Adhyaya 19
Purva BhagaAdhyaya 1975 Verses

Adhyaya 19

Sūrya-vaṃśa Genealogy and the Supremacy of Tapas: Gāyatrī-Japa, Rudra-Darśana, and Śatarudrīya Upadeśa

अध्यायेऽस्मिन् सृष्ट्यादिकथानन्तरं नियतमानवेतिहासप्रवेशः क्रियते। सूर्यस्य पत्न्यः सन्ततिश्च निर्दिश्यते, ततः मनोः प्रभृति इक्ष्वाक्वादिभिः सह सूर्यवंशपरम्परा मन्धातृपर्यन्तं तदनन्तरं च राज्ञां वंशो वर्ण्यते। परवर्तिनि वंशे कश्चन राजा धर्मपुत्रार्थी नारायणं/वासुदेवं भजेत इति उपदिश्यते, यत्र भक्तिः वंशधर्मयोः कारणत्वेन प्रकाश्यते। अनन्तरं विजयानन्तरं अश्वमेधं कृत्वा राजर्षिः यज्ञः तपः संन्यासो वा किमुत्तमं श्रेय इति ऋषीन् पृच्छति; ते सर्वे यज्ञगृहस्थधर्माः क्रमशः वनप्रस्थतां यान्ति, परं तप एव शास्त्रसारं मोक्षहेतुः इति पुनःपुनः प्रतिपादयन्ति। तदनुसारं स राजा राज्यं पुत्राय दत्त्वा वर्णाश्रमनियमं स्थापयित्वा दीर्घं गायत्रीजपं चकार, ब्रह्मणः प्रसादात् दीर्घायुः वरं लेभे। पुनस्तपसा स नीलकण्ठं अर्धनारीश्वररूपं रुद्रं ददर्श, शतरुद्रीयजपभस्मधारणविधिं च उपदेशं प्राप्य ब्रह्मलोकं सूर्यलोकं च अतिक्रम्य महेश्वरपदं प्राप। श्रवणफलश्रुत्या अध्यायः समाप्तः, अग्रे धर्मयोगसमन्वयकथा प्रवर्तते।

All Adhyayas

Shlokas

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच अदितिः सुषुवे पुत्रमादित्यं कश्यपात् प्रभुम् / तस्यादित्यस्य चैवसीद् भार्याणां तु चतुष्टयम् / संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां निबोधत

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागेऽष्टादशोऽध्यायः। सूत उवाच—अदितिः कश्यपात् प्रभुं आदित्यं पुत्रं सुषुवे। तस्यादित्यस्य च भार्याणां चतुष्टयं—संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया। तासां पुत्रान् निबोधत।

Verse 2

संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम् / यमं च यमुनां चैव राज्ञी रैवतमेव च

संज्ञा त्वाष्ट्री सूर्यात् मनुमनुत्तमं सुषुवे; यमं च यमुनां चैव, राज्ञीं रैवतमेव च।

Verse 3

प्रभा प्रभातमादित्याच्छाया सावर्णमात्मजम् / शनिं च तपतीं चैव विष्टिं चैव यथाक्रमम्

प्रभा प्रभातं सूर्यात्; छाया तु सावर्णमात्मजं, शनिं च तपतीं चैव, विष्टिं चैव यथाक्रमम्।

Verse 4

मनोस्तु प्रथमस्यासन् नव पुत्रास्तु संयमाः / इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च

प्रथमस्य मनोः संयमिनः नव पुत्रा आसन्—इक्ष्वाकुः, नभगश्च, धृष्टः, शर्यातिश्चैव।

Verse 5

नरिष्यन्तश्च नाभागो ह्यरिष्टः कारुषकस्तथा / पृषध्रश्च महातेजा नवैते शक्रसन्निभाः

नरिष्यन्तश्च नाभागोऽरिष्टः कारुषकस्तथा। पृषध्रश्च महातेजा—नवैते शक्रसन्निभाः॥

Verse 6

इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च सोमवंशविवृद्धये / बुधस्य गत्वा भवनं सोमपुत्रेण संगता

इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च सोमवंशविवृद्धये। बुधस्य भवनं गत्वा सोमपुत्रेण संगता॥

Verse 7

असूत सौम्यजं देवी पुरूरवसमुत्तमम् / पितॄणां तृप्तिकर्तारं बुधादिति हि नः श्रुतम्

देवी सौम्यजं बुधात् पुरूरवसमुत्तमम् असूत। पितॄणां तृप्तिकर्तारं तं बुधादिति नः श्रुतम्॥

Verse 8

संप्राप्य पुंस्त्वममलं सुद्युम्न इति विश्रुतः / इला पुत्रत्रयं लेभे पुनः स्त्रीत्वमविन्दत

पुंस्त्वममलं संप्राप्य सुद्युम्न इति विश्रुतः। इला पुत्रत्रयं लेभे, पुनः स्त्रीत्वमविन्दत॥

Verse 9

उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च / सर्वे ते ऽप्रतिमप्रख्याः प्रपन्नाः कमलोद्भवम्

उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च—सर्वे तेऽप्रतिमप्रख्याः कमलोद्भवं ब्रह्माणं शरणं प्रपन्नाः।

Verse 10

इक्ष्वाकोश्चाभवद् वीरो विकुक्षिर्नाम पार्थिवः / ज्येष्ठः पुत्रशतस्यापि दश पञ्च च तत्सुताः

इक्ष्वाकोः पुत्रशतं जातं; तेषां ज्येष्ठो विकुक्षिर्नाम वीरो पार्थिवोऽभवत्। विकुक्षेर्दश पञ्च च पुत्रा बभूवुः।

Verse 11

तेषाञ्ज्येष्ठः ककुत्स्थो ऽभूत् काकुत्स्थो हि सुयोधनः / सुयोधनात् पृथुः श्रीमान् विश्वकश्च पृथोः सुतः

तेषां ज्येष्ठः ककुत्स्थोऽभूत्; काकुत्स्थो हि सुयोधनः। सुयोधनात् पृथुः श्रीमान्, पृथोः सुतो विश्वकः।

Verse 12

विश्वकादार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः / स गोकर्णमनुप्राप्य युवनाश्वः प्रतापवान्

विश्वकात् धीमान् आर्द्रको जातः; तस्य सुतो युवनाश्वः। स प्रतापवान् युवनाश्वो गोकर्णं समनुप्राप।

Verse 13

दृष्ट्वा तु गौतमं विप्रं तपन्तमनलप्रभम् / प्रणम्य दण्डवद् भूमौ पुत्रकामो महीपतिः / अपृच्छत् कर्मणा केन धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्

गौतमं विप्रं दृष्ट्वा तपन्तमनलप्रभम्। पुत्रकामो महीपतिः भूमौ दण्डवत् प्रणम्य पप्रच्छ—केन कर्मणा धार्मिकं सुतं प्राप्नुयात्?

Verse 14

गौतम उवाच आराध्य पूर्वपुरुषं नारायणमनामयम् / अनादिनिधनं देवं धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्

गौतम उवाच—पूर्वपुरुषं नारायणमनामयं अनादिनिधनं देवं धर्मिकं समाराध्य, धर्मनिष्ठं सुतं प्राप्नुयात्।

Verse 15

यस्य पुत्रः स्वयं ब्रह्मा पौत्रः स्यान्नीललोहितः / तमादिकृष्णमीशानमाराध्याप्नोति सत्सुतम्

यस्य पुत्रः स्वयं ब्रह्मा, पौत्रो नीललोहितो भवेत्; तं आदिकृष्णमीशानं समाराध्य सत्सुतं प्राप्नुयात्।

Verse 16

न यस्य भगवान् ब्रह्मा प्रभावं वेत्ति तत्त्वतः / तमाराध्य हृषीकेशं प्राप्नुयाद्धार्मिकं सुतम्

यस्य भगवान् ब्रह्मापि तत्त्वतः प्रभावं न वेत्ति; तं हृषीकेशं समाराध्य धर्मनिष्ठं सुतं प्राप्नुयात्।

Verse 17

स गौतमवचः श्रुत्वा युवनाश्वो महीपतिः / आराधयन्महायोगं वासुदेवं सनातनम्

गौतमवचः श्रुत्वा युवनाश्वो महीपतिः, महायोगेन ज्ञेयं सनातनं वासुदेवं समाराधयामास।

Verse 18

तस्य पुत्रो ऽभवद् वीरः श्रावस्तिरिति विश्रुतः / निर्मिता येन श्रावस्तिर्गौडदेशे महापुरी

तस्य पुत्रोऽभवद् वीरो श्रावस्तिरिति विश्रुतः; येन गौडदेशे महापुरी श्रावस्ती निर्मिता।

Verse 19

तस्माच्च बृहदश्वो ऽभूत् तस्मात् कुवलयाश्वकः / धुन्धुमारत्वमगमद् धुन्धुं हत्वा महासुरम्

तस्माच्च बृहदश्वोऽभूत्, तस्मात् कुवलयाश्वकः। धुन्धुं महासुरं हत्वा धुन्धुमारत्वमगमत्॥

Verse 20

धुन्धुमारस्य तनयास्त्रयः प्रोक्ता द्विजोत्तमाः / दृढाश्वश्चैव दण्डाश्वः कपिलाश्वस्तथैव च

धुन्धुमारस्य तनयास्त्रयः प्रोक्ता द्विजोत्तमाः। दृढाश्वश्चैव दण्डाश्वः कपिलाश्वस्तथैव च॥

Verse 21

दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः / हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु निकुम्भात् संहताश्वकः

दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः। हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु निकुम्भात् संहताश्वकः॥

Verse 22

कृशाश्वश्च रणाश्वश्च संहताश्वस्य वै सुतौ / युवनाश्वो रणाश्वस्य शक्रतुल्यबलो युधि

कृशाश्वश्च रणाश्वश्च संहताश्वस्य वै सुतौ। युवनाश्वो रणाश्वस्य शक्रतुल्यबलो युधि॥

Verse 23

कृत्वा तु वारुणीमिष्टिमृषीणां वै प्रसादतः / लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं विष्णुभक्तमनुत्तमम् / मान्धातारं महाप्राज्ञं सर्वशस्त्रभृतां वरम्

कृत्वा तु वारुणीमिष्टिमृषीणां वै प्रसादतः। लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं विष्णुभक्तमनुत्तमम्। मान्धातारं महाप्राज्ञं सर्वशस्त्रभृतां वरम्॥

Verse 24

मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूदम्बरीषश्च वीर्यवान् / मुचुकुन्दश्च पुण्यात्मा सर्वे शक्रसमा युधि

मान्धातुः पुरुकुत्सोऽभूदम्बरीषश्च वीर्यवान् । मुचुकुन्दश्च पुण्यात्मा सर्वे शक्रसमा युधि ॥

Verse 25

अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः / हरितो युवनाश्वस्य हारितस्तत्सुतो ऽभवत्

अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वोऽपरः स्मृतः । हरितो युवनाश्वस्य हारितस्तत्सुतोऽभवत् ॥

Verse 26

पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसदस्युर्महायशाः / नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतिस्तत्सुतो ऽभवत्

पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसदस्युर्महायशाः । नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतिस्तत्सुतोऽभवत् ॥

Verse 27

विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य त्वनरण्यो ऽभवत् परः / बृहदशवो ऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तत्सुतो ऽभवत्

विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य त्वनरण्योऽभवत् परः । बृहदश्वोऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तत्सुतोऽभवत् ॥

Verse 28

सो ऽतीव धार्मिको राजा कर्दमस्य प्रजापतेः / प्रसादाद्धार्मिकं पुत्रं लेभे सूर्यपरायणम्

सोऽतीव धार्मिको राजा कर्दमस्य प्रजापतेः । प्रसादाद्धार्मिकं पुत्रं लेभे सूर्यपरायणम् ॥

Verse 29

स तु सूर्यं समभ्यर्च्य राजा वसुमनाः शुभम् / लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं त्रिधन्वानमरिन्दमम्

स तु सूर्यं समभ्यर्च्य राजा वसुमनाः शुभम् । लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं त्रिधन्वानमरिन्दमम् ॥

Verse 30

अयजच्चाश्वमेधेन शत्रून् जित्वा द्विजोत्तमाः / स्वाध्यायवान् दानशीलस्तितिक्षुर्धर्मतत्परः

अयजच्चाश्वमेधेन शत्रून् जित्वा द्विजोत्तमाः । स्वाध्यायवान् दानशीलस्तितिक्षुर्धर्मतत्परः ॥

Verse 31

ऋषयस्तु समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः / वसिष्ठकश्यपमुखा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः

ऋषयस्तु समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः । वसिष्ठकश्यपमुखा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः ॥

Verse 32

तान् प्रणम्य महाराजः पप्रच्छ विनयान्वितः / समाप्य विधिवद् यज्ञं वसिष्ठादीन् द्विजोत्तमान्

तान् प्रणम्य महाराजः पप्रच्छ विनयान्वितः । समाप्य विधिवद् यज्ञं वसिष्ठादीन् द्विजोत्तमान् ॥

Verse 33

वसुमना उवाच किंस्विच्छेयस्करतरं लोके ऽस्मिन् ब्राह्मणर्षभाः / यज्ञस्तपो वा संन्यासो ब्रूत मे सर्ववेदिनः

वसुमना उवाच—किंस्विच्छेयस्करतरं लोकेऽस्मिन् ब्राह्मणर्षभाः । यज्ञस्तपो वा संन्यासो ब्रूत मे सर्ववेदिनः ॥

Verse 34

वसिष्ठ उवाच अधीत्य वेदान् विधिवत् पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः / इष्ट्वा यज्ञेश्वरं यज्ञैर् गच्छेद वनमथात्मवान्

वसिष्ठ उवाच—वेदान् विधिवदधीत्य, धर्मतः पुत्रान् उत्पाद्य, यज्ञैः यज्ञेश्वरं समिष्ट्वा; आत्मवान् ततः वनं गच्छेत्।

Verse 35

पुलस्त्य उवाच आराध्य तपसा देवं योगिनं परमेष्ठिनम् / प्रव्रजेद् विधिवद् यज्ञैरिष्ट्वा पूर्वं सुरोत्तमान्

पुलस्त्य उवाच—तपसा योगिनां नाथं परमेष्ठिनं देवं समाराध्य; पूर्वं सुरोत्तमान् यज्ञैः समिष्ट्वा, विधिवत् प्रव्रजेत्।

Verse 36

पुलह उवाच यमाहुरेकं पुरुषं पुराणं परमेश्वरम् / तमाराध्य सहस्त्रांशुं तपसा मोक्षमाप्नुयात्

पुलह उवाच—यमाहुरेकं पुरुषं पुराणं परमेश्वरम्; तं सहस्रांशुं तपसाराध्य मोक्षमाप्नुयात्।

Verse 37

जमदग्निरुवाच अजस्य नाभावध्येकमीश्वरेण समर्पितम् / बीजं भगवता येन स देवस्तपसेज्यते

जमदग्निरुवाच—अजस्य नाभिपद्मे ईश्वरेण समर्पितं यदेकं बीजमनुपमम्; येन भगवता सृष्टिः प्रवर्त्यते, स देवस्तपसेज्यते।

Verse 38

विश्वामित्र उवाच यो ऽग्निः सर्वात्मको ऽनन्तः स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / स रुद्रस्तपसोग्रेण पूज्यते नेतरैर्मखैः

विश्वामित्र उवाच—योऽग्निः सर्वात्मकोऽनन्तः स्वयंभूर्विश्वतोमुखः; स रुद्रस्तपसोग्रेण पूज्यते, नेतरैर्मखैः।

Verse 39

भरद्वाज उवाच यो यज्ञैरिज्यते देवो जातवेदाः सनातनः / स सर्वदैवततनुः पूज्यते तपसेश्वरः

भरद्वाज उवाच—यो देवो जातवेदाः सनातनः यज्ञैरिज्यते, स सर्वदैवततनुः; तपसेश्वरः सदा पूज्यते।

Verse 40

अत्रिरुवाच यतः सर्वमिदं जातं यस्यापत्यं प्रजापतिः / तपः सुमहदास्थाय पूज्यते स महेश्वरः

अत्रिरुवाच—यतः सर्वमिदं जातं, यस्यापत्यं प्रजापतिः; सुमहत् तपः समास्थाय स महेश्वरः पूज्यते।

Verse 41

गौतम उवाच यतः प्रधानपुरुषौ यस्य शक्तिमयं जगत् / स देवदेवस्तपसा पूजनीयः सनातनः

गौतम उवाच—यतः प्रधानपुरुषौ, यस्य शक्तिमयं जगत्; स देवदेवः सनातनः तपसा पूजनीयः।

Verse 42

कश्यप उवाच सहस्त्रनयनो देवः साक्षी स तु प्रजापतिः / प्रसीदति महायोगी पूजितस्तपसा परः

कश्यप उवाच—सहस्रनयनो देवः साक्षी स तु प्रजापतिः; स परो महायोगी तपसा पूजितः प्रसीदति।

Verse 43

क्रतुरुवाच प्राप्ताध्ययनयज्ञस् लब्धपुत्रस्य चैव हि / नान्तरेण तपः कश्चिद्धर्मः शास्त्रेषु दृश्यते

क्रतुरुवाच—प्राप्ताध्ययनयज्ञस्य लब्धपुत्रस्य चापि हि; तपो विना कश्चिद् धर्मः शास्त्रेषु नोपलभ्यते।

Verse 44

इत्याकर्ण्य स राजर्षिस्तान् प्रणम्यातिहृष्टधीः / विसर्जयित्वा संपूज्य त्रिधन्वानमथाब्रवीत्

इत्याकर्ण्य स राजर्षिस्तान् मुनिवरान् प्रणम्य परमप्रहृष्टमानसः। तान् विसर्ज्य सम्यक् संपूज्य त्रिधन्वानं ततः प्रोवाच॥

Verse 45

आराधयिष्ये तपसा देवमेकाक्षराह्वयम् / प्राणं बृहन्तं पुरुषमादित्यान्तरसंस्थितम्

तपसा अहं देवमेकाक्षराह्वयं समाराधयिष्ये। स एव बृहन्तः प्राणः महापुरुषः आदित्येऽन्तरसंस्थितः॥

Verse 46

त्वं तु धर्मरतो नित्यं पालयैतदतन्द्रितः / चातुर्वर्ण्यसमायुक्तमशेषं क्षितिमण्डलम्

त्वं तु नित्यं धर्मरतः सन् एतदशेषं क्षितिमण्डलं चातुर्वर्ण्यसमायुक्तं अतन्द्रितः पालय।

Verse 47

एवमुक्त्वा स तद्राज्यं निधायात्मभवे नृपः / जगामारण्यमनघस्तपश्चर्तुमनुत्तमम्

एवमुक्त्वा स नृपोऽनघः स्वात्मभवे तद्राज्यं निधाय। अनुत्तमं तपश्चरितुं अरण्यं जगाम॥

Verse 48

हिमवच्छिखरे रम्ये देवदारुवने शुभे / कन्दमूलफलाहारो मुन्यन्नैरयजत् सुरान्

हिमवच्छिखरे रम्ये देवदारुवने शुभे। कन्दमूलफलाहारो मुन्यन्नैः सुरान् अयजत्॥

Verse 49

संवत्सरशतं साग्रं तपोनिर्धूतकल्मषः / जजाप मनसा देवीं सावित्ररिं वेदमातरम्

तपसा निर्धूतकल्मषः स साग्रं संवत्सरशतं मनसा देवीं सावित्रीं वेदमातरं जजाप।

Verse 50

तस्यैवं जपतो देवः स्वयंभूः परमेश्वरः / हिरण्यगर्भो विश्वात्मा तं देशमगमत् स्वयम्

एवं जपतस्तस्य स्वयंभूः परमेश्वरः हिरण्यगर्भो विश्वात्मा स देवः स्वयमेव तं देशमगमत्।

Verse 51

दृष्ट्वा देवं समायान्तं ब्रह्माणं विश्वतोमुखम् / ननाम शिरसा तस्य पादयोर्नाम कीर्तयन्

देवं समायान्तं ब्रह्माणं विश्वतोमुखं दृष्ट्वा स तस्य पादयोः शिरसा ननाम, नाम कीर्तयन्।

Verse 52

नमो देवाधिदेवाय ब्रह्मणे परमात्मने / हिर्ण्यमूर्तये तुभ्यं सहस्त्राक्षाय वेधसे

नमो देवाधिदेवाय ब्रह्मणे परमात्मने। हिरण्यमूर्तये तुभ्यं सहस्राक्षाय वेधसे॥

Verse 53

नमो धात्रे विधात्रे च नमो वेदात्ममूर्तये / सांख्ययोगाधिगम्याय नमस्ते ज्ञानमूर्तये

नमो धात्रे विधात्रे च नमो वेदात्ममूर्तये। सांख्ययोगाधिगम्याय नमस्ते ज्ञानमूर्तये॥

Verse 54

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं स्त्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने / पुरुषाय पुराणाय योगिनां गुरवे नमः

नमस्ते त्रिमूर्तये तुभ्यं स्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने। पुरुषाय पुराणाय योगिनां गुरवे नमः॥

Verse 55

ततः प्रसन्नो भगवान् विरिञ्चो विश्वभावनः / वरं वरय भद्रं ते वरदो ऽस्मीत्यभाषत

ततः प्रसन्नो भगवान् विरिञ्चो विश्वभावनः। वरं वरय भद्रं ते वरदोऽस्मीत्यभाषत॥

Verse 56

राजोवाच जपेयं देवदेवेश गायत्रीं वेदमातरम् / भूयो वर्षशतं साग्रं तावदायुर्भवेन्मम

राजोवाच— जपेयं देवदेवेश गायत्रीं वेदमातरम्। भूयो वर्षशतं साग्रं तावदायुर्भवेन्मम॥

Verse 57

बाढमित्याह विश्वात्मा समालोक्य नराधिपम् / स्पृष्ट्वा कराभ्यां सुप्रीतस्तत्रैवान्तरधीयत

बाढमित्याह विश्वात्मा समालोक्य नराधिपम्। स्पृष्ट्वा कराभ्यां सुप्रीतस्तत्रैवान्तरधीयत॥

Verse 58

सो ऽपि लब्धवरः श्रीमान् जजापातिप्रसन्नधीः / शान्तस्त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः

सोऽपि लब्धवरः श्रीमान् जजापातिप्रसन्नधीः। शान्तस्त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः॥

Verse 59

तस्य पूर्णे वर्षशते भगवानुग्रदीधितिः / प्रादुरासीन्महायोगी भानोर्मण्डलमध्यतः

तस्य पूर्णे वर्षशते भगवाञ्छ्रीउग्रदीधितिर्महायोगी भानोर्मण्डलमध्यतः प्रादुरासीदिति।

Verse 60

तं दृष्ट्वा वेदविदुषं मण्डलस्थं सनातनम् / स्वयंभुवमनाद्यन्तं ब्रह्माणं विस्मयं गतः

तं वेदविदुषं मण्डलस्थं सनातनं स्वयंभुवमनाद्यन्तं ब्रह्माणं दृष्ट्वा स विस्मयं गतः।

Verse 61

तुष्टाव वैदिकैर्मन्त्रैः सावित्र्या च विशेषतः / क्षणादपश्यत् पुरुषं तमेव परमेश्वरम्

स वैदिकैर्मन्त्रैः सावित्र्या च विशेषतः तुष्टाव; क्षणादपश्यत् तमेव पुरुषं परमेश्वरम्।

Verse 62

चतुर्मुखं जटामौलिमष्टहस्तं त्रिलोचनम् / चन्द्रावयवलक्षमाणं नरनारीतनुं हरम्

चतुर्मुखं जटामौलिमष्टहस्तं त्रिलोचनं चन्द्रावयवलक्ष्माणं नरनारीतनुं हरमपश्यत्।

Verse 63

भासयन्तं जगत् कृत्स्नं नीलकण्ठं स्वरश्मिभिः / रक्ताम्बरधरं रक्तं रक्तमाल्यानुलेपनम्

नीलकण्ठं स्वकिरणैर्जगत्कृत्स्नं भासयन्तं रक्ताम्बरधरं रक्तं रक्तमाल्यानुलेपनमपश्यम्।

Verse 64

तद्भावभावितो दृष्ट्वा सद्भावेन परेण हि / ननाम शिरसा रुद्रं सावित्र्यानेन चैव हि

तद्भावभावितो दृष्ट्वा सद्भावेन परेण हि । ननाम शिरसा रुद्रं सावित्र्यानेन चैव हि ॥

Verse 65

नमस्ते नीलकण्ठाय भास्वते परमेष्ठिने / त्रयीमयाय रुद्राय कालरूपाय हेतवे

नमस्ते नीलकण्ठाय भास्वते परमेष्ठिने । त्रयीमयाय रुद्राय कालरूपाय हेतवे ॥

Verse 66

तदा प्राह महादेवो राजानं प्रीतमानसः / इमानि मे रहस्यानि नामानि शृणु चानघ

तदा प्राह महादेवो राजानं प्रीतमानसः । इमानि मे रहस्यानि नामानि शृणु चानघ ॥

Verse 67

सर्ववेदेषु गीतानि संसारशमनानि तु / नमस्कुरुष्व नृपते एभिर्मां सततं शुचिः

सर्ववेदेषु गीतानि संसारशमनानि तु । नमस्कुरुष्व नृपते एभिर्मां सततं शुचिः ॥

Verse 68

अध्यायं शतरुद्रीयं यजुषां सारमुद्धृतम् / जपस्वानन्यचेतस्को मय्यासक्तमना नृप

अध्यायं शतरुद्रीयं यजुषां सारमुद्धृतम् । जपस्वानन्यचेतस्को मय्यासक्तमना नृप ॥

Verse 69

ब्रह्मचारी मिताहारो भस्मनिष्ठः समाहितः / जपेदामरणाद् रुद्रं स याति परमं पदम्

ब्रह्मचारी मिताहारो भस्मनिष्ठः समाहितः। आमरणाद् रुद्रं जपेत्; स परमं पदं याति॥

Verse 70

इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रो भक्तानुग्रहकाम्यया / पुनः संवत्सरशतं राज्ञे ह्यायुरकल्पयत्

इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रो भक्तानुग्रहकाम्यया। पुनः संवत्सरशतं राज्ञे ह्यायुरकल्पयत्॥

Verse 71

दत्त्वास्मै तत् परं ज्ञानं वैराग्यं परमेश्वरः / क्षणादन्तर्दधे रुद्रस्तदद्भुतमिवाभवत्

दत्त्वास्मै तत् परं ज्ञानं वैराग्यं परमेश्वरः। क्षणादन्तर्दधे रुद्रस्तदद्भुतमिवाभवत्॥

Verse 72

राजापि तपसा रुद्रं जजापानन्यमानसः / भस्मच्छन्नस्त्रिषवणं स्नात्वा शान्तः समाहितः

राजापि तपसा रुद्रं जजापानन्यमानसः। भस्मच्छन्नस्त्रिषवणं स्नात्वा शान्तः समाहितः॥

Verse 73

जपतस्तस्य नृपतेः पूर्णे वर्षशते पुनः / योगप्रवृत्तिरभवत् कालात् कालात्मकं परम्

जपतस्तस्य नृपतेः पूर्णे वर्षशते पुनः। योगप्रवृत्तिरभवत् कालात् कालात्मकं परम्॥

Verse 74

विवेश तद् वेदसारं स्थानं वै परमेष्ठिनः / भानोः स मण्डलं शुभ्रं ततो यातो महेश्वरम्

स वेदसारभूतं परमेष्ठिनः परमं स्थानं प्रविवेश। ततः शुभ्रं भानोर्मण्डलं प्राप्य तस्माद् महेश्वरं जगाम॥

Verse 75

यः पठेच्छृणुयाद् वापि राज्ञश्चरितमुत्तमम् / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

यः कश्चिदेतद् राज्ञोत्तमचरितं पठति शृणोति वा। स सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते॥

← Adhyaya 18Adhyaya 20

Frequently Asked Questions

The sages present a staged dharma: Vedic study, progeny, and yajña mature into forest-life, but they repeatedly emphasize tapas as the decisive essence that perfects merit and leads to liberation; renunciation is framed as meaningful when preceded by fulfilled sacrificial and social obligations.

The narrative uses Gāyatrī-japa to open Vedic realization that culminates in a Shaiva theophany, expressing samanvaya. Rudra instructs continual salutation through Vedic hymns, prescribes Śatarudrīya-japa with undistracted devotion, and commends brahmacarya, moderation, and bhasma as a direct path to the Supreme State.