Adhyaya 16
Virocana–Bali, Aditi’s Tapas, and the Vāmana–Trivikrama Episode
अन्धकनिग्रहानन्तरं दैत्यवंशानुचरितं कथयन् भगवान् कूर्मः प्रह्लादपुत्रं विरोचनं त्रैलोक्ये धर्मनीत्या राज्यं कुर्वन्तं वर्णयति। विष्णुप्रेरितः सनत्कुमारोऽस्य दैत्यधर्मनिष्ठां प्रशंसन् परमगुह्यं धर्मम् आत्मज्ञानरूपं उपदिशति; विरोचनः विरक्तो राज्यं बलये न्यस्यति। बलिः इन्द्रं जित्वा देवान् विष्णुशरणं नयति; अदितिः वासुदेवे हृदयपद्मध्यानपूर्वकं घोरं तपः करोति। विष्णुः प्रादुर्भूय तस्याः स्तुतिं गृह्णाति—यत्र स कालः, नरसिंहः, शेषः, कालरुद्रः, शम्भुः/शिव इति चैकत्वेन स्तूयते—तथा पुत्रत्ववरं ददाति। बलिपुरे निमित्तेषु प्रह्लादो देवसंरक्षणार्थं विष्णोरवतारं प्रकाश्य शरणागतिṃ उपदिशति; बलिः शरणं याचमानोऽपि धर्मेण प्रजापालनं करोति। उपेन्द्ररूपेण विष्णुः जातः वेदाध्ययनं सदाचारं च दर्शयति; यज्ञे वामनरूपेण आगत्य त्रिपदभूमिं याचते। त्रिविक्रमः पृथ्वीं अन्तरिक्षं दिवं च त्रिभिः पदैः व्याप्य ब्रह्माण्डावरणं भित्त्वा गङ्गां अवतारयति, ब्रह्मणा नामिता। बलिः स्वात्मानं समर्पयति; विष्णुः तं पाताले प्रेषयन् प्रलये परमैक्यप्रतिज्ञां ददाति, इन्द्रस्य राज्यं पुनः स्थापयति, जगच्च भक्तियोगमहायोगं स्तौति—प्रह्लादोपदेशेन बलिभक्तेः कर्मविधेः च प्रवृत्तिं सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच अन्दके निगृहीते वै प्रह्लादस्य महात्मनः / विरोचनो नाम सुतो बभूव नृपतिः पुरा
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चदशोऽध्यायः। श्रीकूर्म उवाच—अन्धके निगृहीते वै प्रह्लादस्य महात्मनः। विरोचनो नाम सुतो बभूव नृपतिः पुरा॥
Verse 2
देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान बहून् वर्षान् महासुरः / पालयामास धर्मेण त्रैलोक्यं सचराचरम्
देवान् सहेन्द्रान् जित्वा बहूनि वर्षाणि महासुरः। पालयामास धर्मेण त्रैलोक्यं सचराचरम्॥
Verse 3
तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचिद् विष्णुचोदितः / सनत्कुमारो भगवान् पुरं प्राप महामुनिः
तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचिद् विष्णुचोदितः। सनत्कुमारो भगवान् पुरं प्राप महामुनिः॥
Verse 4
दृष्ट्वा सिहासनगतो ब्रह्मपुत्रं महासुरः / ननामोत्थाय शिरसा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
दृष्ट्वा सिंहासनगते ब्रह्मपुत्रे महासुरः । उत्थाय शिरसा नत्वा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 5
धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि संप्राप्तो मे पुरातनः / योगीश्वरो ऽद्य भगवान् यतो ऽसौ ब्रह्मवित् स्वयम्
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि संप्राप्तो मे पुरातनः । योगीश्वरोऽद्य भगवान् यतोऽसौ ब्रह्मवित् स्वयम् ॥
Verse 6
किमर्थमागतो ब्रह्मन् स्वयं देवः पितामहः / ब्रूहि मे ब्रह्मणः पुत्र किं कार्यं करवाण्यहम्
किमर्थमागतो ब्रह्मन् स्वयं देवः पितामहः । ब्रूहि मे ब्रह्मणः पुत्र किं कार्यं करवाण्यहम् ॥
Verse 7
सो ऽब्रवीद् भगवान् देवो धर्मयुक्तं महासुरम् / द्रष्टुमभ्यागतो ऽहं वै भवन्तं भाग्यवानसि
सोऽब्रवीद् भगवान् देवो धर्मयुक्तं महासुरम् । द्रष्टुमभ्यागतोऽहं वै भवन्तं भाग्यवानसि ॥
Verse 8
सुदुर्लभा नीतिरेषा दैत्यानां दैत्यसत्तम / त्रिलोके धार्मिको नूनं त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते
सुदुर्लभा नीतिरेषा दैत्यानां दैत्यसत्तम । त्रिलोके धार्मिको नूनं त्वादृशोऽन्यो न विद्यते ॥
Verse 9
इत्युक्तो ऽसुरराजस्तं पुनः प्राह महामुनिम् / धर्माणां परमं धर्मं ब्रूहि मे ब्रह्मवित्तम
इत्युक्तोऽसुरराजस्तं पुनः प्राह महामुनिम्— “हे ब्रह्मवित्तम! धर्माणां परमं धर्मं, सर्वधर्मेषु परं तत्त्वं मे ब्रूहि।”
Verse 10
सो ऽब्रवीद् भगवान् योगी दैत्येन्द्राय महात्मने / सर्वगुह्यतमं धर्ममात्मज्ञानमनुत्तमम्
ततः स भगवान् योगी दैत्येन्द्राय महात्मनेऽब्रवीत्— सर्वगुह्यतमं धर्मम्, आत्मज्ञानमनुत्तमम्।
Verse 11
स लब्ध्वा परमं ज्ञानं दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् / निधाय पुत्रे तद्राज्यं योगाभ्यासरतो ऽभवत्
स परमं ज्ञानं लब्ध्वा गुरुदक्षिणां च दत्त्वा, तद्राज्यं पुत्रे निधाय, योगाभ्यासरतोऽभवत्।
Verse 12
स तस्य पुत्रो मतिमान् बलिर्नाम महासुरः / ब्रह्मण्यो धार्मिको ऽत्यर्थं विजिग्ये ऽथ पुरन्दरम्
तस्य पुत्रो मतिमान् बलिर्नाम महासुरः; ब्रह्मण्यो धार्मिकोऽत्यर्थं, अथ पुरन्दरं विजिग्ये।
Verse 13
कृत्वा तेन महद् युद्धं शक्रः सर्वामरैर्वृतः / जगाम निर्जितो विष्णुं देवं शरणमच्युतम्
तेन सह महद् युद्धं कृत्वा शक्रः सर्वामरैर्वृतः; निर्जितो विष्णुं देवं शरणं जगामाच्युतम्।
Verse 14
तदन्तरे ऽदितिर्देवी देवमाता सुदुः खिता / दैत्येन्द्राणां वधार्थाय पुत्रो मे स्यादिति स्वयम्
तदन्तरे देवमाता देवी अदितिः सुदुःखिता बभूव। दैत्येन्द्राणां वधार्थं मे पुत्रः स्यादिति सा स्वयमेव संकल्पं चकार॥
Verse 15
तताप सुमहद् घोरं तपोराशिस्तपः परम् / प्रपन्ना विष्णुमव्यक्तं शरण्यं शरणं हरिम्
सा सुमहद् घोरं परं तपः तप्तवती, तपोराशिं महान्तं समारभ्य। अव्यक्तं विष्णुं हरिं शरण्यं शरणं प्रपन्ना॥
Verse 16
कृत्वा हृत्पद्मकिञ्जल्के निष्कलं परमं पदम् / वासुदेवमनाद्यन्तमानन्दं व्योम केवलम्
हृत्पद्मकिञ्जल्केषु निष्कलं परमं पदं कृत्वा, वासुदेवं अनाद्यन्तं केवलं व्योम, आनन्दस्वरूपं चिन्तयेत्॥
Verse 17
प्रसन्नो भगवान् विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः / आविर्बभूव योगात्मा देवमातुः पुरो हरिः
प्रसन्नो भगवान् विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः। योगात्मा हरिः देवमातुः पुरोऽविर्बभूव॥
Verse 18
दृष्ट्वा समागतं विष्णुमदितिर्भक्तिसंयुता / मेने कृतार्थमात्मानं तोषयामास केशवम्
समागतं विष्णुं दृष्ट्वा अदितिर्भक्तिसंयुता। आत्मानं कृतार्थं मेने, केशवं तोषयामास च॥
Verse 19
अदितिरुवाच जयाशेषदुः खौघनाशैकहेतो जयानन्तमाहात्म्ययोगाभियुक्त / जयानादिमध्यान्तविज्ञानमूर्ते जयाशेषकल्पामलानन्दरूप
अदितिरुवाच—जय तेऽशेषदुःखौघनाशैकहेतो, जय तेऽनन्तमाहात्म्ययोगाभियुक्त। जय तेऽनादिमध्यान्तविज्ञानमूर्ते, जय तेऽशेषकल्पामलानन्दरूप॥
Verse 20
नमो विष्णवे कालरूपाय तुभ्यं नमो नारसिंहाय शेषाय तुभ्यम् / नमः कालरुद्राय संहारकर्त्रे नमो वासुदेवाय तुभ्यं नमस्ते
नमो विष्णवे कालरूपाय तुभ्यं, नमो नारसिंहाय शेषाय तुभ्यम्। नमः कालरुद्राय संहारकर्त्रे, नमो वासुदेवाय तुभ्यं नमस्ते॥
Verse 21
नमो विश्वमायाविधानाय तुभ्यं नमो योगगम्याय सत्याय तुभ्यम् / नमो धर्मविज्ञाननिष्ठाय तुभ्यं नमस्ते वराहाय भूयो नमस्ते
नमो विश्वमायाविधानाय तुभ्यं, नमो योगगम्याय सत्याय तुभ्यम्। नमो धर्मविज्ञाननिष्ठाय तुभ्यं, नमस्ते वराहाय भूयो नमस्ते॥
Verse 22
नमस्ते सहस्त्रार्कचन्द्राभमूर्ते नमो वेदविज्ञानधर्माभिगम्य / नमो देवदेवादिदेवादिदेव प्रभो विश्वयोने ऽथ भूयो नमस्ते
नमस्ते सहस्रार्कचन्द्राभमूर्ते, नमो वेदविज्ञानधर्माभिगम्य। नमो देवदेवादिदेवादिदेव, प्रभो विश्वयोनेऽथ भूयो नमस्ते॥
Verse 23
नमः शंभवे सत्यनिष्ठाय तुभ्यं नमो हेतवे विश्वरूपाय तुभ्यम् / नमो योगपीठान्तरस्थाय तुभ्यं शिवायैकरूपाय भूयो नमस्ते
नमः शंभवे सत्यनिष्ठाय तुभ्यं, नमो हेतवे विश्वरूपाय तुभ्यम्। नमो योगपीठान्तरस्थाय तुभ्यं, शिवायैकरूपाय भूयो नमस्ते॥
Verse 24
एवं स भगवान् कृष्णो देवमात्रा जगन्मयः / तोषितश्छन्दयामास वरेण प्रहसन्निव
एवं स भगवान् कृष्णो देवमात्रा जगन्मयः । तोषितः सन् प्रहसन्निव वरेण तान् छन्दयामास ॥
Verse 25
प्रणम्य शिरसा भूमौ सा वब्रे वरमुत्तमम् / त्वामेव पुत्रं देवानां हिताय वरये वरम्
प्रणम्य शिरसा भूमौ सा वव्रे वरमुत्तमम् । त्वामेव पुत्रं देवानां हिताय वरये वरम् ॥
Verse 26
तथास्त्वित्याह भगवान् प्रपन्नजनवत्सलः / दत्त्वा वरानप्रमेयस्तत्रैवान्तरधीयत
तथास्त्वित्याह भगवान् प्रपन्नजनवत्सलः । दत्त्वा वरानप्रमेयस्तत्रैवान्तरधीयत ॥
Verse 27
ततो बहुतिथे काले भगवन्तं जनार्दनम् / दधार गर्भं देवानां माता नारायणं स्वयम्
ततो बहुतिथे काले भगवन्तं जनार्दनम् । दधार गर्भं देवानां माता नारायणं स्वयम् ॥
Verse 28
समाविष्टे हृषीकेशे देवमातुरथोदरम् / उत्पाता जज्ञिरे घोरा बलेर्वैरोचनेः पुरे
समाविष्टे हृषीकेशे देवमातुरथोदरम् । उत्पाता जज्ञिरे घोरा बलेर्वैरोचनेः पुरे ॥
Verse 29
निरीक्ष्य सर्वानुत्पातान् दैत्येन्द्रो भयविह्वलः / प्रह्लादमसुरं वृद्धं प्रणम्याह पितामहम्
सर्वान् अनुत्पातान् निरीक्ष्य दैत्येन्द्रो भयविह्वलः। वृद्धं प्रह्लादमसुरं प्रणम्य पितामहमित्याह॥
Verse 30
बलिरुवाच पितामह महाप्राज्ञ जायन्ते ऽस्मत्पुरे ऽधुना / किमुत्पाता भवेत् कार्यमस्माकं किंनिमित्तकाः
बलिरुवाच— पितामह महाप्राज्ञ, जायन्तेऽस्मत्पुरेऽधुना। किमुत्पाता इमे सन्ति, किं कार्यं नः, किमेव च निमित्तकम्॥
Verse 31
निशम्य तस्य वचनं चिरं ध्यात्वा महासुरः / नमस्कृत्य हृषीकेशमिदं वचनमब्रवीत्
तस्य वचनं निशम्य महासुरश्चिरं ध्यात्वा। हृषीकेशं नमस्कृत्येदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 32
प्रह्लाद उवाच यो यज्ञैरिज्यते विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् / दधारासुरनाशार्थं माता तं त्रिदिवौकसाम्
प्रह्लाद उवाच— यो यज्ञैरिज्यते विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत्। असुरनाशार्थं देवत्राणाय च त्रिदिवौकसाम्, माता तं दधार॥
Verse 33
यस्मादभिन्नं सकलं भिद्यते यो ऽखिलादपि / स वासुदेवो देवानां मातुर्देहं समाविशत्
यस्मादभिन्नं सकलं भिद्यते योऽखिलादपि। स वासुदेवो देवानां मातुर्देहं समाविशत्॥
Verse 34
न यस्य देवा जानन्ति स्वरूपं परमार्थतः / स विष्णुरदितेर्देहं स्वेच्छयाद्य समाविशत्
यस्य परमार्थतत्त्वं देवा अपि न जानन्ति, स एव विष्णुः स्वेच्छया अद्य अदितेर्देहं समाविशत्।
Verse 35
यस्माद् भवन्ति भूतानि यत्र संयान्ति संक्षयम् / सो ऽवतीर्णो महायोगी पुराणपुरुषो हरिः
यस्मात् सर्वाणि भूतानि जायन्ते, यत्र च प्रलये संक्षयं यान्ति; स महायोगी पुराणपुरुषो हरिरवतीर्णः।
Verse 36
न यत्र विद्यते नामजात्यादिपरिकल्पना / सत्तामात्रात्मरूपो ऽसौ विष्णुरंशेन जायते
यत्र नामजात्यादीनां परिकल्पना न विद्यते, तत्र सत्तामात्रात्मरूपोऽसौ विष्णोरंशेन प्रादुर्भवति।
Verse 37
यस्य सा जगतां माता शक्तिस्तद्धर्मधारिणी / माया भगवती लक्ष्मीः सो ऽवतीर्णो जनार्दनः
यस्य शक्तिः सा जगन्माता तद्धर्मधारिणी; सा भगवती माया लक्ष्मीः—स एव जनार्दनः अवतीर्णः।
Verse 38
यस्य सा तामसी मूर्तिः शङ्करो राजसी तनुः / ब्रह्मा संजायते विष्णुरंशेनैकेन सत्त्वभृत्
यस्य तामसी मूर्तिः शङ्करः, राजसी तनुर्ब्रह्मा; सत्त्वभृत् विष्णुरपि तस्यैकेनांशेन संजायते।
Verse 39
इत्थं विचिन्त्य गोविन्दं भक्तिनम्रेण चेतसा / तमेव गच्छ शरणं ततो यास्यसि निर्वृतिम्
इति भक्तिनम्रेण चेतसा गोविन्दं सम्यग्विचिन्त्य तमेव शरणं गच्छ; ततः त्वं शान्तिं निर्वृतिं च प्राप्स्यसि।
Verse 40
ततः प्रह्लादवचनाद् बलिर्वैरोचनिर्हरिम् / जगाम शरणं विश्वं पालयामास धर्मतः
ततः प्रह्लादस्य वचनात् वैरोचनिः बलिः हरिं शरणं जगाम; स च धर्मतः विश्वं पालयामास।
Verse 41
काले प्राप्ते महाविष्णुं देवानां हर्षवर्धनम् / असूत कश्यपाच्चैनं देवमातादितिः स्वयम्
काले प्राप्ते देवानां हर्षवर्धनं महाविष्णुं कश्यपात् देवमाता अदितिः स्वयमेवासूत।
Verse 42
चतुर्भुजं विशालाक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् / नीलमेघप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतम्
चतुर्भुजं विशालाक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्। नीलमेघप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतं तं ध्यायेत्॥
Verse 43
उपतस्थुः सुराः सर्वे सिद्धाः साध्याश्च चारणाः / उपेन्द्रमिन्द्रप्रमुखा ब्रह्मा चर्षिगमैर्वृतः
उपतस्थुः सुराः सर्वे सिद्धाः साध्याश्च चारणाः। उपेन्द्रमिन्द्रप्रमुखा ब्रह्मा चर्षिगमैर्वृतः॥
Verse 44
कृतोपनयनो वेदानध्यैष्ट भगवान् हरिः / समाचारं भरद्वाजात् त्रिलोकाय प्रदर्शयन्
कृतोपनयनो भगवान् हरिः वेदानध्यैष्ट; भरद्वाजात् समाचारं सम्यगवगम्य त्रिलोकाय तं धर्ममार्गं प्रदर्शयामास।
Verse 45
एवं हि लौकिकं मार्गं प्रदर्शयति स प्रभुः / स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते
एवं स प्रभुः लौकिकं सम्यग्मार्गं प्रदर्शयति; यत् प्रमाणं स कुरुते, लोकस्तदेवानुवर्तते।
Verse 46
ततः कालेन मतिमान् बलिर्वैरोचनिः स्वयम् / यज्ञैर्यज्ञेश्वरं विष्णुमर्चयामास सर्वगम्
ततः कालेन मतिमान् बलिर्वैरोचनिः स्वयम्; यज्ञैः सर्वगं यज्ञेश्वरं विष्णुमर्चयामास।
Verse 47
ब्राह्मणान् पूजयामास दत्त्वा बहुतरं धनम् / ब्रह्मर्षयः समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः
ब्राह्मणान् पूजयामास बहुधनं दत्त्वा; महात्मनः यज्ञवाटं ब्रह्मर्षयः समाजग्मुः।
Verse 48
विज्ञाय विष्णुर्भगवान् भरद्वाजप्रचोदितः / आस्थाय वामनं रूपं यज्ञदेशमथागमत्
विज्ञाय भगवान् विष्णुः भरद्वाजप्रचोदितः; वामनरूपमास्थाय यज्ञदेशमथागमत्।
Verse 49
कृष्णाजिनोपवीताङ्ग आषाढेन विराजितः / ब्राह्मणो जटिलो वेदानुद्गिरन् भस्ममण्डितः
कृष्णाजिनोपवीताङ्गो दण्डेन विराजितः। जटिलो वेदानुद्गिरन् भस्ममण्डितो ब्राह्मणो तपोदीप्त्या प्रादुरभवत्॥
Verse 50
संप्राप्यासुरराजस्य समीपं भिक्षुको हरिः / स्वपादैर्विमितं देशमयाचत बलिं त्रिभिः
असुरराजस्य समीपं संप्राप्य भिक्षुरूपधरो हरिः। बलिं स्वपादैर्विमितं देशं त्रिभिः पदैः अयाचत॥
Verse 51
प्रक्षाल्य चरणौ विष्णोर्बलिर्भासमन्वितः / आचामयित्वा भृङ्गारमादाय स्वर्णनिर्मितम्
विष्णोश्चरणौ प्रक्षाल्य भक्तितेजसा समन्वितः। बलिराचाम्य भृङ्गारं स्वर्णनिर्मितमाददे॥
Verse 52
दास्ये तवेदं भवते पदत्रयं प्रीणातु देवो हरिरव्ययाकृतिः / विचिन्त्य देवस्य कराग्रपल्लवे निपातयामास जलं सुशीतलम्
दास्ये तवेदं पदत्रयं प्रीणातु हरिरव्ययाकृतिः। इति सञ्चिन्त्य देवस्य कराग्रपल्लवे सुशीतलं जलं शनैर्न्यपातयत्॥
Verse 53
विचक्रमे पृथिवीमेष एता- मथान्तरिक्षं दिवमादिदेवः / व्यपेतरागं दितिजेश्वरं तं प्रकर्तुकामः शरणं प्रपन्नम्
स आदिदेवः पृथिवीमिमां विचक्रमे, ततः खमन्तरिक्षं दिवं च। दितिजेश्वरं तं व्यपेतरागं शरणं प्रपन्नं प्रकर्तुकामः॥
Verse 54
आक्रम्य लोकत्रयमीशपादः प्राजापत्याद् ब्रह्मलोकं जगाम / प्रणेमुरादित्यसहस्त्रकल्पं ये तत्र लोके निवसन्ति सिद्धाः
लोकत्रयमाक्रम्येशपादः प्राजापत्याद् ब्रह्मलोकं जगाम। तत्र सिद्धा आदित्यसहस्रकल्पं तमनन्तं प्रणेमुः॥
Verse 55
अथोपतस्थे भगवाननादिः पितामहास्तोषयामास विष्णुम् / भित्त्वा तदण्डस्य कपालमूर्ध्वं जगाम दिव्यावरणानि भूयः
अथोपतस्थे भगवाननादिः पितामहः स्तुतिभिर्विष्णुमतोषयत्। भित्त्वा तदण्डस्य कपालमूर्ध्वं जगाम दिव्यावरणानि भूयः॥
Verse 56
अथाण्डभेदान्निपपात शीतलं महाजलं तत् पुण्यकृद्भिश्चजुष्टम् / प्रवर्तते चापि सरिद्वरा तदा गङ्गेत्युक्ता ब्रह्मणा व्योमसंस्था
अथाण्डभेदान्निपपात शीतलं महाजलं पुण्यकृद्भिश्च जुष्टम्। प्रवर्तते सरिद्वरा तदा गङ्गेति ब्रह्मणा व्योमसंस्था॥
Verse 57
गत्वा महान्तं प्रकृतिं प्रधानं ब्रह्माणमेकं पुरुषं स्वबीजम् / अतिष्ठदीशस्य पदं तदव्ययं दृष्ट्वा देवास्तत्र तत्र स्तुवन्ति
गत्वा महान्तं प्रकृतिं प्रधानं ब्रह्माणमेकं पुरुषं स्वबीजम्। अतिष्ठदीशस्य पदं तदव्ययं दृष्ट्वा देवास्तत्र तत्र स्तुवन्ति॥
Verse 58
आलोक्य तं पुरुषं विश्वकायं महान् बलिर्भक्तियोगेन विष्णुम् / ननाम नारायणमेकमव्ययं स्वचेतसा यं प्रणमन्ति देवाः
आलोक्य तं पुरुषं विश्वकायं महान् बलिर्भक्तियोगेन विष्णुम्। ननाम नारायणमेकमव्ययं स्वचेतसा यं प्रणमन्ति देवाः॥
Verse 59
तमब्रवीद् भगवानादिकर्ता भूत्वा पुनर्वामनो वासुदेवः / ममैव दैत्याधिपते ऽधुनेदं लोकत्रयं भवता भावदत्तम्
ततः स भगवानादिकर्ता वासुदेवो वामनरूपेण भूत्वा दैत्याधिपतिं प्रत्युवाच— “हे दैत्येन्द्र, इदानीं त्वया भक्त्या सम्यगभिप्रायेण च ममैतत् लोकत्रयं दत्तमेव।”
Verse 60
प्रणम्य मूर्ध्ना पुनरेव दैत्यो निपातयामास जलं कराग्रे / दास्ये तवात्मानमनन्तधाम्ने त्रिविक्रमायामितविक्रमाय
पुनर्मूर्ध्ना प्रणम्य स दैत्यः कराग्रात् जलं निपातयामास दानविधौ; उवाच च— “अनन्तधाम्ने अमितविक्रमाय त्रिविक्रमाय तव दास्येऽहं आत्मानं समर्पयामि।”
Verse 61
प्रगृह्य सूनोरपि संप्रदत्तं प्रह्लादसूनोरथ शङ्खपाणिः / जगाद दैत्यं जगदन्तरात्मा पातालमूलं प्रविशेति भूयः
अथ शङ्खपाणिर्जगदन्तरात्मा प्रह्लादसूनुं प्रति दत्तमपि प्रगृह्य दैत्यं जगाद— “भूयः पातालमूलं प्रविश।”
Verse 62
समास्यतां भवता तत्र नित्यं भुक्त्वा भोगान् देवतानामलभ्यान् / ध्यायस्व मां सततं भक्तियोगात् प्रवेक्ष्यसे कल्पदाहे पुनर्माम्
तत्र त्वया नित्यं समास्यतां, देवैरप्यलभ्यान् भोगान् भुक्त्वा; भक्तियोगेन मां सततं ध्यायस्व—कल्पदाहे पुनर्मां प्रवेक्ष्यसे।
Verse 63
उक्त्वैवं दैत्यसिंहं तं विष्णुः सत्यपराक्रमः / पुरन्दराय त्रैलोक्यं ददौ विष्णुरुरुक्रमः
एवमुक्त्वा स दैत्यसिंहं विष्णुः सत्यपराक्रमः। पुरन्दराय त्रैलोक्यं ददौ विष्णुरुरुक्रमः॥
Verse 64
संस्तुवन्ति महायोगं सिद्धा देवर्षिकिन्नराः / ब्रह्मा शक्रो ऽथ भगवान् रुद्रादित्यमरुद्गणाः
संस्तुवन्ति महायोगं सिद्धा देवर्षिकिन्नराः; ब्रह्मा शक्रश्च भगवान्, रुद्रादित्य-मरुद्गणाश्च तं स्तुवन्ति।
Verse 65
कृत्वैतदद्भुतं कर्म विष्णुर्वामनरूपधृक् / पश्यतामेव सर्वेषां तत्रैवान्तरधीयत
कृत्वैतदद्भुतं कर्म विष्णुर्वामनरूपधृक्; सर्वेषां पश्यतामेव तत्रैवान्तरधीयत।
Verse 66
सो ऽपि दैत्यवरः श्रीमान् पातालं प्राप चोदितः / प्रह्लादेनासुरवरैर्विष्णुना विष्णुतत्परः
सोऽपि दैत्यवरः श्रीमान् चोदितः पातालं प्राप; प्रह्लादेनासुरवरैर्विष्णुना च, विष्णुतत्परमानसः।
Verse 67
अपृच्छद् विष्णुमाहात्मयं भक्तियोगमनुत्तमम् / पूजाविधानं प्रह्लादं तदाहासौ चकार सः
अपृच्छद् विष्णुमाहात्म्यं भक्तियोगमनुत्तमम्; पूजाविधानं च—तदाह प्रह्लादः, स च तदनुसारं चकार।
Verse 68
अथ रथचरणासिशङ्खपाणिं सरसिजोलचनमीशमप्रमेयम् / शरणमुपपयौ स भावयोगात् प्रणतगतिं प्रणिधाय कर्मयोगम्
अथ भावयोगात् स शरणमुपपयौ—सरसिजोलचनम् अप्रमेयमीशम्, रथचरणं असिशङ्खपाणिं; प्रणतगतिं प्रणिधाय, कर्मयोगं सुदृढं चकार।
Verse 69
एष वः कथितो विप्रा वामनस्य पराक्रमः / स देवकार्याणि सदा करोति पुरुषोत्तमः
एष वः कथितो विप्राः वामनस्य पराक्रमः। स पुरुषोत्तमः सदा देवकार्याणि समाचरति॥
Frequently Asked Questions
It is presented as the most secret dharma—ātma-jñāna—given by Sanatkumāra, culminating in renunciation of kingship and disciplined yoga practice, indicating liberation-oriented dharma beyond mere political righteousness.
Prahlāda emphasizes Viṣṇu as the all-pervading source from whom beings arise and into whom they return, while also pointing to a supramental reality beyond name-and-form constructions; devotion and surrender become the practical means by which the finite aligns with the Supreme Puruṣa.
Aditi’s hymn addresses the appearing Lord as Viṣṇu and also as Śambhu/Śiva and Kāla-Rudra, while affirming one supreme consciousness behind multiple cosmic functions—maintenance, dissolution, and time—thus modeling the Purāṇa’s integrative devotional grammar.
Bali exemplifies karma-yoga through yajña, dāna, and righteous rule, yet the climax is śaraṇāgati—self-offering to Trivikrama—showing karma purified and completed by bhakti-yoga (bhāva-yoga) rather than opposed to it.