Adhyaya 26
Kṛṣṇa’s Departure, Kali-yuga Dharma, and the Prohibition of Śiva-Nindā (Hari–Hara Samanvaya)
वंशावतारवृत्तान्तानुसारेण अस्मिन्नध्याये कृष्णस्य सन्ततिः (साम्बोऽनिरुद्धश्च) संक्षेपेण निर्दिश्यते, दैत्यवधः जगत्संस्थापनं च स्मार्यते, तथा परबुद्ध्या स्वपरमधामगमननिश्चयः कथ्यते। भृग्वादय ऋषयः द्वारकां समायान्ति; रामसन्निधौ तान् पूजयित्वा कृष्णः स्वप्रस्थानं निवेदयति, कलियुगस्योत्थानं धर्मह्रासं च पूर्वसूचयति। ब्राह्मणहिताय स्वतारकं ज्ञानं प्रचारयितुं ऋषीन् आदेशयति; भगवतः एकस्मरणमपि कलिजं पापं नाशयति, नित्यं वैदिकविधिना पूजनं परमपदप्रदं भवतीति। अनन्तरं हरिहरसमन्वयः प्रतिपाद्यते—नारायणभक्तिः प्रशस्यते, किन्तु महेश्वरनिन्दा द्वेषश्च निषिद्धः; शिवनिन्दकानां कर्म तपो ज्ञानं च निष्फलं भवतीति चेतयति। शिवद्रोहिणः शापितकुलानि परिहर्तव्यानि इति सावधान्यं दत्त्वा, ऋषीणां प्रस्थानं, कृष्णस्य स्वकुलसंहृतिः, तथा पाठश्रवणयोः पुण्यफलश्रुतिश्च कथ्यते; ‘किं भूयः श्रोतुमिच्छसि’ इति संक्रमणेन खण्डोऽयं समाप्तः।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चविंशो ऽध्यायः सूत उवाच ततो लब्धवरः कृष्णो जाम्बवत्यां महेश्वरात् / अजीजनन्महात्मानं साम्बमात्मजमुत्तमम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चविंशोऽध्यायः। सूत उवाच—ततो महेश्वराल्लब्धवरः कृष्णो जाम्बवत्यां महात्मानं साम्बमात्मजमुत्तममजीजनत्।
Verse 2
प्रद्युम्नस्याप्यभूत् पुत्रो ह्यनिरुद्धो महाबलः / तावुभौ गुणसंपन्नौ कृष्णस्यैवापरे तनू
प्रद्युम्नस्यापि पुत्रोऽभूदनिरुद्धो महाबलः। तावुभौ गुणसंपन्नौ कृष्णस्यैवापरे तनू इव।
Verse 3
हत्वा च कंसं नरकमन्यांश्च शतशो ऽसुरान् / विजित्य लीलया शक्रं जित्वा बाणं महासुरम्
कंसं नरकं च हत्वा, अन्यांश्च शतशोऽसुरान् । लीलया शक्रं विजित्य, बाणं महासुरं जितवान् ॥
Verse 4
स्थापयित्वा जगत् कृत्स्नं लोके धर्मांश्च शाश्वतान् / चक्रे नारायणो गन्तुं स्वस्थानं बुद्धिमुत्तमाम्
स्थापयित्वा जगत्कृत्स्नं लोके धर्मांश्च शाश्वतान् । नारायणोऽपि परमां बुद्धिं कृत्वा स्वस्थानं गन्तुमैच्छत् ॥
Verse 5
एतस्मिन्नन्तरे विप्रा भृग्वाद्याः कृष्णमीश्वरम् / आजग्मुर्द्वारकां द्रष्टुं कृतकार्यं सनातनम्
एतस्मिन्नन्तरे विप्रा भृग्वाद्याः कृष्णमीश्वरम् । द्वारकां द्रष्टुमाजग्मुः कृतकार्यं सनातनम् ॥
Verse 6
स तानुवाच विश्वात्मा प्रणिपत्याभिपूज्य च / आसनेषूपविष्टान् वै सह रामेण धीमता
स विश्वात्मा तानुवाच प्रणिपत्याभिपूज्य च । आसनेषूपविष्टान् वै सह रामेण धीमता ॥
Verse 7
गमिष्ये तत् परं स्थानं स्वकीयं विष्णुसंज्ञितम् / कृतानि सर्वकार्याणि प्रसीदध्वं मुनीश्वराः
गमिष्ये तत्परं स्थानं स्वकीयं विष्णुसंज्ञितम् । कृतानि सर्वकार्याणि प्रसीदध्वं मुनीश्वराः ॥
Verse 8
इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तमधुनाशुभम् / भविष्यन्ति जनाः सर्वे ह्यस्मिन् पापानुवर्तिनः
इदं घोरं कलियुगमधुनाशुभं संप्राप्तम्। अस्मिन् सर्वे जनाः खलु पापानुवर्तिनो भविष्यन्ति॥
Verse 9
प्रवर्तयध्वं मज्ज्ञानं ब्राह्मणानां हितावहम् / येनेमे कलिजैः पापैर्मुच्यन्ते हि द्विजोत्तमाः
मज्ज्ञानं प्रवर्तयध्वं ब्राह्मणानां हितावहम्। येनेमे कलिजैः पापैर्मुच्यन्ते हि द्विजोत्तमाः॥
Verse 10
ये मां जनाः संस्मरन्ति कलौ सकृदपि प्रभुम् / तेषां नश्यतु तत् पापं भक्तानां पुरुषोत्तमे
कलौ ये मां प्रभुं जनाः सकृदपि संस्मरन्ति। तेषां भक्तानां पुरुषोत्तमे तत् पापं नश्यतु॥
Verse 11
येर्ऽचयिष्यन्तिमां भक्त्या नित्यं कलियुगे द्विजाः / विधाना वेददृष्टेन ते गमिष्यन्ति तत् पदम्
ये कलियुगे द्विजा नित्यं भक्त्या मां अर्चयिष्यन्ति। वेददृष्टविधानेन ते तत् पदं गमिष्यन्ति॥
Verse 12
ये ब्राह्मणा वंशजाता युष्माकं वै सहस्त्रशः / तेषां नारायणे भक्तिर्भविष्यति कलौ युगे
युष्माकं वंशजाता ये ब्राह्मणाः सहस्रशः। तेषां कलौ युगे नारायणे भक्तिर्भविष्यति॥
Verse 13
परात् परतरं यान्ति नारायणपरायणाः / न ते तत्र गमिष्यन्ति ये द्विषन्ति महेश्वरम्
नारायणपरायणाः परात् परतरं पदं यान्ति; ये तु महेश्वरं द्विषन्ति, ते तत्र न गमिष्यन्ति।
Verse 14
ध्यानं होमं तपस्तप्तं ज्ञानं यज्ञादिको विधिः / तेषां विनश्यति क्षिप्रं ये निन्दन्ति पिनाकिनम्
ध्यानं होमं तपस्तप्तं ज्ञानं यज्ञादिको विधिः—एतानि सर्वाणि क्षिप्रं विनश्यन्ति ये पिनाकिनं निन्दन्ति।
Verse 15
यो मां समाश्रयेन्नित्यमेकान्तं भावमाश्रितः / विनिन्द्य देवमीशानं स याति नरकायुतम्
यो मां नित्यमेकान्तभावमाश्रित्य समाश्रयेत्, स चेत् ईशानं देवं विनिन्द्य नरकायुतं याति।
Verse 16
तस्मात् सा परिहर्तव्या निन्दा पशुपतौ द्विजाः / कर्मणा मनसा वाचा तद्भक्तेष्वपि यत्नतः
तस्मात् द्विजाः, पशुपतौ निन्दा सर्वथा परिहर्तव्या; कर्मणा मनसा वाचा तद्भक्तेष्वपि यत्नतः।
Verse 17
ये तु दक्षाध्वरे शप्ता दधीयेन द्विजोत्तमाः / भविष्यन्ति कलौ भक्तैः परिहार्याः प्रयत्नतः
ये तु दक्षाध्वरे दधीयेन शप्ता द्विजोत्तमाः, ते कलौ भविष्यान्ति; भक्तैः प्रयत्नतः परिहार्याः।
Verse 18
द्विषन्तो देवमीशानं युष्माकं वंशसंभवाः / शप्ताश्च गौतमेनोर्व्यां न संभाष्या द्विजोत्तमैः
युष्माकं वंशसम्भवाः केचिद् देवमीशानं द्विषन्तः गौतमेनोर्व्यां शप्ताः; तस्मात् ते द्विजोत्तमैः सह न संभाष्याः।
Verse 19
इत्येवमुक्ताः कृष्णेन सर्व एव महर्षयः / ओमित्युक्त्वा ययुस्तूर्णंस्वानि स्थानानि सत्तमाः
कृष्णेनैवमुक्ताः सर्वे महर्षयः सत्तमाः ‘ॐ’ इत्युक्त्वा तूर्णं स्वानि स्थानानि ययुः।
Verse 20
ततो नारायणः कृष्णो लीलयैव जगन्मयः / संहृत्य स्वकुलं सर्वं ययौ तत् परमं पदम्
ततः नारायणः कृष्णो जगन्मयः लीलयैव स्वकुलं सर्वं संहृत्य तत् परमं पदं ययौ।
Verse 21
इत्येष वः समासेन राज्ञां वंशो ऽनुकीर्तितः / न शक्यो विस्तराद् वक्तुं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ
इत्येष वः समासेन राज्ञां वंशोऽनुकीर्तितः; विस्तराद् वक्तुं न शक्यः—किं भूयः श्रोतुमिच्छथ?
Verse 22
यः पठेच्छृणुयाद् वापि वंशानां कथनं शुभम् / सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते
यः पठेच्छृणुयाद् वापि वंशानां शुभकथनं, स सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते।
Frequently Asked Questions
It prioritizes smaraṇa (remembering the Lord) as immediately purifying, and also prescribes daily devotion performed in accordance with Vedic rites as a direct means to attain the supreme abode.
It presents a synthesis: refuge in Nārāyaṇa leads to the supreme transcendence, but hatred or blasphemy of Maheśvara is disqualifying and spiritually ruinous—making respect for Śiva integral to authentic Vaiṣṇava devotion.