Adhyaya 20

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनविशो ऽध्यायः सूत उवाच त्रिधन्वा राजपुत्रस्तु धर्मेणापालयन्महीम् / तस्य पुत्रो ऽभवद् विद्वांस्त्रय्यारुण इति स्मृतः

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनविशोऽध्यायः। सूत उवाच—त्रिधन्वा राजपुत्रो धर्मेण महीमपालयत्; तस्य पुत्रो विद्वान् त्रय्यारुण इति स्मृतः॥

Verse 2

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून्महाबलः / भार्या सत्यधना नाम हरिश्चन्द्रमजीजनत्

तस्य सत्यव्रतो नाम महाबलः कुमारोऽभवत्। सत्यव्रतस्य भार्या सत्यधना नाम हरिश्चन्द्रमजीजनत्॥

Verse 3

हरिश्चन्द्रस्य पुत्रो ऽभूद् रोहितो नाम वीर्यवान् / हरितो रोहितस्याथ धुन्धुस्तस्य सुतो ऽभवत्

हरिश्चन्द्रस्य रोहितो नाम वीर्यवान् पुत्रोऽभवत्। रोहितस्य हरितोऽभूत्, तस्य च धुन्धुः सुतोऽभवत्॥

Verse 4

विजयश्च सुदेवश्च धुन्धुपुत्रौ बभूवतुः / विजयस्याभवत् पुत्रः कारुको नाम वीर्यवान्

धुन्धोः पुत्रौ विजयश्च सुदेवश्च बभूवतुः। विजयस्य तु पुत्रोऽभूत् कारुको नाम वीर्यवान्॥

Verse 5

कारुकस्य वृकः पुत्रस्तस्माद् बाहुरजायत / सगरस्तस्य पुत्रौऽभूद् राजा परमधार्मिकः

कारुकस्य वृकः पुत्रस्तस्माद् बाहुरजायत। सगरस्तस्य पुत्रोऽभूद् राजा परमधार्मिकः॥

Verse 6

द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा / ताभ्यामाराधितः प्रादादौर्वाग्निर्वरमुत्तमम्

द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा। ताभ्यामाराधितः प्रादादौर्वाग्निर्वरमुत्तमम्॥

Verse 7

एकं भानुमती पुत्रमगृह्णादसमञ्जसम् / प्रभा षष्टिसहस्त्रं तु पुत्राणां जगृहे शुभा

एकं भानुमती पुत्रमगृह्णादसमञ्जसम्। प्रभा षष्टिसहस्रं तु पुत्राणां जगृहे शुभा॥

Verse 8

असमञ्सस्य तनयो ह्यंशुमान् नाम पार्थिवः / तस्य पुत्रो दिलीपस्तु दिलीपात् तु भगीरथः

असमञ्जसस्य तनयो ह्यंशुमान् नाम पार्थिवः। तस्य पुत्रो दिलीपस्तु दिलीपात् तु भगीरथः॥

Verse 9

येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता / प्रसादाद् देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

यस्य प्रसादेन तपः कृत्वा भागीरथी गङ्गा लोकेऽवतारिता; स देवदेवस्य धीमतः महादेवस्य अनुग्रहः।

Verse 10

भगीरथस्य तपसा देवः प्रीतमना हरः / बभार शिरसा गङ्गां सोमान्ते सोमभूषणः

भागीरथस्य तपसा प्रीतमना देवो हरः; सोमान्ते सोमभूषणः शिरसा गङ्गां बभार।

Verse 11

भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूव ह / नाभागस्तस्य दायादः सिन्धुद्वीपस्ततो ऽभवत्

भागीरथसुतोऽपि श्रुतो नाम बभूव; तस्य दायादो नाभागः, ततः सिन्धुद्वीपोऽभवत्।

Verse 12

अयुतायुः सुतस्तस्य ऋतुपर्णस्तु तत्सुतः / ऋतुपर्णस्य पुत्रो ऽभूत् सुदासो नाम धार्मिकाः / सौदासस्तस्य तनयः ख्यातः कल्माषपादकः

तस्य सुतोऽयुतायुः, तस्य सुत ऋतुपर्णः; ऋतुपर्णस्य धर्मात्मा सुदासो नाम पुत्रोऽभूत्; सुदासस्य तनयः सौदासः ख्यातः कल्माषपादकः।

Verse 13

वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके / अश्मकं जनयामसा तमिक्ष्वाकुकुलध्वजम्

ततः वसिष्ठो महातेजाः कल्माषपादके क्षेत्रे अश्मकं जनयामास; स इक्ष्वाकुकुलध्वजः।

Verse 14

अश्मकस्योत्कलायां तु नकुलो नाम पार्थिवः / स हि रामभयाद् राजा वनं प्राप सुदुः खितः

अश्मकस्योत्कलायां देशे नकुलो नाम पार्थिवोऽभूत्। स तु रामभयाक्रान्तो राजा सुदुःखितो वनं प्राप॥

Verse 15

विभ्रत् स नारीकवचं तस्माच्छतरथो ऽभवत् / तस्माद् बिलिबिलिः श्रीमान्वृद्धशर्माचतत्सुतः

स नारीकवचं विभ्रन् तस्माच्छतरथोऽभवत्। शतरथात् श्रीमान् बिलिबिलिर्जज्ञे, वृद्धशर्मा च तत्सुतः॥

Verse 16

तस्माद् विश्वसहस्तस्मात् खट्वाङ्ग इति विश्रुतः / दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत

तस्माद् विश्वसहात् खट्वाङ्ग इति विश्रुतो जज्ञे। तस्य सुतो दीर्घबाहुः, तस्माद् रघुरजायत॥

Verse 17

रघोरजः समुत्पन्नो राजा दशरथस्ततः / रामो दाशरथिर्वोरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः

रघोः कुलात् राजा दशरथः समुत्पन्नः। तस्माद् रामो दाशरथिर्वीरः धर्मज्ञो लोकविश्रुतो जज्ञे॥

Verse 18

भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः / सर्वे शक्रसमा युद्धे विष्णुशक्तिसमन्विताः / जज्ञे रावणनाशार्थं विष्णुरंशेन विश्वकृत्

भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः। सर्वे शक्रसमा युद्धे विष्णुशक्तिसमन्विताः॥ रावणनाशार्थं विश्वकृद् विष्णुरंशेन जज्ञे॥

Verse 19

रामस्य सुभगा भार्या जनकस्यात्मजा शुभा / सीता त्रिलोकविख्याता शीलौदार्यगुणान्विता

रामस्य सुभगा भार्या जनकस्यात्मजा शुभा। सीता त्रिलोकविख्याता शीलौदार्यगुणान्विता॥

Verse 20

तपसा तोषिता देवी जनकेन गिरीन्द्रजा / प्रायच्छज्जानकीं सीतां राममेवाश्रिता पतिम्

तपसा तोषिता देवी जनकेन गिरीन्द्रजा। प्रायच्छज्जानकीं सीतां राममेवाश्रिता पतिम्॥

Verse 21

प्रीतश्च भगवानीशस्त्रिशूली नीललोहितः / प्रददौ शत्रुनाशार्थं जनकायाद्भुतं धनुः

प्रीतश्च भगवानीशस्त्रिशूली नीललोहितः। प्रददौ शत्रुनाशार्थं जनकायाद्भुतं धनुः॥

Verse 22

स राजा जनको विद्वान् दातुकामः सुतामिमाम् / अघोषयदमित्रघ्नो लोके ऽस्मिन् द्विजपुङ्गवाः

स राजा जनको विद्वान् दातुकामः सुतामिमाम्। अघोषयदमित्रघ्नो लोकेऽस्मिन् द्विजपुङ्गवाः॥

Verse 23

इदं धनुः समादातुं यः शक्नोति जगत्त्रये / देवो वा दानवो वापि स सीतां लब्धुमर्हति

इदं धनुः समादातुं यः शक्नोति जगत्त्रये। देवो वा दानवो वापि स सीतां लब्धुमर्हति॥

Verse 24

विज्ञाय रामो बलवान् जनकस्य गृहं प्रभुः / भञ्जयामास चादाय गत्वासौ लीलयैव हि

विज्ञाय रामो बलवान् जनकस्य गृहं प्रभुः । भञ्जयामास चादाय गत्वासौ लीलयैव हि ॥

Verse 25

उद्ववाह च तां कन्यां पार्वतीमिव शङ्करः / रामः परमधर्मात्मा सेनामिव च षण्मुखः

उद्ववाह च तां कन्यां पार्वतीमिव शङ्करः । रामः परमधर्मात्मा सेनामिव च षण्मुखः ॥

Verse 26

ततो बहुतिथे काले राजा दशरथः स्वयम् / रामं ज्येष्ठं सुतं वीरं राजानं कर्तुमारभत्

ततो बहुतिथे काले राजा दशरथः स्वयम् । रामं ज्येष्ठं सुतं वीरं राजानं कर्तुमारभत् ॥

Verse 27

तस्याथ पत्नी सुभगा कैकेयी चारुभाषिणी / निवारयामास पतिं प्राह संभ्रान्तमानसा

तस्याथ पत्नी सुभगा कैकेयी चारुभाषिणी । निवारयामास पतिं प्राह संभ्रान्तमानसा ॥

Verse 28

मत्सुतं भरतं वीरं राजानं कर्तुमर्हसि / पूर्वमेव वरो यस्माद् दत्तो मे भवता यतः

मत्सुतं भरतं वीरं राजानं कर्तुमर्हसि । पूर्वमेव वरो यस्माद् दत्तो मे भवता यतः ॥

Verse 29

स तस्या वचनं श्रुत्वा राजा दुः खितमानसः / बाढमित्यब्रवीद् वाक्यं तथा रामो ऽपि धर्मवित्

तस्या वचनं श्रुत्वा राजा दुःखितमानसः । ‘बाढम्’ इत्यब्रवीद् वाक्यं; तथा रामोऽपि धर्मवित् सम्मतिं ददौ ॥

Verse 30

प्रणम्याथ पितुः पादौ लक्ष्मणेन सहाच्युतः / ययौ वनं सपत्नीकः कृत्वा समयमात्मवान्

प्रणम्याथ पितुः पादौ लक्ष्मणेन सहाच्युतः । ययौ वनं सपत्नीकः कृत्वा समयमात्मवान् ॥

Verse 31

संवत्सराणां चत्वारि दश चैव महाबलः / उवास तत्र मतिमान् लक्ष्मणेन सह प्रभुः

संवत्सराणां चत्वारि दश चैव महाबलः । उवास तत्र मतिमान् लक्ष्मणेन सह प्रभुः ॥

Verse 32

कदाचिद् वसतो ऽरण्ये रावणो नाम राक्षसः / परिव्राजकवेषेण सीतां हृत्वा ययौ पुरीम्

कदाचिद् वसतोऽरण्ये रावणो नाम राक्षसः । परिव्राजकवेषेण सीतां हृत्वा ययौ पुरीम् ॥

Verse 33

अदृष्ट्वा लक्ष्मणो रामः सीतामाकुलितेन्द्रियौ / दुः खशोकाभिसंतप्तौ बभूवतुररिन्दमौ

अदृष्ट्वा लक्ष्मणो रामः सीतामाकुलितेन्द्रियौ । दुःखशोकाभिसंतप्तौ बभूवतुररिन्दमौ ॥

Verse 34

ततः कदाचित् कपिना सुग्रीवेण द्विजोत्तमाः / वानराणामभूत् सख्यं रामस्याक्लिष्टकर्मणः

ततः कदाचिद् द्विजोत्तमाः, अक्लिष्टकर्मा श्रीरामः कपिराजेन सुग्रीवेण सह सख्यं कृतवान्; तेन वानरसेनायाः साहाय्यं लब्धवान्।

Verse 35

सुग्रीवस्यानुगो वीरो हनुमान् न्म वानरः / वायुपुत्रौ महातेजा रामस्यासीत् प्रियः सदा

सुग्रीवस्यानुगो वीरो हनुमान् नाम वानरः; वायुपुत्रो महातेजाः सदा रामस्य प्रियः आसीत्।

Verse 36

स कृत्वा परमं धैर्यं रामाय कृतनिश्चयः / आनयिष्यामि तां सीतामित्युक्त्वा विचचार ह

स परमं धैर्यं कृत्वा रामकार्ये कृतनिश्चयः; “आनयिष्यामि तां सीताम्” इत्युक्त्वा विचचार ह।

Verse 37

महीं सागरपर्यन्तां सीतादर्शनतत्परः / जगाम रावणपुरीं लङ्कां सागरसंस्थिताम्

सीतादर्शनतत्परः स महीं सागरपर्यन्तां विचरन्; सागरसंस्थितां रावणपुरीं लङ्कां जगाम।

Verse 38

तत्राथ निर्जने देशे वृक्ष्मूले शुचिस्मिताम् / अपश्यदमलां सीतां राक्षसीभिः समावृताम्

तत्र निर्जने देशे वृक्षमूले शुचिस्मिताम्; राक्षसीभिः समावृताम् अमलां सीताम् अपश्यत्।

Verse 39

अश्रुपूर्णेक्षणां हृद्यां संस्मरन्तीमनिन्दिताम् / राममिन्दीवरश्यामं लक्ष्मणं चात्मसंस्थितम्

अश्रुपूर्णेक्षणा हृद्या अनिन्दिता सा निरन्तरम् । इन्दीवरश्यामं रामं लक्ष्मणं चात्मसंस्थितम् संस्मरन्ती बभूव ॥

Verse 40

निवेदयित्वा चात्मानं सीतायै रहसि स्वयम् / असंशयाय प्रददावस्यै रामाङ्गुलीयकम्

रहसि स्वयमात्मानं सीतायै निवेद्य सः । असंशयाय तस्यै रामाङ्गुलीयकमददात् ॥

Verse 41

दृष्ट्वाङ्गुलीयकं सीता पत्युः परमशोभनम् / मेने समागतं रामं प्रीतिविस्फारितेक्षणा

पत्युः परमशोभनमङ्गुलीयकं दृष्ट्वा सीता । प्रीतिविस्फारितेक्षणा रामं समागतं मेने ॥

Verse 42

समाश्वास्य तदा सीतां दृष्ट्वा रामस्य चान्तिकम् / नयिष्ये त्वां महाबाहुरुक्त्वा रामं ययौ पुनः

तदा सीतां समाश्वास्य रामस्य चान्तिकं दृष्ट्वा । ‘नयिष्ये त्वां’ इति महाबाहुः उक्त्वा रामं ययौ पुनः ॥

Verse 43

निवेदयित्वा रामाय सीतादर्शनमात्मवान् / तस्थौ रामेण पुरतो लक्ष्मणेन च पूजितः

सीतादर्शनं रामाय निवेद्यात्मवान् । रामेण पुरतो तस्थौ लक्ष्मणेन च पूजितः ॥

Verse 44

ततः स रामो बलवान् सार्धं हनुमता स्वयम् / लक्ष्मणेन च युद्धाय बुद्धिं चक्रे हि रक्षसाम्

ततः स रामो बलवान् हनुमता स्वयम् सह लक्ष्मणेन च रक्षसां प्रति युद्धाय निश्चयं बुद्धिं चकार।

Verse 45

कृत्वाथ वानरशतैर्लङ्कामार्गं महोदधेः / सेतुं परमधर्मात्मा रावणं हतवान् प्रभुः

अथ वानरशतैर्महोदधेर्लङ्कामार्गं कृत्वा परमधर्मात्मा प्रभुः सेतुं निर्माय रावणं हतवान्।

Verse 46

सपत्नीकं च ससुतं सभ्रातृकमरिदमः / आनयामास तां सीतां वायुपुत्रसहायवान्

अरिदमः वायुपुत्रसहायवान् सपत्नीकं ससुतं सभ्रातृकं च तां सीताम् आनयामास।

Verse 47

सेतुमध्ये महादेवमीशानं कृत्तिवाससम् / स्थापयामास लिङ्गस्थं पूजयामास राघवः

सेतुमध्ये महादेवं ईशानं कृत्तिवाससं लिङ्गरूपेण स्थापयामास राघवः, तं च पूजयामास।

Verse 48

तस्य देवो महादेवः पार्वत्या सह शङ्करः / प्रत्यक्षमेव भगवान् दत्तवान् वरमुत्तमम्

तस्मै भगवान् महादेवः शङ्करः पार्वत्या सह प्रत्यक्षमेव प्रादुर्भूय वरमुत्तमं दत्तवान्।

Verse 49

यत् त्वया स्थापितं लिङ्गं द्रक्ष्यन्तीह द्विजातयः / महापातकसंयुक्तास्तेषां पापं विनश्यतु

यत् त्वया प्रतिष्ठापितं लिङ्गम् अत्र द्विजातयः पश्यन्ति, महापातकयुक्तानां तेषां पापं विनश्यतु।

Verse 50

अन्यानि चैव पापानि स्नातस्यात्र महोदधौ / दर्शनादेव लिङ्गसल्य नाशं यान्ति न संशयः

अत्र महोदधौ स्नातस्य अन्यान्यपि पापानि क्षीयन्ते; लिङ्गसंबद्धः शल्यवत् क्लेशोऽपि दर्शनादेव नश्यति, न संशयः।

Verse 51

यावत् स्थास्यन्ति गिरयो यावदेषा च मेदिनी / यावत् सेतुश्च तावच्च स्थास्याम्यत्र तिरोहितः

यावत् गिरयः स्थास्यन्ति यावच्चैषा मेदिनी; यावत् सेतुः स्थास्यति तावत् अहम् अत्र तिरोहितः स्थास्यामि।

Verse 52

स्नानं दानं जपः श्राद्धं भविष्यत्यक्ष्यं कृतम् / स्मरणादेव लिङ्गस्य दिनपापं प्रणश्यति

अत्र स्नानं दानं जपः श्राद्धं च अक्षयफलप्रदं भवति; लिङ्गस्य स्मरणमात्रेण दिनकृतं पापं प्रणश्यति।

Verse 53

इत्युक्त्वा भगवाञ्छंभुः परिष्वज्य तु राघवम् / सनन्दी सगणो रुद्रस्तत्रैवान्तरधीयत

इत्युक्त्वा भगवान् शम्भुः राघवं परिष्वज्य; नन्दिसहितः सगणो रुद्रः तत्रैवान्तरधीयत।

Verse 54

रामो ऽपि पालयामास राज्यं धर्मपरायणः / अभिषिक्तो महातेजा भरतेन महाबलः

रामोऽपि धर्मपरायणः राज्यं पालयामास। भरतेन महाबलेनाभिषिक्तो महातेजाः स नृपः।

Verse 55

विशेषाढ् ब्राह्मणान् सर्वान् पूजयामसचेश्वरम् / यज्ञेन यज्ञहन्तारमश्वमेधेन शङ्करम्

तस्माद् विशेषेण सर्वान् ब्राह्मणान् पूजयामास्म, तैः सहेश्वरमपि। यज्ञेन यज्ञहन्तारं शङ्करं, विशेषतः अश्वमेधेन तमर्चयाम।

Verse 56

रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यभिविश्रुतः / लवश्च सुमहाभागः सर्वतत्त्वार्थवित् सुधीः

रामस्य तनयः कुश इत्यभिविश्रुतो जज्ञे। लवश्च सुमहाभागः सुधीः सर्वतत्त्वार्थवित्।

Verse 57

अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तत्सुतो ऽभवत् / नलस्तु निषधस्याभून्नभस्तमादजायत

कुशाज्जज्ञेऽतिथिः, तस्य सुतो निषधोऽभवत्। निषधस्य नलो जज्ञे, तस्मान्नभः समजायत।

Verse 58

नभसः पुण्डरीकाख्यः क्षेमधन्वा च तत्सुतः / तस्य पुत्रो ऽभवद् वीरो देवानीकः प्रतापवान्

नभसः पुण्डरीकाख्यः, तत्सुतः क्षेमधन्वा। तस्य पुत्रोऽभवद् वीरो देवानीकः प्रतापवान्।

Verse 59

अहीनगुस्तस्य सुतो सहस्वांस्तत्सुतो ऽभवत् / तस्माच्चन्द्रावलोकस्तु तारापीडस्तु तत्सुतः

अहीनगुस्तस्य सुतः सहस्वान् अभवत्, तस्यापि सुतोऽभवत्। तस्मात् चन्द्रावलोकः समुत्पन्नः, चन्द्रावलोकस्य च सुतः तारापीडः।

Verse 60

तारापीडाच्चन्द्रगिरिर्भानुवित्तस्ततो ऽभवत् / श्रुतायुरभवत् तस्मादेते इक्ष्वाकुवंशजाः / सर्वे प्राधान्यतः प्रोक्ताः समासेन द्विजोत्तमाः

तारापीडात् चन्द्रगिरिरभवत्, तस्माद् भानुवित्तः समुत्पन्नः। भानुवित्तात् श्रुतायुः जातः। एते इक्ष्वाकुवंशजाः; सर्वे प्राधान्यतः समासेन प्रोक्ता, द्विजोत्तम।

Verse 61

य इमं शृणुयान्नित्यमिक्ष्वाकोर्वंशमुत्तमम् / सर्वपापविनिर्मुक्तो स्वर्गलोके महीयते

य इमम् इक्ष्वाकोर्वंशमुत्तमं नित्यं शृणुयात्, स सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते।