Adhyaya 128
Droṇa’s Ācārya-Dakṣiṇā: Capture of Drupada and Division of Pāñcāla (द्रोण-आचार्यदक्षिणा)
Upa-parva: Drona–Drupada Saṃbandha (Ācārya-Dakṣiṇā Episode)
Vaiśaṃpāyana recounts how Droṇa convenes his students and demands an ācārya-dakṣiṇā: the capture of Pāñcāla’s king Drupada during a strategic engagement. The disciples swiftly mobilize in chariots, enter Pāñcāla territory, subdue resistance, and seize Drupada with his ministers, delivering him to Droṇa. Droṇa addresses Drupada by reframing their former friendship: a king cannot properly befriend one without kingship, so Droṇa claims a political basis for renewed equality. He releases Drupada, grants him half the kingdom, and retains the northern portion, explicitly locating the division along the Bhāgīrathī (Gaṅgā). Drupada, though outwardly conciliatory, remains internally preoccupied with the humiliation and later seeks means (including the desire for progeny) to counter Droṇa’s advantage. The chapter closes by noting Droṇa’s acquisition of Ahicchatra and its territory as the concrete outcome of the settlement.
Chapter Arc: पाण्डु के दाह-संस्कार के उपरान्त कौरवों और सहस्रों ब्राह्मणों का सत्कार—दान, रत्न, और ग्राम-दान—से हस्तिनापुर में शोक का आवरण एक औपचारिक धर्म-कर्म में बदल जाता है। → शौच-निवृत्ति और वेदोक्त संस्कारों के बाद पाण्डव पितृ-गृह में भोग-वैभव के बीच बढ़ते हैं, पर भीतर-भीतर दुर्योधन का पाप-निश्चय पकता है—वह भीम पर निरन्तर दृष्टि रखता है और उसे बलपूर्वक बाँधकर वश में करने का संकल्प करता है। → दुर्योधन की कुटिल योजना के बीच भीम का अद्भुत प्रसंग उभरता है—नागलोक में वह एक ही श्वास में कुण्ड-कुण्ड का रस पी जाता है और नागदत्त दिव्य शय्या पर निर्भय विश्राम करता है; यह दृश्य उसके अतिमानवीय बल और भाग्य-रक्षा को चरम पर ले आता है। → भीम की शक्ति-प्राप्ति और नागों के संस्पर्श से उसका जीवन-रक्षण सुनिश्चित होता है; पाण्डव बाह्यतः संस्कार-पालन और गृहस्थ-समृद्धि में स्थित दिखते हैं, पर दुर्योधन की शत्रुता अब छिपी नहीं रहती—वह अवसर की प्रतीक्षा में है। → भीम के जीवित लौट आने और असाधारण सामर्थ्य के बाद दुर्योधन की अगली चाल क्या होगी—और यह वैर किस रूप में फूटेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डुके दाहसंस्कारसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १२६ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३३ श्लोक हैं) सप्तविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवों तथा धृतराष्ट्रपुत्रोंकी बालक्रीड़ा
वैशम्पायन उवाच । ततः कुन्ती च राजा च भीष्मश्च सह बन्धुभिः । ददुः श्राद्धं तदा पाण्डोः स्वधामृतमयं तदा ॥
Verse 2
कुरुंशश्च॒ विप्रमुख्यांश्व भोजयित्वा सहस्रश: । रत्नौघान् विप्रमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरांस्तथा
कुरूंश्च विप्रमुख्यांश्च भोजयित्वा सहस्रशः । रत्नौघान् विप्रमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरांस्तथा ॥
Verse 3
कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान् भरतर्षभान् । आदाय विविशु: सर्वे पुरं वारणसाह्नयम्
कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान् भरतर्षभान् । आदाय विविशुः सर्वे पुरं वारणसाह्वयम् ॥
Verse 4
सततं स्मानुशोचन्तस्तमेव भरतर्षभम् | पौरजानपदा: सर्वे मृतं स््वमिव बान्धवम्,नगर और जनपदके सभी लोग मानो कोई अपना ही भाई-बन्धु मर गया हो, इस प्रकार उन भरतकुलतिलक पाण्डुके लिये निरन्तर शोकमग्न हो गये
सततं स्मानुशोचन्तस्तमेव भरतर्षभम् । पौरजानपदाः सर्वे मृतं स्वमिव बान्धवम् ॥
Verse 5
भ्राद्धावसाने तु तदा दृष्टवा तं दु:खितं जनम् । सम्मूढां दुःखशोकार्ता व्यासो मातरमब्रवीत्,श्राद्धकी समाप्तिपर सब लोगोंको दुःखी देखकर व्यासजीने दुःख-शोकसे आतुर एवं मोहमें पड़ी हुई माता सत्यवतीसे कहा--
श्राद्धावसाने तु तदा दृष्ट्वा तं दुःखितं जनम् । सम्मूढां दुःखशोकार्ता व्यासो मातरमब्रवीत् ॥
Verse 6
अतिक्रान्तसुखा: काला: पर्युपस्थितदारुणा: । श्रः श्र: पापिष्ठदिवसा: पृथिवी गतयौवना,“माँ! अब सुखके दिन बीत गये। बड़ा भयंकर समय उपस्थित होनेवाला है। उत्तरोत्तर बुरे दिन आ रहे हैं। पृथ्वीकी जवानी चली गयी
अतिक्रान्तसुखाः कालाः पर्युपस्थितदारुणाः । शः शः पापिष्ठदिवसाः पृथिवी गतयौवना ॥
Verse 7
बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुल: । लुप्तधर्मक्रियाचारो घोर: कालो भविष्यति
बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुलः । लुप्तधर्मक्रियाचारो घोरः कालो भविष्यति ॥
Verse 8
कुरूणामनयाच्चापि पृथिवी न भविष्यति । गच्छ त्वं योगमास्थाय युक्ता वस तपोवने
वैशम्पायन उवाच—कुरूणामनयाच्चापि पृथिवी न भविष्यति, वीरशून्या भविष्यति। तस्मात् त्वं योगमास्थाय इतो गच्छ; युक्ता योगपरायणा तपोवने वस।
Verse 9
मा द्राक्षीस्त्वं कुलस्यास्य घोरं संक्षयमात्मन: । तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत् स्नुषाम्
वैशम्पायन उवाच—मा द्राक्षीस्त्वं स्वचक्षुषा कुलस्यास्य घोरं संक्षयम्। तथेति समनुज्ञाय सा अन्तः प्रविश्य स्नुषामब्रवीत्।
Verse 10
अम्बिके तव पौत्रस्य दुर्नयात् किल भारता: । सानुबन्धा विनडृशक्ष्यन्ति पौराश्चैवेति नः श्रुतम्
वैशम्पायन उवाच—अम्बिके, तव पौत्रस्य दुर्नयात् किल भारताः सानुबन्धा विनश्येयुः, पौराश्चैव—इति नः श्रुतम्।
Verse 11
तत् कौसल्यामिमामार्ता पुत्रशोकाभिपीडिताम् | वनमादाय भद्रं ते गच्छामि यदि मन्यसे,“अतः तुम्हारी राय हो, तो पुत्रशोकसे पीड़ित इस दुःखिनी अम्बालिकाको साथ ले मैं वनमें चली जाऊँ। तुम्हारा कल्याण हो”
तत् कौसल्यामिमामार्तां पुत्रशोकाभिपीडिताम्। वनमादाय भद्रं ते गच्छामि यदि मन्यसे॥
Verse 12
तथेत्युक्ता त्वम्बिकया भीष्ममामन्त्रय सुव्रता । वन॑ ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत
तथेत्युक्ता त्वम्बिकया भीष्ममामन्त्र्य सुव्रता। वनं ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत॥
Verse 13
ता: सुघोरं तपस्तप्त्वा देव्यो भरतसत्तम । देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा,भरतवंशशिरोमणि महाराज जनमेजय! तब वे देवियाँ वनमें अत्यन्त घोर तपस्या करके शरीर त्यागकर अभीष्ट गतिको प्राप्त हो गयीं
वैशम्पायन उवाच— ताः सुघोरं तपस्तप्त्वा देव्यो भरतसत्तम । देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा ॥
Verse 14
वैशम्पायन उवाच अथाप्तवन्तो वेदोक्तान् संस्कारान् पाण्डवास्तदा | संव्यवर्धन्त भोगांस्ते भुज्जाना: पितृवेश्मनि
वैशम्पायन उवाच— अथाप्तवन्तो वेदोक्तान् संस्कारान् पाण्डवास्तदा । संव्यवर्धन्त भोगांस्ते भुज्जानाः पितृवेश्मनि ॥
Verse 15
धार्तराष्ट्रश्न सहिता: क्रीडन्तो मुदिता: सुखम् । बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टास्तेजसा भवन्
धार्तराष्ट्रैः सहिताḥ क्रीडन्तो मुदिताः सुखम् । बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टास्तेजसा अभवन् ॥
Verse 16
जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे | धार्तराष्ट्रान भीमसेन: सर्वान् स परिमर्दति
जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे । धार्तराष्ट्रान् भीमसेनः सर्वान् स परिमर्दति ॥
Verse 17
हर्षात् प्रक्रीडमानांस्तान् गृह राजन् निलीयते । शिर:सु विनिगृहौतान् योधयामास पाण्डवै:
हर्षात् प्रक्रीडमानांस्तान् गृहे राजन् निलीयते । शिरःसु विनिगृह्यौतान् योधयामास पाण्डवैः ॥
Verse 18
शतमेकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम् | एक एव निगृह्नाति नातिकृच्छाद् वृकोदर:
वैशम्पायन उवाच । शतमेकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम् । एक एव निगृह्णाति नातिकृच्छाद् वृकोदरः ॥
Verse 19
कचेषु च निगृहौनान् विनिहत्य बलाद् बली | चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोंड्सकान्
कचेषु च निगृह्यैनान् विनिहत्य बलाद् बली । चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोंऽसकान् ॥
Verse 20
दश बालाज्जले क्रीडन् भुजाभ्यां परिगृहार सः । आस्ते सम सलिले मग्नो मृतकल्पान् विमुड्चति
दश बालान् जले क्रीडन् भुजाभ्यां परिगृह्य सः । आस्ते समसलिले मग्नो मृतकल्पान् विमुञ्चति ॥
Verse 21
फलानि वृक्षमारुह् विचिन्वन्ति च ते तदा । तदा पादप्रहारेण भीम: कम्पयते द्रुमान्,जब कौरव वृक्षपर चढ़कर फल तोड़ने लगते, तब भीमसेन पैरसे ठोकर मारकर उन पेड़ोंको हिला देते थे
फलानि वृक्षमारुह्य विचिन्वन्ति च ते तदा । तदा पादप्रहारेण भीमः कम्पयते द्रुमान् ॥
Verse 22
प्रहारवेगाभिहता द्रुमा व्याघूर्णितास्तत: । सफलाः: प्रपतन्ति स्म द्रुतं त्रस्ता: कुमारका:
प्रहारवेगाभिहता द्रुमा व्याघूर्णितास्ततः । सफलाः प्रपतन्ति स्म द्रुतं त्रस्ताः कुमारकाः ॥
Verse 23
न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन | कुमारा उत्तरं चक्कुः स्पर्धभाना वृकोदरम्
वैशम्पायन उवाच—न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन। कुमारा धार्तराष्ट्राश्च स्पर्धमानाः वृकोदरम्॥
Verse 24
एवं स धारतराष्ट्रां क्ष स्पर्धभानो वृकोदर: । अप्रियेडतिष्ठदत्यन्तं बाल्यान्न द्रोहचेतसा
एवं स धार्तराष्ट्रांश्च स्पर्धमानो वृकोदरः। अप्रियेष्वतितिष्ठद् वै बाल्यान्न द्रोहचेतसा॥
Verse 25
ततो बलमतिख्यात॑ धारतराष्ट्र: प्रतापवान् । भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टरभावमदर्शयत्
ततो बलमतिख्यातं धार्तराष्ट्रः प्रतापवान्। भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टभावमदर्शयत्॥
Verse 26
तस्य धर्मादपेतस्य पापानि परिपश्यत: । मोहादैश्वर्यलोभाच्च पापा मतिरजायत,वह सदा धर्मसे दूर रहता और पापकर्मोंपर ही दृष्टि रखता था। मोह और ऐश्वर्यके लोभसे उसके मनमें पापपूर्ण विचार भर गये थे
तस्य धर्मादपेतस्य पापानि परिपश्यतः। मोहादैश्वर्यलोभाच्च पापा मतिरजायत॥
Verse 27
अयं बलवतां श्रेष्ठ: कुन्तीपुत्रो वृकोदर: । मध्यम: पाण्डुपुत्राणां निकृत्या संनिगृह्मुताम्
अयं बलवतां श्रेष्ठः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः। मध्यमः पाण्डुपुत्राणां निकृत्या संनिगृह्यताम्॥
Verse 28
प्राणवान् विक्रमी चैव शौर्येण महतान्वित: । स्पर्थते चापि सहितानस्मानेको वृकोदर:,“यह बलवान् और पराक्रमी तो है ही, महान् शौर्यसे भी सम्पन्न है। भीमसेन अकेला ही हम सब लोगोंसे होड़ बद लेता है
वैशम्पायन उवाच— प्राणवान् विक्रमी चैव शौर्येण महतान्वितः। स्पर्धते चापि सहितान् अस्मान् एको वृकोदरः॥
Verse 29
तं तु सुप्तं पुरोद्याने गड्जायां प्रक्षिपामहे । अथ तस्मादवरजं श्रेष्ठ चैव युधिष्ठिरम्
वैशम्पायन उवाच— तं तु सुप्तं पुरोद्याने गङ्गायां प्रक्षिपामहे। अथ तस्मादवरजं श्रेष्ठं चैव युधिष्ठिरम्॥
Verse 30
प्रसह बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुंधराम् । एवं स निश्चयं पाप: कृत्वा दुर्योधनस्तदा । नित्यमेवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मन:
प्रसह बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुन्धराम्। एवं स निश्चयं पापः कृत्वा दुर्योधनस्तदा। नित्यमेवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मनः॥
Verse 31
जनमेजय! तदनन्तर दुर्योधनने गंगातटपर जल-विहारके लिये ऊनी और सूती कपड़ोंके विचित्र एवं विशाल गृह तैयार कराये
वैशम्पायन उवाच— जनमेजय! तदनन्तरं दुर्योधनः गङ्गातटे जलविहाराय विचित्राणि विशालानि गृहाणि ऊर्णसूत्रकर्पासवस्त्रैः सुसज्जितानि कारयामास॥
Verse 32
सर्वकामै: सुपूर्णानि पताकोच्छायवन्ति च । तत्र संजनयामास नानागाराण्यनेकश:
वैशम्पायन उवाच— सर्वकामैः सुपूर्णानि पताकोच्छ्रायवन्ति च। तत्र संजनयामास नानागाराण्यनेकशः॥
Verse 33
ततो जलविहारार्थ कारयामास भारत | चैलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च
ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत । चैलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च ॥ प्रमाणकोट्यां तं देशं स्थलं किञ्चिदुपेत्य ह । उदकक्रीडनं नाम कारयामास भारत ॥
Verse 34
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेहुमथापि च । उपपादितं नरैस्तत्र कुशलै: सूदकर्मणि
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेह्यमथापि च । उपपादितं नरैस्तत्र कुशलैः सूदकर्मणि ॥
Verse 35
न्यवेदयंस्तत् पुरुषा धार्तराष्ट्राय वै तदा । ततो दुर्योधनस्तत्र पाण्डवानाह दुर्मति:
न्यवेदयंस्तत् पुरुषा धार्तराष्ट्राय वै तदा । ततो दुर्योधनस्तत्र पाण्डवानाह दुर्मतिः ॥
Verse 36
गड्जां चैवानुयास्याम उद्यानवनशोभिताम् | सहिता भ्रातर: सर्वे जलक्रीडामवाप्नुम:,“आज हमलोग भाँति-भाँतिके उद्यान और वनोंसे सुशोभित गंगाजीके तटपर चलें। वहाँ हम सब भाई एक साथ जलविहार करेंगे”
गङ्गां चैवानुयास्याम उद्यानवनशोभिताम् । सहिता भ्रातरः सर्वे जलक्रीडामवाप्नुयाम् ॥
Verse 37
एवमस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिर: । ते रथैर्नगराकारैदेशजैक्ष गजोत्तमै:
एवमस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिरः । ते रथैर्नगराकारैर्देशजैश्च गजोत्तमैः ॥
Verse 38
निर्ययुर्नगराच्छूरा: कौरवा: पाण्डवै: सह | उद्यानवनमासाद्य विसृज्य च महाजनम्
वैशम्पायन उवाच—शूराः कौरवाः पाण्डवैः सह नगरात् निर्ययुः। उद्यानवनमासाद्य सहागतं महाजनं प्रमुखान् वृद्धांश्च विसृज्य, ततः सर्वे भ्रातर उद्यानस्य शोभामवलोकयन्तः सिंहा इव गिरिगुहां प्रविविशुः।
Verse 39
विशन्ति सम तदा वीरा: सिंहा इव गिरेगुहाम् | उद्यानमभिपश्यन्तो भ्रातर: सर्व एव ते
तदा ते वीरा भ्रातरः सर्व एव उद्यानमभिपश्यन्तः समं विशन्ति—सिंहा इव गिरेर्गुहाम्।
Verse 40
उपस्थानगहै: शुभ्रेवलभीभिश्न शोभितम् । गवाक्षकैस्तथा जालैर्यन्त्रै: सांचारिकेरपि
उपस्थानगृहैः शुभ्रैर्वलभीभिश्च शोभितम्। गवाक्षकैस्तथा जालैर्यन्त्रैश्च सञ्चारिकैरपि॥
Verse 41
सम्मार्जितं सौधकारैश्षित्रकारैश्व चित्रितम् । दीर्घिकाभिश्न पूर्णाभिस्तथा पद्माकरैरपि
सम्मार्जितं सौधकारैश्चित्रकारैश्च चित्रितम्। दीर्घिकाभिश्च पूर्णाभिस्तथा पद्माकरैरपि॥
Verse 42
जल तच्छुशुभे छन्न॑ फुल्लैर्जलरुहैस्तथा । उपच्छन्ना वसुमती तथा पुष्पैर्यथर्तुकै:
जलं तच्छुशुभे छन्नं फुल्लैर्जलरुहैस्तथा। उपच्छन्ना वसुमती तथा पुष्पैर्यथर्तुकैः॥
Verse 43
तत्रोपविष्टास्ते सर्वे पाण्डवा: कौरवाश्न ह । उपपन्नान् बहून् कामांस्ते भुज्जन्ति ततस्ततः
तत्रोपविष्टास्ते सर्वे पाण्डवाः कौरवाश्च ह । उपपन्नान् बहून् कामांस्ते भुञ्जन्ति ततस्ततः ॥
Verse 44
अथोयद्यानवरे तस्मिंस्तथा क्रीडागताश्न ते । परस्परस्य वक्त्रेभ्यो ददुर्भक्ष्यांस्ततस्तत:
अथोद्यानवरे तस्मिंस्तथा क्रीडागताश्च ते । परस्परस्य वक्त्रेभ्यो ददुर्भक्ष्यांस्ततस्ततः ॥
Verse 45
ततो दुर्योधन: पापस्तद्धक्ष्ये कालकूटकम् । विषं प्रक्षेपपामास भीमसेनजिघांसया
ततो दुर्योधनः पापस्तद्भक्ष्ये कालकूटकम् । विषं प्रक्षेपयामास भीमसेनजिघांसया ॥
Verse 46
स्वयमुत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपम: । स वाचामृतकल्पश्च भ्रातृवच्च सुहृदू यथा
स्वयमुत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपमः । स वाचामृतकल्पश्च भ्रातृवच्च सुहृद्यथा ॥
Verse 47
स्वयं प्रक्षिपते भक्ष्यं बहु भीमस्य पापकृत् प्रतीच्छितं सम भीमेन त॑ं वै दोषमजानता
स्वयं प्रक्षिपते भक्ष्यं बहु भीमस्य पापकृत् । प्रतीच्छितं समं भीमेन तं वै दोषमजानता ॥
Verse 48
ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्निव | कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यते पुरुषाधम:
ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्निव । कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यते पुरुषाधमः ॥ अन्तः शरधारातीक्ष्णहृदयः सन् बहिः सुमधुरं वचः प्रायुङ्क्त; स भ्रातृवत् सुहृद्वत् च भीमसेनाय नानाविधं भोज्यं परोक्ष्य परोक्ष्य समर्पयामास। भीमस्तु भोजनदोषानजानन् यावत् तेन परोचितं तत् सर्वं जग्धवान्। तद् दृष्ट्वा स नीचो दुर्योधनः मनसैव हसन्निव स्वात्मानं कृतार्थं मेने।
Verse 49
ततस्ते सहिता: सर्वे जलक्रीडामकुर्वत । पाण्डवा धार्तराष्ट्रश्न तदा मुदितमानसा:,तब भोजनके पश्चात् पाण्डव तथा धुतराष्ट्रके पुत्र सभी प्रसन्नचित्त हो एक साथ जलक्रीड़ा करने लगे
ततस्ते सहिताः सर्वे जलक्रीडामकुर्वत । पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च तदा मुदितमानसाः ॥ भोजनानन्तरं सर्वे पाण्डवाश्च धृतराष्ट्रपुत्राश्च हृष्टचित्ताः समागताः सलिले क्रीडां प्रचक्रुः।
Verse 50
क्रीडावसाने ते सर्वे शुचिवस्त्रा: स्वलंकृता: । दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहा:
क्रीडावसाने ते सर्वे शुचिवस्त्राः स्वलंकृताः । दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहाः ॥ जलक्रीडावसानान्ते दिवसान्ते च ते कुरूत्तमाः विहृत्य परिश्रान्ताः शुचिवस्त्राणि परिधाय भूषणैश्च विभूषिताः, तेष्वेव क्रीडागृहेषु रात्रिवासं मनसि चक्रुः।
Verse 51
विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन् । खिन्नस्तु बलवान् भीमो व्यायम्याभ्यधिकं तदा
विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन् । खिन्नस्तु बलवान् भीमो व्यायम्याभ्यधिकं तदा ॥ ते वीरा विहारावसथेष्वेव वासं रोचयामासुः; तदा तु बलवान् भीमः अतिव्यायामात् खिन्नोऽभवत्।
Verse 52
वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतांस्तदा । प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापावाप्य तत् स्थलम्
वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतांस्तदा । प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापावाप्य तत् स्थलम् ॥ तदा जलक्रीडागतान् तान् कुमारान् सह नीत्वा वासार्थी प्रमाणकोट्यां तद् गृहम् आप्य, तत्रैकस्मिन् स्थले शयित्वा सुष्वाप।
Verse 53
शीतं वातं समासाद्य श्रान्तो मदविमोहित: । विषेण च परीताड़्रो निश्रैष्ट: पाण्डुनन्दन:
वैशम्पायन उवाच— शीतं वातं समासाद्य श्रान्तो मदविमोहितः । विषेण च परीताङ्गो निश्शेष्टः पाण्डुनन्दनः ॥
Verse 54
ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीम॑ दुर्योधन: स्वयम् | मृतकल्पं तदा वीर॑ स्थलाज्जलमपातयत्
ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीमं दुर्योधनः स्वयम् । मृतकल्पं तदा वीरं स्थलाज्जलमपातयत् ॥
Verse 55
स निःसज्रो जलस्यान्तमथ वै पाण्डवोडविशत् । आक्रामन्नागभवने तदा नागकुमारकान्
स निःसस्रौ जलस्यान्तमथ वै पाण्डवोऽविशेत् । आक्रामन्नागभवने तदा नागकुमारकान् ॥
Verse 56
ततः समेत्य बहुभिस्तदा नागैर्महाविषै: । अदश्यत भृशं भीमो महादंष्टविषोल्बणै:
ततः समेत्य बहुभिस्तदा नागैर्महाविषैः । अदश्यत भृशं भीमो महादंष्टविषोल्बणैः ॥
Verse 57
ततो<स्य दश्यमानस्य तद् विषं कालकूटकम् | हतं सर्पविषेणैव स्थावरं जड़मेन तु,उनके द्वारा डँसे जानेसे कालकूट विषका प्रभाव नष्ट हो गया। सर्पोंके जंगम विषने खाये हुए स्थावर विषको हर लिया
ततोऽस्य दश्य्यमानस्य तद्विषं कालकूटकम् । हतं सर्पविषेणैव स्थावरं जङ्गमेन तु ॥
Verse 58
दंष्टाश्न देष्टिणां तेषां मर्मस्वपि निपातिता: । त्वचं नैवास्य बिभिदु: सारत्वात् पृथुवक्षस:
वैशम्पायन उवाच—तेषां दंष्ट्राश्नानां सर्पाणां मर्मस्वपि निपातिताः सन्तोऽपि दंष्ट्रा नास्य त्वचं बिभिदुः। सारत्वात् पृथुवक्षसः भीमसेनस्य त्वग् लोहेव दृढा बभूव।
Verse 59
ततः प्रबुद्ध: कौन्तेय: सर्व संछिद्य बन्धनम् | पोथयामास तान् सर्वान् केचिद् भीताः: प्रदुद्रुवु:
ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः सर्वं संछिद्य बन्धनम्। पोथयामास तान् सर्वान्; केचिद् भीताः प्रदुद्रुवुः॥
Verse 60
हतावशेषा भीमेन सर्वे वासुकिम भ्ययु: । ऊचुश्न सर्पराजानं वासुकिं वासवोपमम्,भीमके हाथों मरनेसे बचे हुए सभी सर्प इन्द्रके समान तेजस्वी नागराज वासुकिके समीप गये और इस प्रकार बोले---
हतावशेषा भीमेन सर्वे वासुकिमभ्ययुः। ऊचुः सर्पराजानं वासुकिं वासवोपमम्॥
Verse 61
अयं नरो वै नागेन्द्र हप्सु बद्ध्वा प्रवेशित: । यथा च नो मतिर्वीर विषपीतो भविष्यति,“नागेन्द्र! एक मनुष्य है, जिसे बाँधकर जलमें डाल दिया गया है। वीरवर! जैसा कि हमारा विश्वास है, उसने विष पी लिया होगा
अयं नरो वै नागेन्द्र अप्सु बद्ध्वा प्रवेशितः। यथा च नो मतिर्वीर विषपीतो भविष्यति॥
Verse 62
निश्रैष्टोडस्माननुप्राप्त: स च दष्टोडन्वबुध्यत । ससंज्ञश्नापि संवृत्तश्छित््वा बन्धनमाशु न:
निश्रैष्टोऽस्माननुप्राप्तः स च दष्टोऽन्वबुध्यत। ससंज्ञोऽपि संवृत्तश्छित्त्वा बन्धनमाशु नः॥
Verse 63
ततो वासुकिरभ्येत्य नागैरनुगतस्तदा
ततो वासुकिर्नागैः सहाभ्येत्य तदा भीमं भीमपराक्रमं महाबाहुं ददर्श। तस्मिन्नेव काले नागराजोऽप्यार्यकस्तं ददर्श—यः पृथाया जनकस्य शूरसेनस्य नानासीत्। स स्वदौहित्रस्य दौहित्रं दृढं परिष्वज्य वक्षसि संपीड्य हृष्टोऽभवत्। महायशा नागराजो वासुकिरपि भीमसेनं प्रति परमं प्रीतिमवाप्याब्रवीत्—“अस्य किं प्रियं क्रियताम्? धनौघः सुवर्णं रत्ननिचयश्चास्य प्रदीयताम्।”
Verse 64
पश्यति सम महाबाहुं भीम॑ भीमपराक्रमम् । आर्यकेण च दृष्ट: स पृथाया आर्यकेण च
वैशम्पायन उवाच—ततोऽसौ भीमं ददर्श महाबाहुं भीमपराक्रमम्। तस्मिन्नेव काले पृथासम्बन्धिना वृद्धेन नागेनार्यकेण स दृष्टः। स वंशजं ज्ञात्वा तं दृढं परिष्वज्य वक्षसि संपीड्य हृष्टोऽभवत्। महायशा नागराजो वासुकिरपि भीमसेनं प्रति परमं प्रीतिमवाप्याब्रवीत्—“अस्य किं प्रियं क्रियताम्? धनं सुवर्णं रत्ननिचयश्चास्य प्रदीयताम्।”
Verse 65
तदा दौहित्रदौहित्र: परिष्वक्त: सुपीडितम् । सुप्रीतश्चाभवत् तस्य वासुकि: स महायशा:
तदा दौहित्रदौहित्रः परिष्वक्तः सुपीडितः। तं दृष्ट्वा वासुकिः श्रीमान् महायशाः सुप्रीतोऽभवत्॥ स च भीमं समादृत्य पूजनार्थमचिन्तयत्—“अस्य किं प्रियं क्रियताम्? धनं सुवर्णं रत्ननिचयश्चास्य प्रदीयताम्” इति।
Verse 66
अब्रवीत् तं च नागेन्द्र: किमस्य क्रियतां प्रियम् धनौघो रत्ननिचयो वसु चास्य प्रदीयताम्
वैशम्पायन उवाच—ततो नागेन्द्रः तमब्रवीत्—“किमस्य क्रियतां प्रियम्? धनौघो रत्ननिचयो वसु चास्य प्रदीयताम्।”
Verse 67
एवमुक्तस्तदा नागो वासुकिं प्रत्यभाषत । यदि नागेन्द्र तुष्टो&सि किमस्य धनसंचयै:,उनके यों कहनेपर आर्यक नागने वासुकिसे कहा--“नागराज! यदि आप प्रसन्न हैं तो यह धनराशि लेकर क्या करेगा”
एवमुक्तस्तदा नागो वासुकिं प्रत्यभाषत—“यदि नागेन्द्र तुष्टोऽसि किमस्य धनसञ्चयैः?”
Verse 68
रसं पिबेत् कुमारो<यं त्वयि प्रीते महाबल: । बल॑ नागसहस्रस्य यस्मिन् कुण्डे प्रतिष्ठितम्
वैशम्पायन उवाच— त्वयि प्रीते महाबलः कुमारोऽयं तवाज्ञया तस्मात् कुण्डाद् रसं पिबेत्, यस्मिन् कुण्डे नागसहस्रस्य बलं प्रतिष्ठितम्।
Verse 69
यावत् पिबति बालो<यं तावदस्मै प्रदीयताम् । एवमस्त्विति तं नागं वासुकि: प्रत्यभाषत,“यह बालक जितना रस पी सके, उतना इसे दिया जाय।” यह सुनकर वासुकिने आर्यक नागसे कहा 'ऐसा ही हो”
यावत् पिबति बालोऽयं तावदस्य प्रदीयताम्। एवमस्त्विति तं नागं वासुकिः प्रत्यभाषत।
Verse 70
ततो भीमस्तदा नागै: कृतस्वस्त्ययन: शुचि: । प्राड्मुखश्नोपविष्टश्न॒ रसं पिबति पाण्डव:,तब नागोंने भीमसेनके लिये स्वस्तिवाचन किया। फिर वे पाण्डुकुमार पवित्र हो पूर्वाभिमुख बैठकर कुण्डका रस पीने लगे
ततो भीमस्तदा नागैः कृतस्वस्त्ययनः शुचिः। प्राङ्मुखोपविष्टः पाण्डवः कुण्डरसं पिबति।
Verse 71
एकोच्छवासात् तत: कुण्ड पिबति सम महाबल: । एवमष्टौ स कुण्डानि हापिबत् पाण्डुनन्दन:,वे एक ही साँसमें एक कुण्डका रस पी जाते थे। इस प्रकार उन महाबली पाण्डुनन्दनने आठ कुण्डोंका रस पी लिया
एकोच्छ्वासात् ततः कुण्डं पिबति स महाबलः। एवमष्टौ स कुण्डानि पिबत् पाण्डुनन्दनः।
Verse 72
ततस्तु शयने दिव्ये नागदत्ते महाभुज: । अशेत भीमसेनस्तु यथासुखमरिंदम:,इसके बाद शत्रुओंका दमन करनेवाले महाबाहु भीमसेन नागोंकी दी हुई दिव्य शय्यापर सुखपूर्वक सो गये
ततः स नागदत्ते दिव्ये शयने महाभुजः। अशेत भीमसेनस्तु यथासुखमरिंदमः।
Verse 127
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि भीमसेनरसपाने सप्तविंशत्यधिकशततमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि भीमसेनरसपाने सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 623
पोथयन्तं महाबाहुं त्वं वै तं ज्ञातुमरहसि । “वह हमलोगोंके पास बेहोशीकी हालतमें आया था
पोथयन्तं महाबाहुं त्वं वै तं ज्ञातुमर्हसि। स हि मूर्च्छितोऽस्माकं समीपमागतोऽभवत्; दष्टोऽस्माभिः प्रबुद्धः सञ्ज्ञां च लब्धवान्। सञ्ज्ञालाभे तु स महाबाहुः शीघ्रं बन्धान् सर्वान् विच्छिद्यास्मान् अभिभवति; गत्वा तं परिजानीहि॥
Frequently Asked Questions
The chapter tests whether a teacher’s rightful due (ācārya-dakṣiṇā) can be ethically enforced through political coercion, and whether restoring “friendship” by redefining status through territorial control is compatible with dharmic restraint.
Institutional roles shape moral claims: friendship, authority, and reciprocity are mediated by social status and power; unresolved resentment after a coerced settlement can persist as a latent causal force in later events.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is etiological—explaining how a formal compromise (release and partition) can still generate enduring enmity, thereby preparing narrative causality for later confrontations.