Adhyaya 120
कृपकृपी-जननम् (The Birth of Kṛpa and Kṛpī; Kṛpa’s Attainment of Astras)
Upa-parva: Ādi Parva — Genealogical and Ācārya-Paramparā Episodes (Kṛpa–Kṛpī Origin Cycle)
Janamejaya requests Vaiśaṃpāyana to explain Kṛpa’s origin and how he acquired weapons. Vaiśaṃpāyana recounts that the sage Śaradvān (son of Gautama) developed exceptional aptitude for dhanurveda rather than Vedic study, and through tapas obtained diverse astras. His ascetic power troubles Indra, who sends the celestial maiden Jālapadī to create a distraction. Seeing her, Śaradvān experiences involuntary bodily change; his bow and arrows fall, yet he maintains composure through knowledge and discipline. His seed is emitted without his full awareness and falls upon a clump of reeds (śara-stambha), dividing into two and producing twins. During a hunt, King Śaṃtanu’s attendant discovers the children along with a bow, arrows, and black antelope skins, infers Brahmanical-martial provenance, and presents them to the king. Śaṃtanu adopts them compassionately, raises them with rites, and names them from his act of kṛpā (compassion). Later Śaradvān locates them by tapas, discloses their gotra and background, and transmits the complete, secret corpus of fourfold dhanurveda and varied astras to Kṛpa, who soon becomes a foremost teacher, attracting Kuru princes and other warriors.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को बताते हैं कि तपोवन में पाण्डु ने ऋषियों की सेवा, संयम और विनय से ऐसा स्थान बनाया जहाँ मुनि उन्हें अपना-सा मानने लगे। → अमावस्या के दिन कठोर-व्रती महर्षि ब्रह्मा-दर्शन हेतु प्रस्थान करते हैं। पाण्डु उनके जाने का कारण पूछते हैं और उसी प्रसंग में संतान-प्राप्ति, पितृ-ऋण और वंश-रक्षा की अनिवार्यता का विषय उठता है—क्योंकि पाण्डु स्वयं शाप-बंधन से संतति-उत्पत्ति में असमर्थ हैं। → ऋषि पाण्डु को स्पष्ट उपदेश देते हैं कि ‘दृष्ट फल’ (प्रत्यक्ष हित) के लिए बुद्धिमान को प्रयत्न करना चाहिए—वंश-प्रवर्तन हेतु उचित उपाय अपनाना ही धर्म है; साथ ही पुत्र-प्रकारों (दत्त, क्रीत आदि) का विधान बताकर संतान-प्राप्ति के वैध मार्गों का विस्तार करते हैं। → पाण्डु को यह बोध दृढ़ होता है कि केवल शोक या संकोच नहीं, बल्कि धर्मसम्मत प्रयत्न आवश्यक है; वे कुन्ती के माध्यम से पुत्र-प्राप्ति के उपाय की ओर उन्मुख होते हैं और ऋषियों के उपदेश को स्वीकार करते हैं। → पाण्डु के मन में उठे प्रश्न का अगला चरण—कुन्ती को किस प्रकार और किस विधि से पुत्र-प्राप्ति हेतु आदेश/अनुरोध किया जाएगा—आगे के अध्यायों में निर्णायक रूप लेता है।
Shlokas
Verse 1
अपन छा | अ-णक्राछ एकोनविशत्यधिकशततमोड< ध्याय: पाण्डुका कुन्तीको पुत्र-प्राप्तिके लिये प्रयत्न करनेका आदेश वैशम्पायन उवाच तत्रापि तपसि श्रेष्ठे वर्तमान: स वीर्यवान् | सिद्धचारणसड्घानां बभूव प्रियदर्शन:
वैशम्पायन उवाच—जनमेजय, तत्रापि स वीर्यवान् पाण्डुराजः श्रेष्ठे तपसि वर्तमानः सिद्धचारणसङ्घानां प्रियदर्शनः अभवत्; तं दृष्ट्वैव ते हृष्टा बभूवुः।
Verse 2
शुश्रूषुरनहंवादी संयतात्मा जितेन्द्रिय: । स्वर्ग गन्तुं पराक्रान्तः स्वेन वीर्येण भारत
शुश्रूषुरनहंवादी संयतात्मा जितेन्द्रियः। स्वर्गं गन्तुं पराक्रान्तः स्वेन वीर्येण भारत॥
Verse 3
केषांचिदभवद् भ्राता केषांचिदभवत् सखा । ऋषयपस्त्वपरे चैनं पुत्रवत् पर्यपालयन्
केषांचिदभवद् भ्राता केषांचिदभवत् सखा। ऋषयस्त्वपरे चैनं पुत्रवत् पर्यपालयन्॥
Verse 4
स तु कालेन महता प्राप्य निष्कल्मषं तप: । ब्रह्मर्षिसदृश: पाण्डुबभूव भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ जनमेजय! राजा पाण्डु दीर्घकालतक पापरहित तपस्याका अनुष्ठान करके ब्रह्मर्षियोंके समान प्रभावशाली हो गये थे
स तु कालेन महता प्राप्य निष्कल्मषं तपः। ब्रह्मर्षिसदृशः पाण्डुर्बभूव भरतर्षभ॥
Verse 5
अमावास्यां तु सहिता ऋषय: संशितव्रता: । ब्रह्माणं द्रष्टकामास्ते सम्प्रतस्थुर्महर्षय:
अमावास्यां तु सहिता ऋषयः संशितव्रताः। ब्रह्माणं द्रष्टकामास्ते सम्प्रतस्थुर्महर्षयः॥
Verse 6
सम्प्रयातानृषीन् दृष्टवा पाण्डुर्वचनमब्रवीत् | भवन्त: क्व गमिष्यन्ति ब्रूत मे वदतां वरा:
सम्प्रयातानृषीन् दृष्ट्वा पाण्डुर्वचनमब्रवीत् । भवन्तः क्व गमिष्यन्ति ब्रूत मे वदतां वराः ॥
Verse 7
ऋषय ऊचु: समवायो महानद्य ब्रह्मलोके महात्मनाम् | देवानां च ऋषीणां च पितृणां च महात्मनाम् | वयं तत्र गमिष्यामो द्रष्टकामा: स्वयम्भुवम्
ऋषय ऊचुः समवायो महानद्य ब्रह्मलोके महात्मनाम् । देवानां च ऋषीणां च पितृणां च महात्मनाम् । वयं तत्र गमिष्यामो द्रष्टकामाḥ स्वयम्भुवम् ॥
Verse 8
वैशम्पायन उवाच पाण्डुरुत्थाय सहसा गन्तुकामो महर्षिभि: । स्वर्गपारं तितीर्ष: स शतशूज्रादुदड्मुख:
वैशम्पायन उवाच पाण्डुरुत्थाय सहसा गन्तुकामो महर्षिभिः । स्वर्गपारं तितीर्षुः स शतशृङ्गादुदङ्मुखः ॥
Verse 9
प्रतस्थे सह पत्नीभ्यामन्रुवंस्तं च तापसा: । उपर्युपरि गच्छन्त: शैलराजमुदड्मुखा:
प्रतस्थे सह पत्नीभ्यामन्वुवंस्तं च तापसाः । उपर्युपरि गच्छन्तः शैलराजमुदङ्मुखाः ॥
Verse 10
दृष्टवन्तो गिरौ रम्ये दुर्गान् देशान् बहून् वयम् | विमानशतसम्बाधां गीतस्वरनिनादिताम्
दृष्टवन्तो गिरौ रम्ये दुर्गान् देशान् बहून् वयम् । विमानशतसम्बाधां गीतस्वरनिनादिताम् ॥
Verse 11
“भरतश्रेष्ठ इस रमणीय पर्वतपर हमने बहुत-से ऐसे प्रदेश देखे हैं
वैशम्पायन उवाच—भरतश्रेष्ठ! अस्मिन् रमणीयशैलराजे वयं बहूनि तानि प्रदेशान् ददृशिम, येषु गमनं परमदुर्गमम्। तत्र देवगन्धर्वाप्सरसां क्रीडाभूमिः, यत्र शतशो विमानानि संकुलानि तिष्ठन्ति, मधुरगीतस्वराश्च निरन्तरं प्रतिध्वनन्ति। अस्मिन्नेव शैले कुबेरस्य बहून्युद्यानानि सन्ति, यत्र क्वचिद्भूमिः समा, क्वचिच्च विषमा—क्वचिदुन्नता क्वचिच्च निम्ना।
Verse 12
महानदीनितम्बांश्न गहनान् गिरिगह्दरान् । सन्ति नित्यहिमा देशा निर्वक्षमृगपक्षिण:
वैशम्पायन उवाच—अस्मिन् मार्गे वयं महानदीनां दुर्गतान् तटान् गहनांश्च गिरिगह्वरान् ददृशिम। अत्र नित्यहिमाः केचन देशाः सन्ति, येषु वृक्षाणां नामापि नास्ति, मृगपक्षिणां चापि न दर्शनम्।
Verse 13
सन्ति क्वचिन्महादर्यों दुर्गा: काश्चिद् दुरासदा: । नातिक्रामेत पक्षी यान् कुत एवेतरे मृगा:
वैशम्पायन उवाच—क्वचिदत्र महादर्यः सन्ति, दुर्गाः काश्चिद् दुरासदाः। तान् देशान् नातिक्रामेत पक्षी यान्; कुत एवेतरे मृगादयः प्राणिनः।
Verse 14
वायुरेको हि यात्यत्र सिद्धाश्व परमर्षय: । गच्छन्त्यौ शैलराजेडस्मिन् राजपुत्रयां कथं त्विमे
वैशम्पायन उवाच—अत्र हि वायुरेक एव याति, सिद्धाश्व! परमर्षे! अस्मिन् शैलराजे राजपुत्राः कथं नु गच्छेयुः?
Verse 15
पाण्डुरुवाच अप्रजस्य महाभागा न द्वारं परिचक्षते
पाण्डुरुवाच—अप्रजस्य महाभागा न द्वारं परिचक्षते इति जनाः प्राहुः। अहं चाप्यप्रजः; तस्माद् दुःखसन्तप्तो युष्मान् किञ्चिद् याचे। तपोधनाः! अद्यापि पितृऋणात् न विमुक्तोऽस्मि; तेन चिन्तया परितप्यामि।
Verse 16
स्वर्गे तेनाभितप्तो5हमप्रजस्तु ब्रवीमि व: । पित्र्यादृणादनिर्मुक्तस्तेन तप्ये तपोधना:
वैशम्पायन उवाच— स्वर्गे तेनैव चिन्तया तप्तोऽहम्, अपुत्रस्तु वः ब्रवीमि। तपोधनाः! पित्र्यादृणादनिर्मुक्तोऽहं तेन तप्येऽतिदुःखितः॥
Verse 17
देहनाशे ध्रुवोी नाश: पितृणामेष निश्चय: । ऋणैश्नतुर्भि: संयुक्ता जायन्ते मानवा भुवि
देहनाशे ध्रुवो नाशः पितṝणामेष निश्चयः। ऋणैश्चतुर्भिः संयुक्ता जायन्ते मानवा भुवि॥
Verse 18
पितृदेवर्षिमनुजैददेयं तेभ्यश्व धर्मत: । एतानि तु यथाकालं यो न बुध्यति मानव:
पितृदेवर्षिमनुजेभ्यः प्रदेयं तेभ्य एव धर्मतः। एतानि तु यथाकालं यो न बुध्यति मानवः॥
Verse 19
न तस्य लोका: सन्तीति धर्मविद्धि: प्रतिष्ठितम् । यज्ैस्तु देवान् प्रीणाति स्वाध्यायतपसा मुनीन्
न तस्य लोकाः सन्तीति धर्मविद्भिः प्रतिष्ठितम्। यज्ञैस्तु देवान् प्रीणाति स्वाध्यायतपसा मुनीन्॥
Verse 20
पुत्र: श्राद्धैः पितृश्षञापि आनृशंस्येन मानवान् । ऋषिदेवमनुष्याणां परिमुक्तो5स्मि धर्मत:
पुत्रः श्राद्धैः पितॄंश्चापि आनृशंस्येन मानवान्। ऋषिदेवमनुष्याणां परिमुक्तोऽस्मि धर्मतः॥
Verse 21
त्रयाणामितरेषां तु नाश आत्मनि नश्यति । पित्र्यादृणादनिर्मुक्त इदानीमस्मि तापसा:
वैशम्पायन उवाच— त्रयाणामितरेषां तु नाश आत्मनि नश्यति । पित्र्यादृणादनिर्मुक्त इदानीमस्मि तापसाः ॥ अर्थः—शरीरनाशमात्रेण शेषऋणस्य नाशो न भवति। हे तापसाः, अद्यापि अहं पितृऋणात् न विमुक्तः।
Verse 22
इह तस्मात् प्रजाहेतो: प्रजायन्ते नरोत्तमा: | यथैवाहं पितु: क्षेत्रे जातस्तेन महर्षिणा
इह तस्मात् प्रजाहेतोः प्रजायन्ते नरोत्तमाः । यथैवाहं पितुः क्षेत्रे जातस्तेन महर्षिणा ॥
Verse 23
ऋषय ऊचु: अस्ति वै तव धर्मात्मन् विद्यो देवोपमं शुभम्
ऋषय ऊचुः— अस्ति वै तव धर्मात्मन् विद्यो देवोपमं शुभम् । अर्थः—हे धर्मात्मन्, तव देवोपमं शुभं निरनघं सन्तानभाग्यं वयं दिव्यदृष्ट्या पश्यामः; तस्मात् दैवेन निर्दिष्टं फलं प्रयत्नेन प्राप्नुहि।
Verse 24
अपत्यमनघं राजन् वयं दिव्येन चक्षुषा । दैवोद्दिष्टं नरव्यात्र कर्मणेहोपपादय
अपत्यमनघं राजन् वयं दिव्येन चक्षुषा । दैवोद्दिष्टं नरव्याघ्र कर्मणेहोपपादय ॥
Verse 25
अक्लिष्टं फलमव्यग्रो विन्दते बुद्धिमान् नर: । तस्मिन् दृष्टे फले राजन् प्रयत्नं कर्तुमहसि
अक्लिष्टं फलमव्यग्रो विन्दते बुद्धिमान्नरः । तस्मिन् दृष्टे फले राजन् प्रयत्नं कर्तुमर्हसि ॥
Verse 26
वैशम्पायन उवाच नच्छुत्वा तापसवच: पाण्ड्श्विन्तापरो3भवत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तपस्वी मुनियोंका यह वचन सुनकर राजा पाण्डु बड़े सोच-विचारमें पड़ गये
वैशम्पायन उवाच—जनमेजय! तापसर्षिवचः श्रुत्वा राजा पाण्डुः सुदुःखितमनाः सञ्जज्ञे; धर्माधर्मविवेकं कृत्वा बहुधा चिन्तयामास।
Verse 27
आत्मनो मृगशापेन जानन्नुपहतां क्रियाम् । सो<ब्रवीद् विजने कुन्तीं धर्मपत्नीं यशस्विनीम् । अपत्योत्पादने यत्नमापदि त्वं समर्थय
आत्मनो मृगशापेन जानन्नुपहतां क्रियाम्। स विजने कुन्तीं धर्मपत्नीं यशस्विनीम् अब्रवीत्—देवि! आपदेषु वयं स्थिताः; अपत्योत्पादने यत्नं त्वं समर्थय।
Verse 28
अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता । इति कुन्ति विदुर्धीरा: शाश्व॒तं धर्मवादिन:
अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता। इति कुन्ति विदुर्धीराः शाश्वतं धर्मवादिनः।
Verse 29
इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमश्न स्वनुछ्ित: । सर्वमेवानपत्यस्य न पावनमिहोच्यते
इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमाश्च सुसंस्थिताः। सर्वमेवानपत्यस्य न पावनमिहोच्यते॥
Verse 30
सो>हमेवं विदित्वैतत् प्रपश्यामि शुचिस्मिते | अनपत्य: शुभॉल्लोकान् न प्राप्स्यामीति चिन्तयन्
सोऽहमेवं विदित्वैतत् प्रपश्यामि शुचिस्मिते। अनपत्यः शुभाँल्लोकान् न प्राप्स्यामीति चिन्तयन्॥
Verse 31
मृगाभिशापान्नष्टं मे जननं हाकृतात्मन: । नृशंसकारिणो भीरु यथैवोपहतं पुरा
वैशम्पायन उवाच— मृगस्य शापात् मे जननशक्तिर्नष्टा। नाहं स्वात्मनः स्वामी; नृशंसकर्मा कृतवानस्मि। भीरु, तस्मात् मम प्रजननबलं तथैवोपहतं, यथा पुरा तं मृगं हत्वा तस्य मैथुनं विघ्नितवानस्मि।
Verse 32
इमे वै बन्धुदायादा: षटू् पुत्रा धर्मदर्शने । षडेवाबन्धुदायादा: पुत्रास्ताउछूणु मे पृथे
वैशम्पायन उवाच— धर्मदर्शने शास्त्रे षट् पुत्रा ‘बन्धुदायादा’ इति कीर्तिताः, ये गृह्यत्वात् धनस्य दायादाः। तथा षट् ‘अबन्धुदायादा’ इति पुत्राः, ये बन्धुत्वेन न तथापि दायादत्वेन निर्दिष्टाः। एतान् सर्वान् मे शृणु, हे पृथे।
Verse 33
स्वयंजात: प्रणीतश्न तत्सम: पुत्रिकासुत: । पौनर्भवश्ल कानीन: भगिन्यां यश्ष॒ जायते
वैशम्पायन उवाच— स्वयंजातः प्रणीतश्च तत्समः पुत्रिकासुतः। पौनर्भवश्च कानीनः भगिन्यां यश्च जायते॥
Verse 34
दत्त: क्रीतः कृत्रिमश्न॒ उपगच्छेत् स्वयं च यः । सहोढो ज्ञातिरेताश्व हीनयोनिधृतश्च यः
वैशम्पायन उवाच— दत्तः क्रीतः कृत्रिमश्च उपगच्छेत् स्वयं च यः। सहोढो ज्ञातिरेताश्च हीनयोनिधृतश्च यः॥
Verse 35
पूर्वपूर्वतमाभावं मत्वा लिप्सेत वै सुतम् । उत्तमादवरा: पुंस: काडुशक्षन्ते पुत्रमापदि
पूर्वपूर्वतमाभावं मत्वा लिप्सेत वै सुतम्। उत्तमादवरा: पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्रमापदि॥
Verse 36
अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठ विन्दन्ति मानवा: । आत्मशुक्रादपि पृथे मनु: स्वायम्भुवोडब्रवीत्
अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठं विन्दन्ति मानवाः। आत्मशुक्रादपि पृथे मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्॥
Verse 37
तस्मात् प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीन: प्रजननात् स्वयम् | सदृशाच्छेयसो वा त्वं विद्धापत्यं यशस्विनि
तस्मात् प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीनः प्रजननात् स्वयम्। सदृशाच्छेयसो वा त्वं विद्धापत्यं यशस्विनि॥
Verse 119
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुपृथासंवादे ऊनविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुपृथासंवादे ऊनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥
Verse 131
आक्रीडशभूमिं देवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा । उद्यानानि कुबेरस्थ समानि विषमाणि च
आक्रीडशभूमिं देवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा। उद्यानानि कुबेरस्थ समानि विषमाणि च॥
Verse 143
न सीदेतामदुःखाहें मा गमो भरतर्षभ । “इस मार्गपर केवल वायु चल सकती है तथा सिद्ध महर्षि भी जा सकते हैं। इस पर्वतराजपर चलती हुई ये दोनों राजकुमारियाँ कैसे कष्ट न पायेंगी? भरतवंशशिरोमणे! ये दोनों रानियाँ दुःख सहन करनेके योग्य नहीं हैं; अतः आप न चलिये'
न सीदेतामदुःखाहे मा गमो भरतर्षभ।
Verse 226
तथैवास्मिन् मम क्षेत्रे कथं वै सम्भवेत् प्रजा । इस लोकमें श्रेष्ठ पुरुष पितृ-ऋणसे मुक्त होनेके लिये संतानोत्पत्तिका प्रयत्न करते और स्वयं ही पुत्ररूपमें जन्म लेते हैं। जैसे मैं अपने पिताके क्षेत्रमें महर्षि व्यासद्वारा उत्पन्न हुआ हूँ
वैशम्पायन उवाच— तथैवास्मिन् मम क्षेत्रे कथं वै सम्भवेत् प्रजा? पितृऋणविमोक्षार्थं श्रेष्ठा जनाः सन्तानोत्पत्तिं यतन्ते, पितापि पुत्ररूपेणेव पुनर्जायते। यथा अहं पितुः क्षेत्रे महर्षिव्यासेनोत्पादितः, तथा ममास्मिन् क्षेत्रे कथं सन्तानसम्भवो भवेत्?
Verse 253
अपत्यं गुणसम्पन्नं लब्धा प्रीतिकरं हासि । बुद्धिमान् मनुष्य व्यग्रता छड़कर बिना क्लेशके ही अभीष्ट फलको प्राप्त कर लेता है। राजन! आपको उस दृष्ट फलके लिये प्रयत्न करना चाहिये। आप निश्चय ही गुणवान् और हर्षोत्पादक संतान प्राप्त करेंगे
वैशम्पायन उवाच— अपत्यं गुणसम्पन्नं लब्ध्वा प्रीतिकरं हि स्यात्। बुद्धिमान् पुरुषो व्यग्रतां त्यक्त्वा विनैव क्लेशेनाभीष्टं फलमश्नुते। राजन्, तस्मिन् दृष्टे फले त्वया प्रयत्नः कर्तव्यः; ध्रुवं गुणवन्तः हर्षजनकाः पुत्राः प्राप्स्यसि।
Frequently Asked Questions
The tension between ascetic discipline and sensory provocation: Śaradvān is tested by an externally induced distraction, illustrating how intention and involuntary bodily response can diverge, and how restraint is evaluated amid such divergence.
The chapter frames tapas and knowledge as forces that can be disrupted yet also re-stabilized through composure, while emphasizing that social order is maintained by integrating exceptional births through compassion, rites, and responsible instruction.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is etiological—explaining Kṛpa’s identity, legitimacy, and pedagogical authority within the larger Itihāsa causality that underwrites later Kuru martial formation.