Adhyaya 24
Viṣṇu at Upamanyu’s Āśrama: Pāśupata Tapas, Darśana of Śiva, and Boons from Devī
पूर्वाध्यायसमाप्त्यनन्तरं सूतः नूतनमाख्यानं प्रवर्तयति। स्वयंपूर्णोऽपि भगवान् हृषीकेशो विष्णुः पुत्रप्राप्त्यर्थं घोरं तपः कर्तुं मुन्युपमन्योः योगाश्रमं जगाम। स आश्रमः तीर्थसमृद्धो वैदिकपरिसरो वर्ण्यते—ऋषिभिः, अग्निहोत्रिणां कर्मभिः, रुद्रजपपरैस्तपस्विभिः, गङ्गापावनप्रवाहैः, स्थापिततीर्थघट्टैश्च समलङ्कृतः। उपमन्युः विष्णुं वाङ्मयस्य परं पदं मत्वा प्रत्युद्ययौ, उपदिदेश च—भक्त्या तीव्रतपसा च शिवो दृश्यते; पाशुपतव्रतं तद्योगशासनं च तस्मै ददौ। ततः विष्णुः भस्मधारणपूर्वकं रुद्रजपं चिरं चकार, यावत् देवीसहितः शिवो देवगणैः गणैः प्राचीनर्षिभिश्च परिवृतो दर्शनं ददौ। कृष्णः विस्तीर्णं स्तोत्रं कृत्वा शिवं गुणानां कारणं, अन्तरज्योतिः, द्वैतातीतं शरणं चाभ्यधात्—हरिहरसमन्वयस्य दृष्टान्तः। शिवदेव्यौ परमार्थतः अभेदं प्रतिपाद्य वरान् ददतुः; कृष्णः शिवभक्तं पुत्रं याचते, तदनुगृह्यते। अनन्तरं देवत्रयं कैलासाभिमुखं प्रययौ, परकथाप्रवृत्तिं स्थापयन्।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः सूत उवाच अथ देवो हृषीकेशो भगवान् पुरुषोत्तमः / तताप घोरं पुत्रार्थं निदानं तपसस्तपः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोविंशोऽध्यायः। सूत उवाच—अथ देवो हृषीकेशो भगवान् पुरुषोत्तमः। तताप घोरं पुत्रार्थं निदानं तपसस्तपः॥
Verse 2
स्वेच्छयाप्यवतीर्णो ऽसौ कृतकृत्यो ऽपि विश्वधृक् / चचार स्वात्मनो मूलं बोधयन् भावमैश्वरम्
स्वेच्छयाप्यवतीर्णोऽसौ कृतकृत्योऽपि विश्वधृक्। चचार स्वात्मनो मूलं बोधयन् भावमैश्वरम्॥
Verse 3
जगाम योगिभिर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् / आश्रमं तूपमन्योर्वै मुनीन्द्रस्य महात्मनः
ततः स योगिभिर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् । मुनीन्द्रस्य महात्मन उपमन्योः परमाश्रमं जगाम ॥
Verse 4
तपत्त्रिराजमारूढः सुपर्णमतितेजसम् / शङ्खचक्रगदापाणिः श्रीवत्सकृतलक्षणः
तपत्त्रिराजमारूढः सुपर्णमतितेजसम् । शङ्खचक्रगदापाणिः श्रीवत्साङ्कितवक्षसः ॥
Verse 5
नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम् / ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं वेदघोषनिनादितम्
नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम् । ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं वेदघोषनिनादितम् ॥
Verse 6
सिंहर्क्षशरभाकीर्णं शार्दूलगजसंयुतम् / विमलस्वादुपानीयैः सरोभिरुपशोभितम्
सिंहर्क्षशरभाकीर्णं शार्दूलगजसंयुतम् । विमलस्वादुपानीयैः सरोभिरुपशोभितम् ॥
Verse 7
आरामैर्विविधैर्जुष्टं देवतायतनैः शुभैः / ऋषिकैरृषिपुत्रैश्च महामुनिगणैस्तथा
आरामैर्विविधैर्जुष्टं देवतायतनैः शुभैः । ऋषिकैरृषिपुत्रैश्च महामुनिगणैस्तथा ॥
Verse 8
वेदाध्ययनसंपन्नैः सेवितं चाग्निहोत्रिभिः / योगिभिर्ध्याननिरतैर्नासाग्रगतलोचनैः
वेदाध्ययनसम्पन्नैः सेवितं चाग्निहोत्रिभिः। योगिभिर्ध्याननिरतैर्नासाग्रगतलोचनैः॥
Verse 9
उपेतं सर्वतः पुण्यं ज्ञानिभिस्तत्त्वदर्शिभिः / नदीभिरभितो जुष्टं जापकैर्ब्रह्मवादिभिः
उपेतं सर्वतः पुण्यं ज्ञानिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। नदीभिरभितो जुष्टं जापकैर्ब्रह्मवादिभिः॥
Verse 10
सेवितं तापसैः पुण्यैरीशाराधनतत्परैः / प्रशान्तैः सत्यसंकल्पैर्निः शोकैर्निरुपद्रवैः
सेवितं तापसैः पुण्यैरीशाराधनतत्परैः। प्रशान्तैः सत्यसंकल्पैर्निःशोकैर्निरुपद्रवैः॥
Verse 11
भस्मावदातसर्वाङ्गै रुद्रजाप्यपरायणैः / मुण्डितैर्जटिलैः शुद्धैस्तथान्यैश्च शिखाजटैः / सेवितं तापसैर्नित्य ज्ञानिभिर्ब्रह्मचारिभिः
भस्मावदातसर्वाङ्गै रुद्रजाप्यपरायणैः। मुण्डितैर्जटिलैः शुद्धैस्तथान्यैश्च शिखाजटैः। सेवितं तापसैर्नित्यं ज्ञानिभिर्ब्रह्मचारिभिः॥
Verse 12
तत्राश्रमवरे रम्ये सिद्धाश्रमविभूषिते / गङ्गा भगवती नित्यं वहत्येवाघनाशिनी
तत्राश्रमवरे रम्ये सिद्धाश्रमविभूषिते। गङ्गा भगवती नित्यं वहत्येवाघनाशिनी॥
Verse 13
स तानन्विष्य विश्वात्मा तापसान् वीतकल्मषान् / प्रणामेनाथ वचसा पूजयामास माधवः
स तानन्विष्य विश्वात्मा माधवः वीतकल्मषान् तापसान् प्रणामेनाथ मधुरैर्वचोभिः सम्यक् पूजयामास।
Verse 14
ते ते दृष्ट्वा जगद्योनिं शङ्खचक्रगदाधरम् / प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनां परमं गुरुम्
ते तं जगद्योनिं शङ्खचक्रगदाधरं दृष्ट्वा भक्तिसंयुक्ताः योगिनां परमं गुरुं प्रणेमुः।
Verse 15
स्तुवन्ति वैदिकैर्मन्त्रैः कृत्वा हृदि सनातनम् / प्रोचुरन्योन्यमव्यक्तमादिदेवं महामुनिम्
हृदि सनातनं संस्थाप्य वैदिकैर्मन्त्रैः स्तुवन्तः, अन्योन्यमव्यक्तमादिदेवं महामुनिं च प्रोचुः।
Verse 16
अयं स भगवानेकः साक्षान्नारायणः परः / अगच्छत्यधुना देवः पुराणपुरुषः स्वयम्
अयं स भगवानेकः साक्षान्नारायणः परः; अधुना देवः पुराणपुरुषः स्वयमेवागच्छति।
Verse 17
अयमेवाव्ययः स्त्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा मुनीन् द्रष्टुमिहागतः
अयमेवाव्ययः स्रष्टा संहर्ता रक्षकश्च; अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा मुनीन् द्रष्टुमिहागतः।
Verse 18
एष धाता विधाता च समागच्छति सर्वगः / अनादिरक्षयो ऽनन्तो महाभूतो महेश्वरः
एष धाता विधाता च सर्वगः सर्वतः समागच्छति। अनादिरक्षयोऽनन्तो महाभूतो महेश्वरः॥
Verse 19
श्रुत्वा श्रुत्वा हरिस्तेषां वचांसि वचनातिगः / ययौ स तूर्णं गोविन्दः स्थानं तस्य महात्मनः
श्रुत्वा श्रुत्वा तेषां वचांसि हरिर्वचनातिगः। स तूर्णं गोविन्दो ययौ तस्य महात्मनः स्थानम्॥
Verse 20
उपस्पृश्याथ भावेन तीर्थे तीर्थे स यादवः / चकार देवकीसूनुर्देवर्षिपितृतर्पणम्
उपस्पृश्याथ भावेन तीर्थे तीर्थे स यादवः। चकार देवकीसूनुर्देवर्षिपितृतर्पणम्॥
Verse 21
नदीनां तीरसंस्थानि स्थापितानि मुनीश्वरैः / लिङ्गानि पूजयामास शंभोरमिततेजसः
नदीनां तीरसंस्थानि मुनीश्वरैः स्थापितानि। लिङ्गानि पूजयामास शंभोरमिततेजसः॥
Verse 22
दृष्ट्वा दृष्ट्वा समायान्तं यत्र यत्र जनार्दनम् / पूजयाञ्चक्रिरे पुष्पैरक्षतैस्तत्र वासिनः
दृष्ट्वा दृष्ट्वा समायान्तं यत्र यत्र जनार्दनम्। पूजयाञ्चक्रिरे पुष्पैरक्षतैस्तत्र वासिनः॥
Verse 23
समीक्ष्य वासुदेवं तं शार्ङ्गशङ्खासिधारिणम् / तस्थिरे निश्चलाः सर्वे शुभाङ्गं तन्निवासिनः
तं वासुदेवं समीक्ष्य शार्ङ्गशङ्खासिधारिणम् । शुभाङ्गे तन्निवासिनः सर्वे निश्चलाः तस्थिरे ॥
Verse 24
यानि तत्रारुरुक्षूणां मानसानि जनार्दनम् / दृष्ट्वा समीहितान्यासन् निष्क्रामन्ति पुराहिरम्
तत्रारुरुक्षूणां यानि मानसानि जनार्दनम् । दृष्ट्वा समीहितान्यासन् निष्क्रामन्ति पुरा हरिः ॥
Verse 25
अथावगाह्य गङ्गायां कृत्वा देवादितर्पणम् / आदाय पुष्पवर्याणि मुनीन्द्रस्याविशद् गृहम्
अथावगाह्य गङ्गायां कृत्वा देवादितर्पणम् । आदाय पुष्पवर्याणि मुनीन्द्रस्याविशद् गृहम् ॥
Verse 26
दृष्ट्वा तं योगिनां श्रेष्ठं भस्मोद्धूलितविग्रहम् / जटाचीरधरं शान्तं ननाम शिरसा मुनिम्
दृष्ट्वा तं योगिनां श्रेष्ठं भस्मोद्धूलितविग्रहम् । जटाचीरधरं शान्तं ननाम शिरसा मुनिम् ॥
Verse 27
आलोक्य कृष्णमायान्तं पूजयामास तत्त्ववित् / आसने चासयामास योगिनां प्रथमातिथिम्
आलोक्य कृष्णमायान्तं पूजयामास तत्त्ववित् । आसने चासयामास योगिनां प्रथमातिथिम् ॥
Verse 28
उवाच वचसां योनिं जानीमः परमं पदम् / विष्णुमव्यक्तसंस्थानं शिष्यभावेन संस्थितम्
उवाच—वचसां योनिं परमं पदं विष्णुं जानीमः। स चाव्यक्तसंस्थाने स्थितः; वयं तु शिष्यभावेन तस्य समीपे स्थिताः।
Verse 29
स्वागतं ते हृषीकेश सफलानि तपांसि नः / यद् साक्षादेव विश्वात्मा मद्गेहं विष्णुरागतः
स्वागतं ते हृषीकेश! सफलानि तपांसि नः। यत् साक्षादेव विश्वात्मा विष्णुर्मद्गेहमागतः॥
Verse 30
त्वां न पश्यन्ति मुनयो यतन्तो ऽपि हि योगिनः / तादृशस्याथ भवतः किमागमनकारणम्
त्वां न पश्यन्ति मुनयो यतन्तोऽपि हि योगिनः। तादृशस्याथ भवतः किमागमनकारणम्॥
Verse 31
श्रुत्वोपमन्योस्तद् वाक्यं भगवान् केशिमर्दनः / व्याजहार महायोगी वचनं प्रणिपत्य तम्
श्रुत्वोपमन्योस्तद्वाक्यं भगवान् केशिमर्दनः। व्याजहार महायोगी प्रणिपत्य तमेव सः॥
Verse 32
श्रीकृष्ण उवाच भगवन् द्रष्टुमिच्छामि गिरीशं कृत्तिवाससम् / संप्राप्तो भवतः स्थानं भगवद्दर्शनोत्सुकः
श्रीकृष्ण उवाच—भगवन्, गिरीशं कृत्तिवाससं द्रष्टुमिच्छामि। भगवद्दर्शनोत्सुकः संप्राप्तोऽहं भवतः स्थानम्॥
Verse 33
कथं स भगवानीशो दृश्यो योगविदां वरः / मयाचिरेण कुत्राहं द्रक्ष्यामि तमुमापतिम्
कथं स भगवान् ईशो योगविदां वरः दृश्यः स्यात्? मया चिरेण कुत्र वा तम् उमापतिं द्रक्ष्यामि?
Verse 34
इत्याह भगवानुक्तो दृश्यते परमेश्वरः / भक्त्या चोग्रेण तपसा तत्कुरुष्वेह यत्नतः
इत्युक्ते भगवानाह—परमेश्वरः खलु दृश्यते; भक्त्या चोग्रेण तपसा। तस्मात् तदेह यत्नतः कुरु।
Verse 35
इहेश्वरं देवदेवं मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः / ध्यायन्तो ऽत्रासते देवं जापिनस्तापसाश्च ये
इह मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः देवदेवं ईश्वरं ध्यायन्ति; अत्रैव ये जापिनस्तापसाश्च, ते देवं उपासते वसन्ति च।
Verse 36
इह देवः सपत्नीको भगवान् वृषभध्वजः / क्रीडते विविधैर्भूतैर्योगिभिः परिवारितः
इह भगवान् वृषभध्वजः सपत्नीको देवः विविधैर्भूतैः क्रीडते, योगिभिः परिवारितः।
Verse 37
इहाश्रमे पुरा रुद्रात् तपस्तप्त्वा सुदारुणम् / लेभे महेश्वराद् योगं वसिष्ठो भगवानृषिः
इहाश्रमे पुरा रुद्रं प्रति सुदारुणं तपस्तप्त्वा भगवानृषिर्वसिष्ठः महेश्वराद्योगं लेभे।
Verse 38
इहैव भगवान् व्यसः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः / दृष्ट्वा तं परमं ज्ञानं लब्धवानीश्वरेश्वरम्
इहैव भगवान् व्यासः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः। तं परमं ज्ञानं दृष्ट्वा ईश्वरेश्वरं लब्धवान्॥
Verse 39
इहाश्रमवरे रम्ये तपस्तप्त्वा कपर्दिनः / अविन्दत् पुत्रकान् रुद्रात् सुरभिर्भक्तिसंयुता
इहाश्रमवरे रम्ये तपस्तप्त्वा कपर्दिनः। अविन्दत् पुत्रकान् रुद्रात् सुरभिर्भक्तिसंयुता॥
Verse 40
इहैव देवताः पूर्वं कालाद् भीता महेश्वरम् / दृष्टवन्तो हरं श्रीमन्निर्भया निर्वृतिं ययुः
इहैव देवताः पूर्वं कालाद् भीता महेश्वरम्। दृष्टवन्तो हरं श्रीमन् निर्भया निर्वृतिं ययुः॥
Verse 41
इहाराध्य महादेवं सावर्णिस्तपतां वरः / लब्धवान् परमं योगं ग्रन्थकारत्वमुत्तमम्
इहाराध्य महादेवं सावर्णिस्तपतां वरः। लब्धवान् परमं योगं ग्रन्थकारत्वमुत्तमम्॥
Verse 42
प्रवर्तयामास शुभां कृत्वा वै संहितां द्विजः / पौराणिकीं सुपुण्यार्थां सच्छिष्येषु द्विजातिषु
प्रवर्तयामास शुभां कृत्वा वै संहितां द्विजः। पौराणिकीं सुपुण्यार्थां सच्छिष्येषु द्विजातिषु॥
Verse 43
इहैव संहितां दृष्ट्वा कापेयः शांशपायनः / महादेवं चकारेमां पौराणीं तन्नियोगतः / द्वादशैव सहस्त्राणि श्लोकानां पुरुषोत्तम
इहैव संहितां दृष्ट्वा कापेयः शांशपायनः । तन्नियोगतः महादेवायेमां पौराणीं संहितां चकार । द्वादशैव सहस्राणि श्लोकानां, हे पुरुषोत्तम ॥
Verse 44
इह प्रवर्तिता पुण्या द्व्यष्टसाहस्त्रिकोत्तरा / वायवीयोत्तरं नाम पुराणं वेदसंमितम् / इहैव ख्यापितं शिष्यैः शांशपायनभाषितम्
इह प्रवर्तिता पुण्या द्व्यष्टसाहस्त्रिकोत्तरा । वायवीयोत्तरं नाम पुराणं वेदसंमितम् । इहैव ख्यापितं शिष्यैः शांशपायनभाषितम् ॥
Verse 45
याज्ञवल्क्यो महायोगी दृष्ट्वात्र तपसा हरम् / चकार तन्नियोगेन योगशास्त्रमनुत्तमम्
इह याज्ञवल्क्यो महायोगी तपसा हरं दृष्ट्वा । तन्नियोगेन योगशास्त्रमनुत्तमं चकार ॥
Verse 46
इहैव भृगुणा पूर्वं तप्त्वा वै परमं तपः / शुक्रो महेश्वरात् पुत्रो लब्धो योगविदां वरः
इहैव भृगुणा पूर्वं परमं तपः तप्त्वा । महेश्वरात् पुत्रः शुक्रो लब्धः, योगविदां वरः ॥
Verse 47
तस्मादिहैव देवेशं तपस्तप्त्वा महेश्वरम् / द्रष्टुमर्हसि विश्वेशमुग्रं भीमं कपर्दिनम्
तस्मादिहैव देवेशं महेश्वरं तपस्तप्त्वा । द्रष्टुमर्हसि विश्वेशम् उग्रं भीमं कपर्दिनम् ॥
Verse 48
एवमुक्त्वा ददौ ज्ञानमुपमन्युर्महामुनिः / व्रतं पाशुपतं योगं कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे
एवमुक्त्वा महर्षिरुपमन्युः कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे ज्ञानं ददौ; पाशुपतव्रतं योगं च समर्पयामास।
Verse 49
स तेन मुनिवर्येण व्याहृतो मधुसूदनः / तत्रैव तपसा देवं रुद्रमाराधयत् प्रभुः
तेन मुनिवर्येण व्याहृतो मधुसूदनः तत्रैव स्थित्वा तपसा रुद्रदेवं प्रभुः समाराधयामास।
Verse 50
भस्मौद्धूलितसर्वाङ्गो मुण्डो वल्कलसंयुतः / जजाप रुद्रमनिशं शिवैकाहितमानसः
भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गो मुण्डो वल्कलधारकः; शिवैकाहितमानसो रुद्रं नामानिशं जजाप।
Verse 51
ततो बहुतिथे काले सोमः सोमार्धभूषणः / अदृश्यत महादेवो व्योम्नि देव्या महेश्वरः
ततो बहुतिथे काले सोमर्धभूषणो महादेवो देव्या सह व्योम्नि महेश्वरोऽदृश्यत।
Verse 52
किरीटिनं गदिनं चित्रमालं पिनाकिनं शूलिनं देवदेवम् / शार्दूलचर्माम्बरसंवृताङ्गं देव्या महादेवमसौ ददर्श
किरीटिनं गदिनं चित्रमालं पिनाकिनं शूलिनं देवदेवम्; शार्दूलचर्माम्बरसंवृताङ्गं देव्या सह महादेवमसौ ददर्श।
Verse 53
परश्वधासक्तकरं त्रिनेत्रं नृसिंहचर्मावृतसर्वगात्रम् / समुद्गिरन्तं प्रणवं बृहन्तं सहस्त्रसूर्यप्रतिमं ददर्श
स त्रिनेत्रं परश्वधधारिणं देवं नृसिंहचर्मपरिधानसमस्तगात्रम्। बृहन्तं प्रणवमुद्गिरन्तं सहस्रसूर्यसमप्रभं ददर्श॥
Verse 54
प्रभुं पुराणं पुरुषं पुरस्तात् सनातनं योगिनमीशितारम् / अणोरणीयांसमनन्तशक्तिं प्राणेश्वरं शंभुमसौ ददर्श
स पुरस्तात् शम्भुं ददर्श—प्रभुं पुराणं पुरुषं सनातनम्। योगिनमीशितारं प्राणेश्वरम्, अणोरणीयांसमनन्तशक्तिम्॥
Verse 55
न यस्य देवा न पितामहो ऽपि नेन्द्रो न चाग्निर्वरुणो न मृत्युः / प्रभावमद्यापि वदन्ति रुद्रं तमादिदेवं पुरतो ददर्श
यस्य प्रभावं देवा न पितामहोऽपि न चेन्द्रो नाग्निर्वरुणो न मृत्युः। अद्यापि यं रुद्रं वदन्ति, तमादिदेवं पुरतो ददर्श॥
Verse 56
तदान्वपश्यद् गिरिशस्य वामे स्वात्मानमव्यक्तमनन्तरूपम् / स्तुवन्तमीशं बहुभिर्वचोभिः शङ्खासिचक्रार्पितहस्तमाद्यम्
तदा गिरिशस्य वामभागे स्वात्मानमव्यक्तमनन्तरूपम्। बहुभिर्वचोभिरीशं स्तुवन्तं शङ्खासिचक्रधृतहस्तमाद्यमपश्यत्॥
Verse 57
कृताञ्जलिं दक्षिणतः सुरेशं हंसाधिरूढं पुरुषं ददर्श / स्तुवानमीशस्य परं प्रभावं पितामहं लोकगुरुं दिवस्थम्
दक्षिणतः कृताञ्जलिं सुरेशं हंसाधिरूढं पुरुषं ददर्श। दिव्यस्थं लोकगुरुं पितामहं, ईशस्य परं प्रभावं स्तुवन्तम्॥
Verse 58
गणेश्वरानर्कसहस्त्रकल्पान् नन्दीश्वरादीनमितप्रभावान् / त्रिलोकभर्तुः पुरतो ऽन्वपश्यत् कुमारमग्निपतिमं सशाखम्
स तदा त्रिलोकेश्वरस्य पुरतः गणेश्वरान् सहस्रसूर्यप्रख्यान् नन्दीश्वरादीन् अमितप्रभावान् ददर्श; तथा सशाखं वह्निसदृशदीप्तं देवसेनापतिं कुमारं (स्कन्दं) अपश्यत्।
Verse 59
मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यं प्रचेतसं दक्षमथापि कण्वम् / पराशरं तत्परतो वसिष्ठं स्वायंभुवं चापि मनुं ददर्श
स मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यं प्रचेतसं दक्षमथापि कण्वम्; पराशरं तत्परतो वसिष्ठं स्वायम्भुवं चापि मनुं ददर्श।
Verse 60
तुष्टाव मन्त्रैरमरप्रधानं बद्धाञ्जलिर्विष्णुरुदारबुद्धिः / प्रणम्य देव्या गिरिशं सभक्त्या स्वात्मन्यथात्मानमसौ विचिन्त्य
बद्धाञ्जलिर्विष्णुरुदारबुद्धिः मन्त्रैः अमरप्रधानं तुष्टाव; देव्या सह गिरिशं सभक्त्या प्रणम्य, स्वात्मनि आत्मानं विचिन्त्य तस्थौ।
Verse 61
श्रीकृष्ण उवाच नमो ऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति / तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च त्वामेव सर्व प्रवदन्ति सन्तः
श्रीकृष्ण उवाच— नमोऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने; ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति। तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च, त्वामेव सर्वं प्रवदन्ति सन्तः॥
Verse 62
त्वं ब्रह्मा हरिरथ विश्वयोनिरग्निः संहर्ता दिनकरमण्डलाधिवासः / प्राणस्त्वं हुतवहवासवादिभेद- सत्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्
त्वं ब्रह्मा हरिरथ विश्वयोनिरग्निः संहर्ता दिनकरमण्डलाधिवासः। प्राणस्त्वं हुतवहवासवादिभेदैः; त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्॥
Verse 63
सांख्यास्त्वां विगुणमथाहुरेकरूपं योगास्त्वां सततमुपासते हृदिस्थम् / वेदास्त्वामभिदधतीह रुद्रमग्निं त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्
साङ्ख्याः त्वां निर्गुणमेकस्वरूपं वदन्ति; योगिनः सततं हृदिस्थं त्वामुपासते। वेदाः त्वामिह रुद्रमग्निं चाभिदधति। त्वामेकं देवमीशं शरणं प्रपद्ये।
Verse 64
त्वात्पादे कुसुममथापि पत्रमेकं दत्त्वासौ भवति विमुक्तविश्वबन्धः / सर्वाघं प्रणुदति सिद्धयोगिजुष्टं स्मृत्वा ते पदयुगलं भवत्प्रसादात्
त्वत्पादयोः कुसुममपि पत्रमेकं वा दत्त्वा जनो भवति विमुक्तविश्वबन्धः। सिद्धयोगिभिराराधितं ते पदयुगलं स्मृत्वैव सर्वाघं प्रणश्यति भवत्प्रसादात्।
Verse 65
यस्याशेषविभागहीनममलं हृद्यन्तरावस्थितं तत्त्वं ज्योतिरनन्तमेकमचलं सत्यं परं सर्वगम् / स्थानं प्राहुरनादिमध्यनिधनं यस्मादिदं जायते नित्यं त्वामहमुपैमि सत्यविभवंविश्वेश्वरन्तंशिवम्
यस्य निर्मलं तत्त्वं विभागशून्यं हृद्यन्तरावस्थितं ज्योतिरनन्तमेकमचलं सत्यं परं सर्वगम्। यस्मादिदं जगन्नित्यं जायते, तं अनादिमध्यनिधनं स्थानं प्राहुः। तं सत्यविभवं विश्वेश्वरं शिवं नित्यं शरणं प्रपद्ये।
Verse 66
ॐ नमो नीलकण्ठाय त्रिनेत्राय च रंहसे / महादेवाय ते नित्यमीशानाय नमो नमः
ॐ नीलकण्ठाय त्रिनेत्राय च रंहसे नमो नमः। महादेवाय ते नित्यं ईशानाय नमो नमः॥
Verse 67
नमः पिनाकिने तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने / नमस्ते वज्रहस्ताय दिग्वस्त्राय कपर्दिने
नमः पिनाकिने तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने। नमस्ते वज्रहस्ताय दिग्वस्त्राय कपर्दिने॥
Verse 68
नमो भैरवनादाय कालरूपाय दंष्ट्रिणे / नागयज्ञोपवीताय नमस्ते वह्निरेतसे
नमो भैरवनादाय कालरूपाय दंष्ट्रिणे । नागयज्ञोपवीताय नमस्ते वह्निरेतसे ॥
Verse 69
नमो ऽस्तु ते गिरीशाय स्वाहाकाराय ते नमः / नमो मुक्ताट्टहासाय भीमाय च नमो नमः
नमोऽस्तु ते गिरीशाय स्वाहाकाराय ते नमः । नमो मुक्ताट्टहासाय भीमाय च नमो नमः ॥
Verse 70
नमस्ते कामनाशाय नमः कालप्रमाथिने / नमो भैरववेषाय हराय च निषङ्गिणे
नमस्ते कामनाशाय नमः कालप्रमाथिने । नमो भैरववेषाय हराय च निषङ्गिणे ॥
Verse 71
नमो ऽस्तु ते त्र्यम्बकाय नमस्ते कृत्तिवाससे / नमो ऽम्बिकाधिपतये पशूनां पतये नमः
नमोऽस्तु ते त्र्यम्बकाय नमस्ते कृत्तिवाससे । नमोऽम्बिकाधिपतये पशूनां पतये नमः ॥
Verse 72
नमस्ते व्योमरूपाय व्योमाधिपतये नमः / नरनारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्तिने
नमस्ते व्योमरूपाय व्योमाधिपतये नमः । नरनारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्तिने ॥
Verse 73
नमो दैवतनाथाय देवानुगतलिङ्गिने / कुमारगुरवे तुभ्यं देवदेवाय ते नमः
नमो दैवतनाथाय देवानुगतलिङ्गिने । कुमारगुरवे तुभ्यं देवदेवाय ते नमः ॥
Verse 74
तमो यज्ञाधिपतये नमस्ते ब्रह्मचारिणे / मृगव्याधाय महते ब्रह्माधिपतये नमः
तमो यज्ञाधिपतये नमस्ते ब्रह्मचारिणे । मृगव्याधाय महते ब्रह्माधिपतये नमः ॥
Verse 75
नमो हंसाय विश्वाय मोहनाय नमो नमः / योगिने योगगम्याय योगमायाय ते नमः
नमो हंसाय विश्वाय मोहनाय नमो नमः । योगिने योगगम्याय योगमायाय ते नमः ॥
Verse 76
नमस्ते प्राणपालाय घण्टानादप्रियाय च / कपालिने नमस्तुभ्यं ज्योतिषां पतये नमः
नमस्ते प्राणपालाय घण्टानादप्रियाय च । कपालिने नमस्तुभ्यं ज्योतिषां पतये नमः ॥
Verse 77
नमो नमो नमस्तुभ्यं भूय एव नमो नमः / मह्यं सर्वात्मना कामान् प्रयच्छ परमेश्वर
नमो नमो नमस्तुभ्यं भूय एव नमो नमः । मह्यं सर्वात्मना कामान् प्रयच्छ परमेश्वर ॥
Verse 78
एवं हि भक्त्या देवेशमभिष्टूय स माधवः / पपात पादयोर्विप्रा देवदेव्योः स दण्डवत्
एवं भक्त्या देवेशमभिष्टूय स माधवः, हे विप्राः, देवदेव्योरुभयोः पादयोः दण्डवत् सम्पूर्णं प्रणिपपात।
Verse 79
उत्थाप्य भगवान् सोमः कृष्णं केशिनिषूदनम् / बभाषे मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरनिः स्वनः
अथ भगवान् सोमः केशिनिषूदनं कृष्णम् उत्थाप्य, मेघगम्भीरनिःस्वनः सन्, मधुरं वाक्यं तमुवाच।
Verse 80
किमर्थं पुण्डरीकाक्ष तपस्तप्तं त्वयाव्यय / त्वमेव दाता सर्वेषां कामानां कामिनामिह
किमर्थं पुण्डरीकाक्ष तपस्तप्तं त्वयाव्यय? त्वमेव हि कामिनामिह सर्वकामप्रदः दाता।
Verse 81
त्वं हि सा परमा मूर्तिर्मम नारायणाह्वया / नानवाप्तं त्वया तात विद्यते पुरुषोत्तम
त्वं हि मम परमा मूर्तिर्नारायणाह्वया; तात, पुरुषोत्तम, त्वया नानवाप्तं किञ्चिदपि न विद्यते।
Verse 82
वेत्थ नारायणानन्तमात्मानं परमेश्वरम् / महादेवं महायोगं स्वेन योगेन केशव
वेत्थ नारायणानन्तमात्मानं परमेश्वरम्; महादेवं महायोगं स्वेन योगेन केशव।
Verse 83
श्रुत्वा तद्वचनं कृष्णः प्रहसन् वै वृषध्वजम् / उवाच वीक्ष्य विश्वेशं देवीं च हिमशैलजाम्
श्रुत्वा तद्वचनं कृष्णः प्रहसन् वृषध्वजम् । वीक्ष्य विश्वेश्वरं शम्भुं देवीं च हिमशैलजाम् उवाच ॥
Verse 84
ज्ञातं हि भवता सर्वं स्वेन योगेन शङ्कर / इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं त्वद्भक्तं देहि शङ्कर
ज्ञातं हि भवता सर्वं स्वयोगेन शङ्कर । इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं त्वद्भक्तं देहि शङ्कर ॥
Verse 85
तथास्त्वित्याह विश्वात्मा प्रहृष्टमनसा हरः / देवीमालोक्य गिरिजां केशवं परिषस्वजे
तथास्त्वित्याह विश्वात्मा प्रहृष्टमनसा हरः । देवीमालोक्य गिरिजां केशवं परिषस्वजे ॥
Verse 86
ततः सा जगतां माता शङ्करार्धशरीरिणी / व्याजहार हृषीकेशं देवी हिमगिरीन्द्रजा
ततः सा जगतां माता शङ्करार्धशरीरिणी । व्याजहार हृषीकेशं देवी हिमगिरीन्द्रजा ॥
Verse 87
वत्स जाने तवानन्तां निश्चलां सर्वदाच्युत / अनन्यामीश्वरे भक्तिमात्मन्यपि च केशव
वत्स जाने तवानन्तां निश्चलां सर्वदाच्युत । अनन्यामीश्वरे भक्तिमात्मन्यपि च केशव ॥
Verse 88
त्वं हि नारायणः साक्षात् सर्वात्मा पुरुषोत्तमः / प्रार्थितो दैवतैः पूर्वं संजातो दैवकीसुतः
त्वं हि नारायणः साक्षात् सर्वात्मा पुरुषोत्तमः। देवैः पुरा प्रार्थितः सन् दैवकीसुततां गतः॥
Verse 89
पश्य त्वमात्मनात्मानमात्मीयममलं पदम् / नावयोर्विद्यते भेद एवं पश्यन्ति सूरयः
पश्य त्वमात्मनात्मानम् आत्मीयममलं पदम्। नावयोर्विद्यते भेदः—एवं पश्यन्ति सूरयः॥
Verse 90
इमानिमान् वरानिष्टान् मत्तो गृह्णीष्व केशव / सर्वज्ञत्वं तथैश्वर्यं ज्ञानं तत् पारमेश्वरम् / ईश्वरे निश्चलां भक्तिमात्मन्यपि परं बलम्
इमान् वरानिष्टान् मत्तो गृह्णीष्व केशव। सर्वज्ञत्वं तथैश्वर्यं ज्ञानं तत् पारमेश्वरम्॥ ईश्वरे निश्चलां भक्तिमात्मन्यपि परं बलम्॥
Verse 91
एवमुक्तस्तया कृष्णो महादेव्या जनार्दनः / आशिषं शिरसाहृङ्णाद् देवो ऽप्याह महेश्वरः
एवमुक्तस्तया कृष्णो महादेव्या जनार्दनः। आशिषं शिरसाहृङ्णाद् देवोऽप्याह महेश्वरः॥
Verse 92
प्रगृह्य कृष्णं भगवानथेशः करेण देव्या सह देवदेवः / संपूज्यमानो मुनिभिः सुरेशै- र् जगाम कैलासगिरिं गिरीशः
प्रगृह्य कृष्णं भगवानथेशः करेण देव्या सह देवदेवः। संपूज्यमानो मुनिभिः सुरेशैर्जगाम कैलासगिरिं गिरीशः॥
Frequently Asked Questions
Upamanyu states that the Supreme Lord is seen through devotion (bhakti) and fierce austerity (tapas); the chapter then demonstrates this by Viṣṇu’s Rudra-japa, ash-bearing ascetic discipline, and sustained tapas culminating in Śiva’s manifestation.
The chapter presents a layered synthesis: devotionally, Viṣṇu worships Śiva through Pāśupata discipline; philosophically, Śiva and Devī affirm non-difference at the highest level (abheda), while still allowing distinct forms and roles within cosmic order.