Adhyaya 41
Naimiṣa-kṣetra-prādurbhāva and Jāpyeśvara-māhātmya — Nandī’s Birth, Japa, and Consecration
उत्तरभागस्य तीर्थोपदेशेऽस्मिन्नध्याये नैमिषक्षेत्रं महादेवप्रियं परमपावनं निरूप्यते। ब्रह्मणः पुरातनसम्बन्धं स्मरन्तो मुनय ईशानदर्शनस्य उपायं पृच्छन्ति; ब्रह्मा निर्दोषं सहस्रमाससत्रं विधत्ते, मनोमयचक्रस्य जीर्णनेम्या ‘नैमिष’ इति नाम च क्षेत्रं लक्षयति। सिद्धचारणयक्षगन्धर्वसमागमभूमिरिदं, यत्र तपोयज्ञैः वराः सिध्यन्ति, एककर्मणा सप्तजन्मपापक्षयः, वायुनाऽत्र ब्रह्माण्डपुराणोपदेशश्च कृत इति। अनन्तरं जाप्येश्वरमाहात्म्ये शिलादतपसा गर्भजन्मवर्जितः पुत्रो नन्दी लभ्यते; स नन्दी रुद्रमन्त्रजपं कोटिकोटिवर्धमानं कृत्वा पुनःपुनः शिवदर्शनं वरांश्च प्राप्नोति। शिवः परं जपं निषिध्य नन्दीश्वरं अभिषेकेन स्थापयति, ज्ञानं प्रलयपर्यन्तसन्निधिं च ददाति, विवाहं च नियोजयति। अन्ते जाप्येश्वरे मरणं रुद्रलोके महोन्नतिं ददातीत्युक्त्वा परतीर्थोपदेशाय भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच इदं त्रैलोक्यविख्यातं तीर्थं नैमिशमुत्तमम् / महादेवप्रियकरं महापातकनाशनम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच—इदं त्रैलोक्यविख्यातं तीर्थं नैमिशमुत्तमम्, महादेवप्रियकरं महापातकनाशनम्॥
Verse 2
महादेवं दिदृक्षूणामृषीणणां परमेष्ठिनाम् / ब्रहामणा निर्मितं स्थानं तपस्तप्तुं द्विजोत्तमाः
महादेवं दिदृक्षूणामृषीणां परमेष्ठिनाम्। ब्राह्मणा निर्मितं स्थानं तपस्तप्तुं द्विजोत्तमाः॥
Verse 3
मरीचयो ऽत्रयो विप्रा वसिष्ठाः क्रतवस्तथा / भृगवो ऽङ्गिरसः पूर्वा ब्रह्माणं कमलोद्भवम्
मरीचयोऽत्रयो विप्रा वसिष्ठाः क्रतवस्तथा। भृगवोऽङ्गिरसः पूर्वा ब्रह्माणं कमलोद्भवम्॥
Verse 4
समेत्य सर्ववरदं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् / पृच्छन्ति प्रणिपत्यैनं विश्वकर्माणमच्युतम्
समेत्य सर्ववरदं चतुर्मूर्तिं चतुर्मुखम्। पृच्छन्ति प्रणिपत्यैनं विश्वकर्माणमच्युतम्॥
Verse 5
षट्कुलीया ऊचुः भगवन् देवमीशानं भर्गमेकं कपर्दिनम् / केनोपायेन पश्यामो ब्रूहि देवनमस्कृतम्
षट्कुलीया ऊचुः—भगवन् देवमीशानं भर्गमेकं कपर्दिनम्। केनोपायेन पश्यामो ब्रूहि देवनमस्कृतम्॥
Verse 6
ब्रह्मोवाच सत्रं सहस्रमासध्वं वाङ्मनोदोषवर्जिताः / देशं च वः प्रवक्ष्यामि यस्मिन् देशे चरिष्यथ
ब्रह्मोवाच—यूयं वाङ्मनोदोषवर्जिताः सत्रं सहस्रमासपर्यन्तं कुरुत। यं देशं च वः प्रवक्ष्यामि, तस्मिन् देशे वसिष्यथ तपश्चरिष्यथ च।
Verse 7
उक्त्वा मनोमयं चक्रं स सृष्ट्वा तानुवाच ह / क्षिप्तमेतन्मया चक्रमनुव्रजत मा चिरम् / यत्रास्य नेमिः शीर्येत स देशः पुरुषर्षभाः
एवमुक्त्वा स मनोमयं चक्रं निर्माय तानुवाच—मया क्षिप्तमेतच्चक्रम्; अनुव्रजत मा चिरम्। यत्रास्य नेमिः शीर्येत स देशः, पुरुषर्षभाः।
Verse 8
ततो मुमोच तच्चक्रं ते च तत्समनुव्रजन् / तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिरशीर्यत / नैमिसं तत्स्मृतं नाम्ना पुण्यं सर्वत्र पूजितम्
ततः स तच्चक्रं मुमोच; ते च तत्समनुव्रजन्। तस्य क्षिप्रं व्रजतः यत्र नेमिरशीर्यत, तत् स्थानं नैमिषं नाम्ना स्मृतं—पुण्यं सर्वत्र पूजितम्।
Verse 9
सिद्धचारणसंकीर्णं यक्षगन्धर्वसेवितम् / स्थानं भगवतः शंभोरेतन्नैमिशमुत्तमम्
सिद्धचारणसंकीर्णं यक्षगन्धर्वसेवितम्। एतन्नैमिशमुत्तमं स्थानं भगवतः शंभोः।
Verse 10
अत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / तपस्तप्त्वा पुरा देवा लेभिरे प्रवरान् वरान्
अत्र पुरा देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः। तपस्तप्त्वा लेभिरे देवा प्रवरान् वरान्।
Verse 11
इमं देशं समाश्रित्य षट्कुलीयाः समाहिताः / सत्रेणाराध्य देवेशं दृष्टवन्तो महेश्वरम्
इमं देशं समाश्रित्य षट्कुलीयाः समाहिताः । सत्रेणाराध्य देवेशं दृष्टवन्तो महेश्वरम् ॥
Verse 12
अत्र दानं तपस्तप्तं स्नानं जप्यादिकं च यत् / एकैकं पावयेत् पापं सप्तजन्मकृतं द्विजाः
अत्र दानं तपस्तप्तं स्नानं जप्यादिकं च यत् । एकैकं पावयेत् पापं सप्तजन्मकृतं द्विजाः ॥
Verse 13
अत्र पूर्वं स भगवानृषीणां सत्रमासताम् / प्रोवाच वायुर्ब्रह्माण्डं पुराणं ब्रह्मभाषितम्
अत्र पूर्वं स भगवानृषीणां सत्रमासताम् । प्रोवाच वायुर्ब्रह्माण्डं पुराणं ब्रह्मभाषितम् ॥
Verse 14
अत्र देवो महादेवो रुद्राण्या किल विश्वकृत् / रमते ऽध्यापि भगवान् प्रमथैः परिवारितः
अत्र देवो महादेवो रुद्राण्या किल विश्वकृत् । रमतेऽध्यापि भगवान् प्रमथैः परिवारितः ॥
Verse 15
अत्र प्राणान् परित्यज्य नियमेन द्विजातयः / ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति यत्र गत्वा न जायते
अत्र प्राणान् परित्यज्य नियमेन द्विजातयः । ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति यत्र गत्वा न जायते ॥
Verse 16
अन्यच्च तीर्थप्रवरं जाप्येश्वरमितिश्रुतम् / जजाप रुद्रमनिशं यत्र नन्दी महागणः
अन्यच्च तीर्थप्रवरं जाप्येश्वरमिति श्रुतम्। यत्र नन्दी महागणो रुद्रमनिशं जजाप॥
Verse 17
प्रीतस्तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक् / ददावात्मसमानत्वं मृत्युवञ्चनमेव च
प्रीतस्तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक्। ददावात्मसमानत्वं मृत्युवञ्चनमेव च॥
Verse 18
अभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम धर्मवित् / आराधयन्महादेवं पुत्रार्थं वृषभध्वजम्
अभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम धर्मवित्। आराधयन्महादेवं पुत्रार्थं वृषभध्वजम्॥
Verse 19
तस्य वर्षसहस्रान्ते तप्यमानस्य विश्वकृत् / शर्वः सोमो गणवृतो वरदो ऽस्मीत्यभाषत
तस्य वर्षसहस्रान्ते तप्यमानस्य विश्वकृत्। शर्वः सोमो गणवृतो वरदोऽस्मीत्यभाषत॥
Verse 20
स वव्रे वरमीशानं वरेण्यं गिरिजापतिम् / अयोनिजं मृत्युहीनं देहि पुत्रं त्वया समम्
स वव्रे वरमीशानं वरेण्यं गिरिजापतिम्। अयोनिजं मृत्युहीनं देहि पुत्रं त्वया समम्॥
Verse 21
तथास्त्वित्याह भगवान् देव्या सह महेश्वरः / पश्यतस्तस्य विप्रर्षेरन्तर्धानं गतो हरः
तथेति प्रत्युवाच भगवान् देव्या सह महेश्वरः। तस्य विप्रर्षेः पश्यतः हरः सहसा अन्तर्धानं गतः॥
Verse 22
ततो यियक्षुः स्वां भूमिं शिलादो धर्मवित्तमः / चकर्ष लाङ्गलेनोर्वों भित्त्वादृश्यत शोभनः
ततः स्वभूमिं यजितुं यियक्षुः शिलादो धर्मवित्तमः। लाङ्गलेन उर्वीं चकर्ष, भित्त्वा भूमिं शोभनः प्रादृश्यत॥
Verse 23
संवर्तकानलप्रख्यः कुमारः प्रहसन्निव / रूपलावण्यसंपन्नस्तेजसा भासयन् दिशः
संवर्तकानलसंकाशः कुमारः प्रहसन्निव। रूपलावण्यसम्पन्नः तेजसा दिशो व्यरोचयत्॥
Verse 24
कुमारतुल्यो ऽप्रतिमो मेघगम्भीरया गिरा / शिलादं तात तातेति प्राह नन्दी पुनः पुनः
कुमारतुल्योऽप्रतिमो मेघगम्भीरया गिरा। शिलादं ‘तात तात’ इति नन्दी पुनः पुनः अब्रवीत्॥
Verse 25
तं दृष्ट्वा नन्दनं जातं शिलादः परिषस्वजे / मुनिभ्यो दर्शयामास ये तदाश्रमवासिनः
तं नन्दनं जातं दृष्ट्वा शिलादः परिषस्वजे। तदाश्रमवासिनो मुनिभ्यः स बालं दर्शयामास॥
Verse 26
जातकर्मादिकाः सर्वाः क्रियास्तस्य चकार ह / उपनीय यथाशास्त्रं वेदमध्यापयत् सुतम्
जातकर्मादिकाः सर्वाः संस्कारक्रियाः तस्य चकार ह। उपनीय यथाशास्त्रं सुतं वेदमध्यापयत्॥
Verse 27
अधीतवेदो भगवान् नन्दी मतिमनुत्तमाम् / चक्रे महेश्वरं द्रष्टुं जेष्ये मृत्युमिति प्रभुम्
अधीतवेदो भगवान् नन्दी मतिमनुत्तमाम्। चक्रे—महेश्वरं द्रष्टुं जेष्ये मृत्युमिति प्रभुम्॥
Verse 28
स गत्वा सरितं पुण्यामेकाग्रश्रद्धयान्वितः / जजाप रुद्रमनिशं महेशासक्तमानसः
स गत्वा सरितं पुण्यामेकाग्रश्रद्धयान्वितः। जजाप रुद्रमनिशं महेशासक्तमानसः॥
Verse 29
तस्य कोट्यां तु पूर्णायां शङ्करो भक्तवत्सलः / आगत्य साम्बः सगणो वरदो ऽस्मीत्युवाच ह
तस्य कोट्यां तु पूर्णायां शङ्करो भक्तवत्सलः। आगत्य साम्बः सगणो वरदोऽस्मीत्युवाच ह॥
Verse 30
स वव्रे पुनरेवाहं जपेयं कोटिमीश्वरम् / तावदायुर्महादेव देहीति वरमीश्वर
स वव्रे पुनरेवाहं जपेयं कोटिमीश्वरम्। तावदायुर्महादेव देहीति वरमीश्वर॥
Verse 31
एवमस्त्विति संप्रोच्य देवो ऽप्यन्तरधीयत / जजाप कोटिं भगवान् भूयस्तद्गतमानसः
एवमस्त्विति संप्रोच्य देवोऽप्यन्तरधीयत। ततः स भगवान् पुनः कोटिं जजाप, तस्मिन्नेव प्रभौ तन्मनाः॥
Verse 32
द्वितीयायां च कोट्यां वै संपूर्णायां वृषध्वजः / आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः
द्वितीयायां च कोट्यां वै संपूर्णायां वृषध्वजः। आगत्य वरदोऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः॥
Verse 33
तृतीयां जप्तुमिच्छामि कोटिं भूयो ऽपि शङ्कर / तथास्त्वित्याह विश्वात्मा देवो ऽप्यन्तरधीयत
तृतीयां जप्तुमिच्छामि कोटिं भूयोऽपि शङ्कर। तथास्त्वित्याह विश्वात्मा देवोऽप्यन्तरधीयत॥
Verse 34
कोटित्रये ऽथ संपूर्णे देवः प्रीतमना भृशम् / आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः
कोटित्रयेऽथ संपूर्णे देवः प्रीतमना भृशम्। आगत्य वरदोऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः॥
Verse 35
जपेयं कोटिमन्यां वै भूयो ऽपि तव तेजसा / इत्युक्ते भगवानाह न जप्तव्यं त्वया पुनः
जपेयं कोटिमन्यां वै भूयोऽपि तव तेजसा। इत्युक्ते भगवानाह न जप्तव्यं त्वया पुनः॥
Verse 36
अमरो जरया त्यक्तो मम पार्श्वगतः सदा / महागणपतिर्देव्याः पुत्रो भव महेश्वरः
अमरो जरया त्यक्तो मम पार्श्वगतः सदा। महागणपतिर्देव्याः पुत्रो भव महेश्वर॥
Verse 37
योगीश्वरो योगनेता गणानामीश्वरेश्वरः / सर्वलोकाधिपः श्रीमान् सर्वज्ञो मद्बलान्वितः
योगीश्वरो योगनेता गणानामीश्वरेश्वरः। सर्वलोकाधिपः श्रीमान् सर्वज्ञो मद्बलान्वितः॥
Verse 38
ज्ञानं तन्मामकं दिव्यं हस्तामलकवत् तव / आभूतसंप्लवस्थायी ततो यास्यसि मत्पदम्
ज्ञानं तन्मामकं दिव्यं हस्तामलकवत् तव। आभूतसंप्लवस्थायी ततो यास्यसि मत्पदम्॥
Verse 39
एतदुक्त्वा महादेवो गणानाहूय शङ्करः / अभिषेकेण युक्तेन नन्दीश्वरमयोजयत्
एतदुक्त्वा महादेवो गणानाहूय शङ्करः। अभिषेकेण युक्तेन नन्दीश्वरमयोजयत्॥
Verse 40
उद्वाहयामास च तं स्वयमेव पिनाकधृक् / मरुतां च शुभां कन्यां सुयशेति च विश्रुताम्
उद्वाहयामास च तं स्वयमेव पिनाकधृक्। मरुतां च शुभां कन्यां सुयशेति च विश्रुताम्॥
Verse 41
एतज्जप्येश्वरं स्थानं देवदेवस्य शूलिनः / यत्र तत्र मृतो मर्त्यो रुद्रलोके महीयते
एतज्जप्येश्वरस्य पुण्यं स्थानं देवदेवस्य शूलिनः। यत्र तत्रास्मिन् देशे मर्त्यो मृतः सन् रुद्रलोके महीयते॥
Frequently Asked Questions
Brahmā casts a mind-made cakra and instructs the sages to follow it; the place where its rim (nemi) breaks/wears away becomes the chosen land, remembered as Naimiṣa—linking sacred geography to a mythic etymology.
Brahmā prescribes a thousand-month sattra-sacrifice performed with faultless speech and mind; the narrative also emphasizes tapas, japa, and disciplined niyama as direct means to Śiva-darśana.
The chapter states that single acts—dāna (charity), tapas properly undertaken, bathing, and japa—purify sins accumulated across seven births, portraying the tīrtha as exceptionally potent.
Nandī performs sustained Rudra-mantra japa in successive koṭis with one-pointed faith; Śiva appears repeatedly as boon-giver, ultimately halting further japa and granting consecration, knowledge, and enduring proximity until dissolution.
The text concludes that any mortal who dies there is honored and exalted in Rudra’s world (Rudraloka), marking the site as a powerful locus of Shaiva soteriology.