Adhyaya 43

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतद् ब्रह्माण्डमाख्यातं चतुर्दशविधं महत् / अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्यास्य निर्णयम्

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्विचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच—एतद् ब्रह्माण्डं चतुर्दशविधं महदाख्यातम्; अतः परं भूर्लोकस्यास्य निर्णयं प्रवक्ष्यामि॥

Verse 2

जम्बुद्वीपः प्रधानो ऽयं प्लक्षः शाल्मल एव च / कुशः क्रौञ्चश्च शाकश्च पुष्करश्चैव सप्तमः

अयं जम्बूद्वीपः प्रधानः; प्लक्षः शाल्मलश्च, कुशः क्रौञ्चः शाकद्वीपः, पुष्करश्च सप्तमः स्मृतः।

Verse 3

एते सप्त महाद्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः / द्वीपाद् द्वीपो महानुक्तः सागरादपि सागरः

एते सप्त महाद्वीपाः सप्तभिः समुद्रैः परिवृताः; द्वीपाद् द्वीपः महान् प्रोक्तः, सागरादपि सागरः परः।

Verse 4

क्षारोदेक्षुरसोदश्च सुरोदश्च घृतोदकः / दध्योदः क्षीरसलिलः स्वादूदश्चेति सागराः

क्षारोदः, इक्षुरसोदः, सुरोदः, घृतोदकः; दध्योदः, क्षीरसलिलः, स्वादूदश्चेति सागराः।

Verse 5

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता / द्वीपैश्च सप्तभिर्युक्ता योजनानां समासतः

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता; सप्तद्वीपसमायुक्ता योजनानां समासतः।

Verse 6

जम्बूद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः शुभः / तस्य मध्ये महामेरुर्विश्रुतः कनकप्रभः

जम्बूद्वीपः समस्तद्वीपानां मध्ये शुभः स्थितः; तस्य मध्ये महामेरुः विश्रुतः कनकप्रभः।

Verse 7

चतुरशीतिसाहस्त्रो योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः / प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः

तस्योच्छ्रयः चतुरशीतिसाहस्रं योजनानाम्। षोडशसाहस्रं अधस्तात् प्रविष्टः, मूर्ध्नि च द्वात्रिंशत्साहस्रं विस्तीर्णः॥

Verse 8

मूले षोडशसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्वतः / भूपद्मास्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकात्वेन संस्थितः

मूले तस्य सर्वतः षोडशसाहस्रं विस्तारः। अयं शैलः भूपद्मस्य कर्णिकात्वेन संस्थितः॥

Verse 9

हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे / नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः

अस्य दक्षिणे हिमवान् हेमकूटो निषधश्च। उत्तरे तु वर्षपर्वताः—नीलः श्वेतः शृङ्गी च॥

Verse 10

लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथा परे / सहस्त्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च ते

मध्ये द्वौ लक्षप्रमाणौ; परे तु दशहीनाः। तेषामुच्छ्रयः सहस्रद्वयं, विस्तारोऽपि तावान्॥

Verse 11

भारतं दक्षिणं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् / हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः

मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः, दक्षिणं वर्षं भारतं। ततः परं किंपुरुषं स्मृतम्, तथा हरिवर्षमपि अन्यत्॥

Verse 12

रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानुहिरण्मयम् / उत्तराः कुरवश्चैव यथैते भरतास्तथा

तस्योत्तरतो रम्यकं नाम वर्षं स्थितम्, ततोऽपि परं हिरण्मयं वर्षम्। उत्तरकुरवोऽपि सन्ति; यथा एते भरताः तथा तेऽपि व्यवहारेण स्थिताः।

Verse 13

नवसाहस्त्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः / इलावृतं च तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः

नवसाहस्त्रं योजनेषु प्रत्येकं तेषां विस्तारः, द्विजसत्तमाः। तेषां मध्ये इलावृतं, तस्य मध्यभागे मेरुः पर्वतो महोच्छ्रितः।

Verse 14

मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्त्रविस्तृतम् / इलावृतं महाभागाश्चात्वारस्तत्र पर्वताः / विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः

तत्र मेरोश्चतुर्दिक्षु इलावृतं नवसाहस्त्रविस्तृतं स्थितम्। महाभागाः, तस्मिन् प्रदेशे मेरोर्विष्कम्भरूपेण चत्वारः पर्वताः रचिताः, योजनायुतमुच्छ्रिताः।

Verse 15

पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः / विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः

पूर्वदिशि मन्दरः, दक्षिणे गन्धमादनः। पश्चिमपार्श्वे विपुलः, उत्तरे तु सुपार्श्व इति स्मृताः।

Verse 16

कदम्बस्तेषु जम्बुश्च पिप्पलो वट एव च / जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्महर्षयः

तेषु कदम्बो जम्बूः पिप्पलो वटश्च। महर्षयः, सा जम्बूरेव जम्बूद्वीपस्य नामहेतुः।

Verse 17

महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च / पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः

महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च सर्वतः पतन्ति, भूभृतः पृष्ठे पतित्वा शीर्यमाणानि विखण्डितानि भवन्ति।

Verse 18

रसेन तस्याः प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै / सरित् प्रवर्तते चापि पीयते तत्र वासिभिः

तस्याः जम्ब्वाः रसेनैव तत्र ‘जम्बूनदी’ इति प्रख्याता; सरित् प्रवर्तते, तत्रवासिभिश्च सा पीयते।

Verse 19

न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः / तत्पानात् सुस्थमनसां नराणां तत्र जायते

तत्पानात् तत्र नराणां सुस्थमनसां न स्वेदो भवति, न दौर्गन्ध्यं, न जरा, न च इन्द्रियक्षयः जायते।

Verse 20

तीरमृत्तत्र संप्राप्य वायुना सुविशोषिता / जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्

तत्र तीरमृत्तिका वायुना सुविशोषिता सती ‘जाम्बूनद’ इति ख्याता सुवर्णं भवति, सिद्धभूषणयोग्यम्।

Verse 21

भद्राश्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालश्च पश्चिमे / वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलावृतम्

मुनिश्रेष्ठ, मेरोः पूर्वतः भद्राश्ववर्षः, पश्चिमतः केतुमालवर्षश्च; तयोर्द्वयोर्मध्ये इलावृतं वर्षं स्थितम्।

Verse 22

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् / वैभ्राजं पश्चिमे विद्यादुत्तरे सवितुर्वनम्

पूर्वदिशि चैत्ररथं वनं विद्यात्, दक्षिणे गन्धमादनम्। पश्चिमे वैभ्राजं, उत्तरे सवितुर्वनं ज्ञेयम्॥

Verse 23

अरुणोदं महाभद्रमसितोदं च मानसम् / सरांस्येतानि चत्वारि देवयोग्यानि सर्वदा

अरुणोदं महाभद्रमसितोदं च मानसम्। सरांस्येतानि चत्वारि देवयोग्यानि सर्वदा॥

Verse 24

सितान्तश्च कुमुद्वांश्च कुरुरी माल्यवांस्तथा / वैकङ्को मणिशैलश्च ऋक्षवांश्चाचलोत्तमाः

सितान्तश्च कुमुद्वांश्च कुरुरी माल्यवांस्तथा। वैकङ्को मणिशैलश्च ऋक्षवांश्चाचलोत्तमाः॥

Verse 25

महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुर्मन्दरस्तथा / वेणुमांश्चैव मेघश्च निषधो देवपर्वतः / इत्येते देवरचिताः सिद्धावासाः प्रकीर्तिताः

महानीलोऽथ रुचकः सबिन्दुर्मन्दरस्तथा। वेणुमांश्चैव मेघश्च निषधो देवपर्वतः॥ इत्येते देवरचिताः सिद्धावासाः प्रकीर्तिताः॥

Verse 26

अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसराचलः / त्रिकूटशिखरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा

अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसराचलः। त्रिकूटशिखरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा॥

Verse 27

निषधो वसुधारश्च कलिङ्गस्त्रिशिखः शुभः / समूलो वसुधारश्च कुरवश्चैव सानुमान्

निषधो वसुधारश्च कलिङ्गस्त्रिशिखः शुभः । समूलो वसुधारश्च कुरवश्चैव सानुमान् ॥ एतेऽत्र कीर्तिताः प्रदेशा गिरयश्च प्रसिद्धाः ।

Verse 28

ताम्रातश्च विशालश्च कुमुदो वेणुर्वतः / एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः

ताम्रातो विशालश्च कुमुदो वेणुर्वतः । एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः ॥ एतेऽपि पुण्यभूगोलपरम्परायां प्रसिद्धाः शैलाः ।

Verse 29

पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवांशचाचलोत्तमः / इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः

पञ्चशैलोऽथ कैलासो हिमवांश्चाचलोत्तमः । इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः ॥ देवतानां निवासभूताः कीर्तिताः ।

Verse 30

महाभद्रस्य सरसो दक्षिणे केसराचलः / शिखिवासश्च वैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः

महाभद्रस्य सरसः दक्षिणे केसराचलः । शिखिवासश्च वैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः ॥ एते गिरयः स्थिताः ।

Verse 31

जारुधिश्च सुगन्धिश्च श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः / सुपार्श्वश्च सुपक्षश्च कङ्कः कपिल एव च

जारुधिश्च सुगन्धिश्च श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः । सुपार्श्वश्च सुपक्षश्च कङ्कः कपिल एव च ॥ एतेऽपि गिरयः कीर्तिताः ।

Verse 32

पिञ्जरो भद्रशैलश्च सुरसश्च महाबलः / अञ्जनो मधुमांस्तद्वत् कुमुदो मुकुटस्तथा

पिञ्जरो भद्रशैलश्च सुरसश्च महाबलः । अञ्जनो मधुमांश्चैव कुमुदो मुकुटस्तथा ॥ एतेऽपि महापर्वताः कीर्तिताः ॥

Verse 33

सहस्त्रशिखरश्चैव पाण्डुरः कृष्ण एव च / पारिजातो महाशैलस्तथैव कपिलोदकः

सहस्त्रशिखरश्चैव पाण्डुरः कृष्ण एव च । पारिजातो महाशैलस्तथैव कपिलोदकः ॥

Verse 34

सुषेणः पुण्डरीकश्च महामेघस्तथैव च / एते पर्वतराजानः सिद्धगन्धर्वसेविताः

सुषेणः पुण्डरीकश्च महामेघस्तथैव च । एते पर्वतराजानः सिद्धगन्धर्वसेविताः ॥

Verse 35

असितोदस्य सरसः पश्चिमे केसराचलः / शङ्खकूटो ऽथ वृषभो हंसो नागस्तथा परः

असितोदस्य सरसः पश्चिमे केसराचलः । शङ्खकूटोऽथ वृषभो हंसो नागस्तथा परः ॥

Verse 36

कालाञ्जनः शुक्रशैलो नीलः कमल एव च / पुष्पकश्च सुमेघश्च वाराहो विरजास्तथा / मयूरः कपिलश्चैव महाकपिल एव च

कालाञ्जनः शुक्रशैलो नीलः कमल एव च । पुष्पकश्च सुमेघश्च वाराहो विरजास्तथा । मयूरः कपिलश्चैव महाकपिल एव च ॥ एते प्रसिद्धपर्वताः ॥

Verse 37

इत्येते देवगन्धर्वसिद्धसङ्घनिषेविताः / सरसो मानसस्येह उत्तरे केसराचलाः

इति ते केसराचलाः पर्वताः देवगन्धर्वसिद्धसङ्घैः नित्यं निषेविताः, अत्र मानससरसः पवित्रस्योत्तरे स्थिताः।

Verse 38

एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम् / सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांसि च वनानि च

एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमं द्रोण्योऽन्तराः सन्ति, सरांसि च वनानि च।

Verse 39

वसन्ति तत्र मुनयः सिद्धाश्च ब्रह्मभाविताः / प्रसन्नाः शान्तरजसः सर्वदुः खविवर्जिताः

तत्र मुनयः सिद्धाश्च ब्रह्मभावितचेतसः वसन्ति; प्रसन्नाः शान्तरजसः सर्वदुःखविवर्जिताः।