Adhyaya 17
Bāṇa’s Śiva-bhakti and the Genealogy of Kaśyapa’s Descendants (Manvantara Lineages)
अस्याध्याये पूर्वभागस्य वंशानुकीर्तनं प्रवर्तते। बलिपुत्रो बाणो महाबलः असुरः शङ्करभक्त्या तीव्रया युक्तोऽपि इन्द्रादिदेवान् पीडयति। देवाः महादेवं शरणं यान्ति; स क्रीडया एकेन बाणेन तस्य पुरीं दहति, किन्तु बाणः रुद्रं लिङ्गपूजां च आश्रित्य शिवस्य ऐश्वर्यं भक्तेः रक्षणशक्तिं च दर्शयति। अनन्तरं दन्वः पुत्राः (तारा-शम्बरादयः), सुरसाया नागा बहुशीर्षा विहगाश्च, अरिष्टायाः गन्धर्वाः, कद्र्वाः नागाः (अनन्तादयः), ताम्रायाः षड्दुहितरः, सुरभेः गोवंशाः, इरायाः वनस्पतिसृष्टिः, खसायाः यक्षराक्षसोत्पत्तिः इत्यादि क्रमशः कथ्यते। विनतायाः गरुडारुणौ तपसा महत्पदं प्राप्नुतः—गरुडो विष्णुवाहनः, अरुणः रुद्रप्रसादात् सूर्यस्य सारथिः। अन्ते मन्वन्तरान्ते एतत्श्रवणस्य पापनाशकं पुण्यं, तथा युगचक्रे पुनर्जन्मिनां देवप्रहरणानां पुनरावृत्तिः, प्रलय-पुनर्सृष्टिविषयस्य सेतुरिति निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षोडशो ऽध्याय बलेः पुत्रशतं त्वासीन्महाबलपराक्रमम् / तेषां प्रधानो द्युतिमान् बाणो नाम महाबलः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे—बलेः पुत्रशतं त्वासीन्महाबलपराक्रमम्। तेषां प्रधानो द्युतिमान् बाणो नाम महाबलः॥
Verse 2
सो ऽतीव शङ्करे भक्तो राजा राज्यमपालयत् / त्रैलोक्यं वशमानीय बाधयामास वासवम्
सऽतीव शङ्करे भक्तो राजा राज्यमपालयत्। त्रैलोक्यं वशमानीय बाधयामास वासवम्॥
Verse 3
ततः शक्रादयो देवा गत्वोचुः कृत्तिवाससम् / त्वदीयो बाधते ह्यस्मान् बाणो नाम महासुरः
ततः शक्रादयो देवा गत्वोचुः कृत्तिवाससम्। त्वदीयो बाधते ह्यस्मान् बाणो नाम महासुरः॥
Verse 4
व्याहृतो दैवदैः सर्वैर्देवदेवो महेश्वरः / ददाह बाणस्य पुरं शरेणैकेन लीलया
व्याहृतो दैवतैः सर्वैर्देवदेवो महेश्वरः। ददाह बाणस्य पुरं शरेणैकेन लीलया॥
Verse 5
दह्यमाने पुरे तस्मिन् बाणो रुद्रं त्रिशूलिनम् / ययौ शरणमीशानं गोपतिं नीललोहितम्
दह्यमाने तस्मिन् पुरे बाणो रुद्रं त्रिशूलिनम् ईशानं गोपतिं नीललोहितं शरणं ययौ।
Verse 6
मूर्धन्याधाय तल्लिङ्गं शांभवं भीतवर्जितः / निर्गत्य तु पुरात् तस्मात् तुष्टाव परमेश्वरम्
तल्लिङ्गं शांभवं मूर्ध्न्याधाय भीतवर्जितः। तस्मात् पुरान्निर्गत्य परमेश्वरं तुष्टाव॥
Verse 7
संस्तुतो भगवानीशः शङ्करो नीललोहितः / गाणपत्येन बाणं तं योजयामास भावतः
संस्तुतो भगवानीशः शङ्करो नीललोहितः। गाणपत्येन बाणं तं भावतो योजयामास॥
Verse 8
अथाभवन् दनोः पुत्रास्ताराद्या ह्यतिभीषणाः / तारस्तथा शम्बरश्च कपिलः शङ्करस्तथा / स्वर्भानुर्वृषपर्वा च प्राधान्येन प्रकीर्तिताः
अथ दनोः पुत्रा अतिभीषणास्ताराद्या अभवन्। प्राधान्येन प्रकीर्तितास्तारः शम्बरः कपिलः शङ्करः स्वर्भानुर्वृषपर्वा च॥
Verse 9
सुरसायाः सहस्त्रं तु सर्पाणामभवद् द्विजाः / अनेकशिरसां तद्वत् खेचराणां महात्मनाम्
द्विजाः, सुरसायाः सर्पाणां सहस्रं जातम्। तथैव अनेकशिरसां महात्मनां खेचराणामपि जननी सा बभूव॥
Verse 10
अरिष्टा जनयामास गन्धर्वाणां सहस्त्रकम् / अनन्ताद्या महानागाः काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः
अरिष्टा जनयामास गन्धर्वाणां सहस्रकम्; कद्रूजाः काद्रवेयाः महानागा अनन्ताद्याः प्रकीर्तिताः।
Verse 11
ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विजपुङ्गवाः / शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवाङ्गृध्रिकां शुचिम्
ताम्रा जनयामास षट् कन्याः, द्विजपुङ्गवाः—शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवाम् आङ्गृध्रिकां शुचिम्।
Verse 12
गास्तथा जनयामास सुरभिर्महिषीस्तथा / इरा वृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः
गाः तथा जनयामास सुरभिर्महिषीस्तथा; इरा वृक्षलतावल्लीस्तृणजातीन् च सर्वशः।
Verse 13
खसा वै यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा / रक्षोगणं क्रोधवशा जनयामास सत्तमाः
खसा वै यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा; क्रोधवशा रक्षोगणं जनयामास, सत्तमाः।
Verse 14
विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ प्रख्यातौ गरुडारुणौ / तयोश्च गरुडो धीमान् तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् / प्रसादाच्छूनिलः प्राप्तो वाहनत्वं हरेः स्वयम्
विनतायाः पुत्रौ द्वौ प्रख्यातौ गरुडारुणौ; तयोर्गरुडो धीमान् तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम्, प्रसादात् स्वयमेव हरेर्वाहनत्वं प्राप्तवान्।
Verse 15
आराध्य तपसा रुद्रं मह्देवं तथारुणः / सारथ्ये कल्पितः पूर्वं प्रीतेनार्कस्य शंभुना
तपसा महादेवं रुद्रमाराध्य पूर्वमेवारुणः। अर्के प्रीतवता शम्भुना स सारथ्ये नियुक्तः॥
Verse 16
एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः / वैवस्वते ऽन्ते ह्यस्मिञ्छृण्वतां पापनाशनाः
एते कश्यपदायादा स्थाणुजङ्गमभेदतः कीर्तिताः। वैवस्वतान्ते ह्येषा कथा शृण्वतां पापनाशिनी॥
Verse 17
सप्तविंशत् सुताः प्रोक्ताः सोमपत्न्यश्च सुव्रताः / अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश
सप्तविंशतिः सुताः प्रोक्ताः सोमस्य पत्न्यः सुव्रताः। अरिष्टनेमिपत्नीनामिह षोडशापत्यानि कीर्तितानि॥
Verse 18
बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः स्मृताः / तद्वदङ्गिरसः पुत्रा ऋषयो ब्रह्मसत्कृताः
बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतः स्मृताः। तद्वदङ्गिरसः पुत्रा ऋषयो ब्रह्मणा सत्कृताः॥
Verse 19
कुशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः सुताः / एते युगसहस्त्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि / मन्वन्तरेषु नियतं तुल्यैः कार्यैः स्वनामभिः
कुशाश्वदेवर्षेस्तु देवप्रहरणाः सुताः। युगसहस्रान्ते ते जायन्ते पुनरेव हि॥ मन्वन्तरेषु नियतं तुल्यकार्याः स्वनामभिः॥
Frequently Asked Questions
The narrative holds both together: Śiva’s arrow demonstrates sovereign corrective power, while Bāṇa’s refuge, liṅga-devotion, and praise show that sincere bhakti can secure protection and reorientation even amid consequences.
It situates all moving and unmoving beings within a manvantara framework, showing cosmic order as lineage-based and role-based, where tapas and grace determine offices (e.g., Garuḍa as Viṣṇu’s vāhana; Aruṇa as Sūrya’s charioteer) and where certain functionaries recur across yuga cycles.