोंने उस वनवासी वीरकी वनमें खोज करते हुए उसे निरन्तर बाण चलाते हुए देखा
ततः तेऽन्वेषमाणाः पाण्डवाः वने वननिवासिनं तं ददृशुः, राजन्—स निरन्तरं शरान् अस्यन् तिष्ठति स्म।
Verse 44
न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम् | अथीैनं परिपप्रच्छु: को भवान् कस्य वेत्युत,उस समय उसका रूप बदल गया था। पाण्डव उसे पहचान न सके; अतः पूछने लगे --“तुम कौन हो, किसके पुत्र हो?”
न चैनं ते तदा विकृतदर्शनम् अभ्यजानन्; अथैनं परिपप्रच्छुः—को भवान्, कस्य वा पुत्र इति।
Verse 45
एकलव्य उवाच निषादाधिपतेवीरा हिरण्यधनुष: सुतम् । द्रोणशिष्यं च मां वित्त धनुर्वेदकृतश्रमम्
एकलव्य उवाच—निषादाधिपते वीरा हिरण्यधनुषः सुतम्। द्रोणशिष्यं च मां विद्धि धनुर्वेदकृतश्रमम्॥
Verse 46
वैशम्पायन उवाच ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवा: | यथावृत्तं वने सर्व द्रोणायाचख्युरद्भुतम्
वैशम्पायन उवाच—ते तं तत्त्वेनाज्ञाय पाण्डवाः पुनरागम्य, वने यथावृत्तं सर्वम् अद्भुतं द्रोणायाचख्युः।
Verse 47
कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन् । रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत्,जनमेजय! कुन्तीनन्दन अर्जुन बार-बार एकलव्यका स्मरण करते हुए एकान्तमें द्रोणसे मिलकर प्रेमपूर्वक यों बोले
वैशम्पायन उवाच—राजन् जनमेजय! कौन्तेयोऽर्जुन एकलव्यं पुनः पुनरनुस्मरन् रहो द्रोणमुपसृत्य प्रणयादिदमब्रवीत्।
Verse 48
अजुन उवाच तदाहं परिरभ्यैक: प्रीतिपूर्वमिदं वच: । भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्धिशिष्टो भविष्यति
अर्जुन उवाच—तदाहं परिरभ्यैकः प्रीतिपूर्वमिदं वचः। भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्विशिष्टो भविष्यति॥
Verse 49
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान् । अन्यो<5स्ति भवत: शिष्यो निषादाधिपते: सुत:
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान्। अन्योऽस्ति भवतः शिष्यो निषादाधिपतेः सुतः॥
Verse 50
वैशम्पायन उवाच मुहूर्तमिव त॑ द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्वयम् सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्
वैशम्पायन उवाच—मुहूर्तमिव तं द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्चयम्। सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्॥
Verse 51
ददर्श मलदिग्धाड़ं जटिलं चीरवाससम् । एकलव्यं धनुष्याणिमस्यन्तमनिशं शरान्
ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम्। एकलव्यं धनुष्याणिमस्यन्तमनिशं शरान्॥
Verse 52
एकलव्यस्तु तं दृष्टवा द्रोणमायान्तमन्तिकात् | अभिगम्योपसंगृहा जगाम शिरसा महीम्,इधर एकलव्यने आचार्य द्रोणको समीप आते देख आगे बढ़कर उनकी अगवानी की और उनके दोनों चरण पकड़कर पृथ्वीपर माथा टेक दिया
एकलव्यस्तु तं दृष्ट्वा द्रोणमायान्तमन्तिकात् । अभिगम्योपसंगृह्य जगाम शिरसा महीम् ॥
Verse 53
पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत् स निषादज: । निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राउ्जलिरग्रत:
पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत् स निषादजः । निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ॥
Verse 54
ततो द्रोणो<5ब्रवीद् राजन्नेकलव्यमिदं वच: । यदि शिष्योडसि मे वीर वेतनं दीयतां मम
ततो द्रोणोऽब्रवीद् राजन्नेकलव्यमिदं वचः । यदि शिष्योऽसि मे वीर वेतनं दीयतां मम ॥
Verse 55
एकलव्य उवाच कि प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरु:
एकलव्य उवाच—किं प्रयच्छामि भगवन् आज्ञापयतु मां गुरुः ॥
Verse 56
वैशम्पायन उवाच तमब्रवीत् त्वयादुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब द्रोणाचार्यने उससे कहा--“तुम मुझे दाहिने हाथका आँगूठा दे दो”
वैशम्पायन उवाच—तमब्रवीत् त्वया दुष्टः दक्षिणो दीयतामिति ॥
Verse 57
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् | प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्ये च नियत: सदा
एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् । प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्ये च नियतः सदा । अविचार्यैव हृष्टात्मा प्रसन्नवदनः शुभः । दक्षिणाङ्गुष्ठमुत्कृत्य द्रोणाय प्राददादरात् ॥
Verse 58
तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानस: । छित्त्वाविचार्य तं प्रादाद् द्रोणायाड्गुछ्ठमात्मन:
तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानसः । छित्त्वाविचार्य तं प्रादाद् द्रोणायाङ्गुष्ठमात्मनः ॥
Verse 59
228 8 2022 (आय 6 (स सत्यसंध॑ नैषादिं दृष्टवा प्रीतो5ब्रवीदिदम् । एवं कर्तव्यमिति वा एकलव्यमभाषत ।।
स सत्यसन्धं नैषादिं दृष्ट्वा प्रीतोऽब्रवीदिदम् । एवं कर्तव्यमिति वा एकलव्यमभाषत ॥ ततः शरं तु नैषादिरङ्गुलीभिर्व्यकर्षत । न तथा च स शीघ्रोऽभूद् यथा पूर्वं नराधिप ॥
Verse 60
ततोअ्र्जुन: प्रीतमना बभूव विगतज्वर: । द्रोणश्न॒ सत्यवागासीन्नान्योडभिभवितार्जुनम्
ततोऽर्जुनः प्रीतमना बभूव विगतज्वरः । द्रोणस्य सत्यवागासीन्नान्योऽभिभवितार्जुनम् ॥
Verse 61
द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतु: । दुर्योधनश्न भीमश्न सदा संरब्धमानसौ
द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतुः । दुर्योधनश्च भीमश्च सदा संरब्धमानसौ ॥
Verse 62
अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिको5भवत् | तथाति पुरुषानन्यान् त्सारुकौ यमजावुभौ
वैशम्पायन उवाच—अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिकोऽभवत्। तथा च यमजावुभौ नकुलः सहदेवश्च खड्गमुष्टियुद्धे परमकुशलौ, तस्मिन्नेव कलाविशेषेऽन्यान् पुरुषान् अतिशशासतुḥ॥
Verse 63
युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठ: सर्वत्र तु धनंजय: । प्रथित: सागरान्तायां रथयूथपयूथप:
युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठः सर्वत्र तु धनंजयः। प्रथितः सागरान्तायां रथयूथपयूथपः॥
Verse 64
बुद्धियोगबलोत्साहै: सर्वास्त्रिषु च निष्ठित: । अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टो5भवदर्जुन:
बुद्धियोगबलोत्साहैः सर्वास्त्रेषु च निष्ठितः। अस्त्रे गुरौ चानुरागे विशिष्टोऽभवदर्जुनः॥
Verse 65
तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् । एक: सर्वकुमाराणां बभूवातिरथो<र्जुन:
तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान्। एकः सर्वकुमाराणां बभूवातिरथोऽर्जुनः॥
Verse 66
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम् । धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम्
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम्। धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम्॥
Verse 67
तांस्तु सर्वान् समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान् । द्रोण: प्रहरणज्ञाने जिज्ञासु: पुरुषर्षभ:
वैशम्पायन उवाच—तांस्तु सर्वान् समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान् । द्रोणः प्रहरणज्ञाने जिज्ञासुः पुरुषर्षभः ॥
Verse 68
कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभि: कृतम् । अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत्
कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभिः कृतम् । अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत् ॥
Verse 69
द्रोण उदाच शीघ्र भवन्त: सर्वेडपि धनूंष्यादाय सर्वश: । भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठ ध्वं संधितेषव:,द्रोण बोले--तुम सब लोग इस गीधको बींधनेके लिये शीघ्र ही धनुष लेकर उसपर बाण चढ़ाकर खड़े हो जाओ
द्रोण उदाच—शीघ्रं भवन्तः सर्वेऽपि धनूंष्यादाय सर्वशः । भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठध्वं संधितेषवः ॥
Verse 70
मद्वाक्यसमकालं तु शिरो<स्य विनिपात्यताम् | एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रका:
मद्वाक्यसमकालं तु शिरोऽस्य विनिपात्यताम् । एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रकाः ॥
Verse 71
वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाज्धिरसां वर: । संधत्स्व बाणं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुडच तम्
वैशम्पायन उवाच—ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाङ्गिरसां वरः । संधत्स्व बाणं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमोच तम् ॥
Verse 72
ततो युधिष्ठिर: पूर्व धनुर्ग.ह्य परंतप: । तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदित:
ततो युधिष्ठिरः पूर्वं धनुरादाय परन्तपः । तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः ॥
Verse 73
ततो विततथन््वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् । स मुहूर्तादुवाचेदं वचन भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] तब धनुष तानकर खड़े हुए कुरुनन्दन युधिष्ठिरसे दो घड़ी बाद आचार्य द्रोणने इस प्रकार कहा--
ततो विततधन्वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् । स मुहूर्तादुवाचेदं वचनं भरतर्षभ ॥
Verse 74
पश्यैन॑ त॑ ट्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज । पश्यामीत्येवमाचार्य प्रत्युवाच युधिष्ठिर:,“राजकुमार! वृक्षकी शिखापर बैठे हुए इस गीधको देखो।” तब युधिष्ठिरने आचार्यको उत्तर दिया--“भगवन्! मैं देख रहा हूँ
पश्यैनं तरुमग्रस्थं भासं नरवरात्मज । पश्यामीत्येवमाचार्यं प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥
Verse 75
स मुहूर्तादिव पुनद्रोंणस्तं प्रत्यभाषत । मानो दो घड़ी और बिताकर द्रोणाचार्य फिर उनसे बोले || ७४ $ ।।
स मुहूर्तादिव पुनर्द्रोणस्तं प्रत्यभाषत । अथ वृक्षमिमं मां वा भ्रातॄन् वापि प्रपश्यसि ॥
Verse 76
तमुवाच स कौन्तेय: पश्याम्येनं वनस्पतिम् । भवन्तं च तथा भ्रातृन् भासं चेति पुनः पुनः
तमुवाच स कौन्तेयः पश्याम्येनं वनस्पतिम् । भवन्तं च तथा भ्रातॄन् भासं चेति पुनः पुनः ॥
Verse 77
तमुवाचापसर्पेति द्रोणो5प्रीतमना इव । नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन्
तदुत्तरं श्रुत्वा द्रोणोऽन्तर्मनसा अप्रसन्न इव तं कुत्सयन् उवाच— “अपसर्प; नैतल्लक्ष्यं त्वया वेद्धुं शक्यम्।”
Verse 78
ततो दुर्योधनादींसस््तान् धार्तराष्ट्रानू महायशा: । तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासु: पर्यपृच्छत
ततो महायशा आचार्यः तेनैव क्रमयोगेन दुर्योधनादीन् धार्तराष्ट्रान् जिज्ञासुः समाहूय तथैव पर्यपृच्छत्।
Verse 79
अन््यांश्व शिष्यान् भीमादीन् राज्ञश्वैवान्यदेशजान् | तथा च सर्वे तत् सर्व पश्याम इति कुत्सिता:
अन्यांश्च शिष्यान् भीमादीन् राज्ञश्चैवान्यदेशजान् तथा पृच्छत्। ते सर्वे “सर्वं पश्यामः” इति वदन्तः कुत्सिताः; तान् आचार्यः कुत्सयित्वा व्यसर्जयत्।
Verse 131
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रोणशिष्यपरीक्षायामेकत्रिंशदाधिकशततमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रोणशिष्यपरीक्षायामेकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।
Verse 543
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा प्रीयमाणो<ब्रवीदिदम् । राजन! तब द्रोणाचार्यने एकलव्यसे यह बात कही--“वीर! यदि तुम मेरे शिष्य हो तो मुझे गुरुदक्षिणा दो'। यह सुनकर एकलव्य बहुत प्रसन्न हुआ और इस प्रकार बोला
एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा प्रीयमाणोऽब्रवीदिदम्— “राजन् …”
Verse 556
न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्म॒वित्तम | एकलव्यने कहा--भगवन्! मैं आपको क्या दूँ? स्वयं गुरुदेव ही मुझे इसके लिये आज्ञा दें। ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ आचार्य! मेरे पास कोई ऐसी वस्तु नहीं
एकलव्य उवाच—न हि किञ्चिद् अदेयं मे गुरवे ब्रह्मवित्तम। ब्रह्मविदां श्रेष्ठाचार्य! मम यत्किञ्चिदस्ति, तत्सर्वं गुरवे दातुं शक्यमेव; नास्ति मे काचिद्वस्तुर्गुरवेऽदेया।
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of political expediency versus kin-protection: a ruler’s claimant employs secrecy, engineered hospitality, and lethal deception to remove rivals while attempting to preserve public legitimacy.
It underscores that intention-guided counsel (mantra) can be used for either protection or harm; ethical evaluation in the epic hinges on motive, means, and foreseeable social consequences, not merely on strategic success.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its significance is contextual—serving as a causal hinge that explains later developments by documenting the plan’s formation, execution, and the management of public narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.