Adhyaya 40
Narmadā-tīrtha-māhātmya — Bhṛgu-tīrtha to Sāgara-saṅgama (Pilgrimage Circuit, Gifts, Fasting, and Imperishable Merit)
युधिष्ठिरं प्रति तीर्थचर्योपदेशं प्रवर्तयन् मार्कण्डेयः नर्मदायाः क्रमिकं यात्राम् आह। आदौ भृगुतीर्थे भृगुतपसा रुद्रस्य विशेषसन्निधिः, तत्र तपः सामान्यदानयज्ञेभ्यः भिन्नं “अक्षयम्” इति प्रतिपाद्यते। ततः गौतमीश्वरं (शिवपूजया सिद्धिः), धौत/धौतपापं (नर्मदास्नानेन शुद्धिः, ब्रह्महत्यापि नश्यति), हंसतीर्थं, वराहतीर्थं (जनार्दनः सिद्धरूपेण), चन्द्रतीर्थं कन्यातीर्थं च (कालविशेषव्रतानि), देवतीर्थं, शिखितीर्थं (दानेन लक्षगुणफलम्), पैतामहं (अक्षयश्राद्धम्), सावित्रीमानसं (ब्रह्मलोक-रुद्रलोकप्राप्तिः), स्वर्गबिन्दुम् अप्सरेशं च (स्वर्गीयभोगाः), भारभूतिं (तत्र मरणे गणपतित्वम्) इति क्रमः। एरण्डी-नर्मदासङ्गमे तथा नर्मदा-सागर-सङ्गमे जमदग्निरूपेण जनार्दनपूजा, स्नानेन त्रिगुणाश्वमेधफलम्; अनन्तरं पिङ्गलेश्वर-विमलेश्वर-आलिकायां रात्र्युपवासेन ब्रह्महत्याविमोचनम्। अन्ते नर्मदायाः अतुलं माहात्म्यं—शिव एव तां सेवते, स्मरणमात्रेण महद्व्रतफलम्—अश्रद्धालोके नरकप्राप्तिश्च; अत्र “अक्षय” तीर्थसूची मुख्यबिन्दुषु संक्षिप्य परं विस्तरं सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनचत्वारिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच ततो गच्छेत राजेन्द्र भृगुतीर्थ मनुत्तमम् / तत्र देवो भृगुः पुर्वं रुद्रमाराधयत् पुरा
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायाम् उपरिविभागे एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः। मार्कण्डेय उवाच—ततो गच्छेत राजेन्द्र भृगुतीर्थं मनुत्तमम्; तत्र देवो भृगुः पूर्वं पुरा रुद्रमाराधयत्।
Verse 2
दर्शनात् तस्य देवस्य सद्यः पापात् प्रमुच्यते / एतत् क्षेत्रं सुविपुलं सर्वपापप्रणाशनम्
तस्य देवस्य दर्शनादेव सद्यः पापात् प्रमुच्यते। एतत् क्षेत्रं सुविपुलं सर्वपापप्रणाशनम्।
Verse 3
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः / उपानहोस्तथा युग्मं देयमन्नं सकाञ्चनम् / भोजनं च यथाशक्ति तदस्याक्षयमुच्यते
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः। उपानहोस्तथा युग्मं देयमन्नं सकाञ्चनम्; भोजनं च यथाशक्ति—तदस्याक्षयमुच्यते।
Verse 4
क्षरन्ति सर्वदानानि यज्ञदानं तपः क्रिया / अक्षयं तत् तपस्तप्तं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर
क्षरन्ति सर्वदानानि यज्ञदानं तपः क्रिया। अक्षयं तत् तपस्तप्तं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर।
Verse 5
तस्यैव तपसोग्रेण तुष्टेन त्रिपुरारिणा / सान्निध्यं तत्र कथितं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर
तस्यैव तपसोग्रेण तुष्टेन त्रिपुरारिणा। सान्निध्यं तत्र कथितं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर।
Verse 6
ततो गच्छेत राजेन्द्र गौतमेश्वरमुत्तमम् / यत्राराध्य त्रिशूलाङ्कं गौतमः सिद्धिमाप्नुयात्
ततो गच्छेत् राजेन्द्र गौतमेश्वरमुत्तमम्। यत्र त्रिशूलाङ्कं देवं समाराध्य गौतमः सिद्धिमाप्नुयात्॥
Verse 7
तत्र स्नात्वा नरो राजन् उपवासपरायणः / काञ्चनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते
तत्र स्नात्वा नरो राजन् उपवासपरायणः। काञ्चनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते॥
Verse 8
वृषोत्सर्गं ततो गच्छेच्छाश्वतं पदमाप्नुयात् / न जानन्ति नरा मूढा विष्णोर्मायाविमोहिताः
वृषोत्सर्गं कृत्वा ततो गच्छेत् शाश्वतं पदमाप्नुयात्। न जानन्ति नरा मूढा विष्णोर्मायाविमोहिताः॥
Verse 9
धौतपापं ततो गच्छेद् धौतं यत्र वृषेण तु / नर्मदायां स्थितं राजन् सर्वपातकनाशनम् / तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति
ततो गच्छेद् धौतपापं धौतं यत्र वृषेण तु। नर्मदायां स्थितं राजन् सर्वपातकनाशनम्॥ तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति॥
Verse 10
तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः / चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च हरतुल्यबलो भवेत्
तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः। चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च हरतुल्यबलो भवेत्॥
Verse 11
वसेत् कल्पायुतं साग्रं शिवतुल्यपराक्रमः / कालेन महता जातः पृथिव्यामेकराड् भवेत्
शिवतुल्यपराक्रमः साग्रं कल्पायुतं वसेत्। कालेन महता पुनर्जातः पृथिव्यामेकराड् भवेत्॥
Verse 12
ततो गच्छेत राजेन्द्र हंसतीर्थ मनुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोके महीयते
ततो गच्छेत राजेन्द्र हंसतीर्थमनुत्तमम्। तत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोके महीयते॥
Verse 13
ततो गच्छेत राजेन्द्र सिद्धो यत्र जनार्दनः / वराहतीर्थ माख्यातं विष्णुलोकगतिप्रदम्
ततो गच्छेत राजेन्द्र सिद्धो यत्र जनार्दनः। वराहतीर्थमाख्यातं विष्णुलोकगतिप्रदम्॥
Verse 14
ततो गच्छेत राजेन्द्र चन्द्रतीर्थमनुत्तमम् / पौर्णमास्यां विशेषेण स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र चन्द्रलोके महीयते
ततो गच्छेत राजेन्द्र चन्द्रतीर्थमनुत्तमम्। पौर्णमास्यां विशेषेण स्नानं तत्र समाचरेत्॥ स्नातमात्रो नरस्तत्र चन्द्रलोके महीयते॥
Verse 15
ततो गच्छेत राजेन्द्र कन्यातीर्थमनुत्तमम् / शुक्लपक्षे तृतीयायां स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र पृथिव्यामेकराड् भवेत्
ततो गच्छेत राजेन्द्र कन्यातीर्थमनुत्तमम्। शुक्लपक्षे तृतीयायां स्नानं तत्र समाचरेत्॥ स्नातमात्रो नरस्तत्र पृथिव्यामेकराड् भवेत्॥
Verse 16
देवतीर्थ ततो गच्छेत् सर्वदेवनमकृतम् / तत्र स्नात्वा च राजेन्द्र दैवतैः सह मोदते
ततो देवतीर्थं गच्छेत् सर्वदेवनमस्कृतम्। तत्र स्नात्वा च राजेन्द्र दैवतैः सह मोदते॥
Verse 17
ततो गच्छेत राजेन्द्र शिखितीर्थमनुत्तमम् / यत् तत्र दीयते दानं सर्वं कोटिगुणं भवेत्
ततो गच्छेत राजेन्द्र शिखितीर्थमनुत्तमम्। यत् तत्र दीयते दानं सर्वं कोटिगुणं भवेत्॥
Verse 18
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं पैतामहं शुभम् / यत्तत्र क्रियते श्राद्धं सर्वं तदक्षयं भवेत्
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं पैतामहं शुभम्। यत्तत्र क्रियते श्राद्धं सर्वं तदक्षयं भवेत्॥
Verse 19
सावित्रीतीर्थमासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते
सावित्रीतीर्थमासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत्। विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते॥
Verse 20
मनोहरं तु तत्रैव तीर्थं परमशोभनम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् दैवतैः सह मोदते
मनोहरं तु तत्रैव तीर्थं परमशोभनम्। तत्र स्नात्वा नरो राजन् दैवतैः सह मोदते॥
Verse 21
ततो गच्छेत राजेन्द्र मानसं तीर्थमुत्तमम् / स्नात्वा तत्र नरो राजन् रुद्रलोके महीयते
ततो गच्छेत् राजेन्द्र मानसं तीर्थमुत्तमम्। स्नात्वा तत्र नरो राजन् रुद्रलोके महीयते॥
Verse 22
स्वर्गबिन्दुं ततो गच्छेत्तीर्थं देवनमस्कृतम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् दुर्गतिं नैव गच्छति
स्वर्गबिन्दुं ततो गच्छेत् तीर्थं देवनमस्कृतम्। तत्र स्नात्वा नरो राजन् दुर्गतिं नैव गच्छति॥
Verse 23
अप्सरेशं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / क्रीडते नाकलोकस्थो ह्यप्सरोभिः स मोदते
अप्सरेशं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत्। क्रीडते नाकलोकस्थो ह्यप्सरोभिः स मोदते॥
Verse 24
ततो गच्छेत राजेन्द्र भारभूतिमनुत्तमम् / उपोषितोर्ऽचयेदीशं रुद्रलोके महीयते / अस्मिंस्तीर्थे मृतो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्
ततो गच्छेत् राजेन्द्र भारभूतिमनुत्तमम्। उपोषितोऽर्चयेद् ईशं रुद्रलोके महीयते॥ अस्मिंस्तीर्थे मृतो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्॥
Verse 25
कार्तिके मासि देवेशमर्चयेत् पार्वतीपतिम् / अश्वमेधाद् दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः
कार्तिके मासि देवेशमर्चयेत् पार्वतीपतिम्। अश्वमेधाद् दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः॥
Verse 26
वृषभं यः प्रयच्छेत तत्र कुन्देन्दुसप्रभम् / वृषयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति
यः कुन्देन्दुसप्रभं वृषभं प्रयच्छति, स वृषयुक्तेन यानेन नीयमानो रुद्रलोकं गच्छति।
Verse 27
एतत् तीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति
एतत् तीर्थं समासाद्य यस्तु तत्र प्राणान् परित्यजेत्, स सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं गच्छति।
Verse 28
जलप्रवेशं यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप / हंसयुक्तेन यानेन स्वर्गलोकं स गच्छति
नराधिप, यः तस्मिंस्तीर्थे जलप्रवेशं कुर्यात्, स हंसयुक्तेन यानेन स्वर्गलोकं गच्छति।
Verse 29
एरण्ड्या नर्मदायास्तु संगमं लोकविश्रुतम् / तत्र तीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्
एरण्ड्या नर्मदायाश्च संगमः लोकविश्रुतः; तत्र तीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्।
Verse 30
उपवासपरो भूत्वा नित्यं व्रतपरायणः / तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र मुच्यते ब्रह्महत्यया
उपवासपरो भूत्वा नित्यं व्रतपरायणः, तत्र स्नात्वा राजेन्द्र ब्रह्महत्यादोषात् मुच्यते।
Verse 31
ततो गच्छेत राजेन्द्र नर्मदोदधिसंगमम् / जमदग्निरिति ख्यातः सिद्धो यत्र जनार्दनः
ततो गच्छेत राजेन्द्र नर्मदोदधिसङ्गमम्। यत्र सिद्धो जनार्दनः जमदग्निरिति ख्यातः॥
Verse 32
तत्र स्नात्वा नरो राजन् नर्मदोदधिसंगमे / त्रिगुणं चाश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः
तत्र स्नात्वा नरो राजन् नर्मदोदधिसङ्गमे। त्रिगुणं चाश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः॥
Verse 33
ततो गच्छेत राजेन्द्र पिङ्गलेश्वरमुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् रुद्रलोके महीयते
ततो गच्छेत राजेन्द्र पिङ्गलेश्वरमुत्तमम्। तत्र स्नात्वा नरो राजन् रुद्रलोके महीयते॥
Verse 34
तत्रोपवासं यः कृत्वा पश्येत विमलेश्वरम् / सप्तजन्मकृतं पापं हित्वा याति शिवालयम्
तत्रोपवासं यः कृत्वा पश्येत विमलेश्वरम्। सप्तजन्मकृतं पापं हित्वा याति शिवालयम्॥
Verse 35
ततो गच्छेत राजेन्द्र आलिकातीर्थमुत्तमम् / उपोष्य रजनीमेकां नियतो नियताशनः / अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मुच्यते ब्रह्महत्यया
ततो गच्छेत राजेन्द्र आलिकातीर्थमुत्तमम्। उपोष्य रजनीमेकां नियतो नियताशनः। अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मुच्यते ब्रह्महत्यया॥
Verse 36
एतानि तव संक्षेपात् प्राधान्यात् कथितानि तु / न शक्या विस्तराद् वक्तुं संख्या तीर्थेषुपाण्डव
एतानि तव संक्षेपेण प्राधान्यतः कथितानि; हे पाण्डव, तीर्थानां संख्या विस्तरेण वक्तुं न शक्या।
Verse 37
एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता / नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा
एषा नदी पवित्रा विमला त्रैलोक्ये विश्रुता; नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा।
Verse 38
मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां वै युधिष्ठिर / चान्द्रायणशतं साग्रं लभते नात्र संशयः
यो मनसा नर्मदां संस्मरेत्, हे युधिष्ठिर, स साग्रं चान्द्रायणशतस्य पुण्यं लभते; नात्र संशयः।
Verse 39
अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः / पतन्ति नरके घोरे इत्याह परमेश्वरः
अश्रद्दधानाः पुरुषा घोरं नास्तिक्यमाश्रिताः; ते घोरे नरके पतन्तीति परमेश्वर उवाच।
Verse 40
नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः / तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी
नर्मदां नित्यं सेवते स्वयं देवो महेश्वरः; तेन सा पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a pilgrimage chain including Bhṛgu-tīrtha, Gautameśvara, Dhauta/Dhautapāpa, Haṃsatīrtha, Varāha-tīrtha, Candratīrtha, Kanyā-tīrtha, Devatīrtha, Śikhitīrtha, Paitāmaha, Sāvitrī, Mānasa, Svargabindu, Apsareśa, Bhārabhūti, the Eraṇḍī–Narmadā confluence, the Narmadā–ocean confluence (Janārdana as Jamadagni), Piṅgaleśvara/Vimalēśvara, and Ālikā.
It emphasizes snāna (ritual bathing), upavāsa (fasting), dāna (sandals, food, gold), vṛṣotsarga (bull release-gift), and śrāddha—often tied to specific lunar timings—framing them as means to sin-removal and higher lokas.
Rudra/Śiva is described as specially present due to tapas and as one who continually serves the Narmadā, while Viṣṇu appears as Janārdana in siddha-forms (Varāha-tīrtha; Jamadagni at the ocean confluence), integrating both devotional streams within one pilgrimage theology.
The text contrasts perishable outcomes of gifts and sacrifices with tapas performed at Bhṛgu-tīrtha, declaring its result akṣaya (inexhaustible), thereby privileging austerity and concentrated devotion as superior vehicles of lasting merit.
Narmadā is called stainless and foremost among rivers, beloved of Mahādeva; mere mental recollection yields vast vrata-merit, and her sanctity is underscored by the statement that Śiva Himself serves her—hence she removes even brahmahatyā.