Adhyaya 14

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्माहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः नैमिषीया ऊचुः देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् / उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वते ऽन्तरे

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्माहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोदशोऽध्यायः। नैमिषीयाः ऊचुः—देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वतेऽन्तरे॥

Verse 2

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः / किमकार्षोन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम सांप्रतम्

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः। किमकार्षोन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम सांप्रतम्॥

Verse 3

सूत उवाच वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम् / त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम्

सूत उवाच—नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकं त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गविस्तरं यथावत् वक्ष्ये।

Verse 4

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः / विनिन्द्य पूर्ववैरेण गङ्गाद्वरे ऽयजद् भवम्

स शंभुना पूर्वं शप्तः प्राचेतसो नृपो दक्षः पूर्ववैरेण विनिन्द्य गङ्गाद्वारे भवमयजत्।

Verse 5

देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह / सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः

देवाः सर्वे भागार्थं विष्णुना सहाहूताः; सहैव मुनिभिः सर्वैः मुनिपुङ्गवाश्च तत्रागताḥ।

Verse 6

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनागतम् / दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्

देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनागतम् दृष्ट्वा दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्।

Verse 7

दधीच उवाच ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः / स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते

दधीच उवाच—ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः; स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते।

Verse 8

दक्ष उवाच सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः / न मन्त्रा भार्यया सार्धं शङ्करस्येति नेज्यते

दक्ष उवाच—सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु शङ्कराय न भागः परिकल्पितः। न च भार्यया सह मन्त्रैः शङ्करस्य पूजनमिष्यते॥

Verse 9

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः / शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्

ततः स महामुनिर्दक्षं विहस्य कुपितो वचः प्राह। शृण्वतां सर्वदेवानां स स्वयमेव सर्वज्ञानमयः॥

Verse 10

दधीच उवाच यतः प्रवृत्तिर्विश्वेषां यश्चास्य परमेश्वरः / संपूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शङ्करः

दधीच उवाच—यतः प्रवृत्तिर्विश्वेषां यश्चास्य परमेश्वरः। तं विदित्वा किल शङ्करं सर्वयज्ञैः संपूजयन्ति॥

Verse 11

न ह्यं शङ्करो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः / नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते

नाहं केवलं शङ्करो रुद्रः संहर्ता तामसो हर इति। नग्नः कपाली विकृतो वा विश्वात्मा नोपपद्यते॥

Verse 12

ईश्वरो हि जगत्स्त्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराट् / सत्त्वात्मको ऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु

ईश्वरो हि नारायणः प्रभुः जगत्स्रष्टा स्वराट्। सत्त्वात्मकोऽसौ भगवान् सर्वकर्मसु पूज्यते॥

Verse 13

दधीच उवाच किं त्वया भगवानेष सहस्त्रांशुर्न दृश्यते / सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः

दधीच उवाच—किं त्वया भगवानेष सहस्रांशुः न दृश्यते? स एव सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः।

Verse 14

यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः / सो ऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शाङ्करीतनुः

यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः। स एव साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शाङ्करीतनुः॥

Verse 15

एष रुद्रो महादेवः कपर्दे च घृणी हरः / आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः

एष रुद्रो महादेवः कपर्दी च घृणी हरः। आदित्यो भगवान् सूर्यः नीलग्रीवो विलोहितः॥

Verse 16

संस्तूयते सहस्त्रांशुः सामगाध्वर्युहोतृभिः / पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्ति त्रयीमयम्

संस्तूयते सहस्रांशुः सामगाध्वर्युहोतृभिः। पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्तिं त्रयीमयम्॥

Verse 17

दक्ष उवाच य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः / सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यान्यो विद्यते रविः

दक्ष उवाच—य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः। सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यन्यो विद्यते रविः॥

Verse 18

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः / बाढमित्यब्रुवन् वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः

एवमुक्ते तु मुनयः दिदृक्षवः समायाताः। “बाढम्” इति तस्य वाक्यं प्रत्यब्रुवन्, तस्य साहाय्यकारिणोऽभवन्॥

Verse 19

तमसाविष्टमनसो न पश्यन्ति वृषध्वजम् / सहस्त्रशो ऽथ शतशो भूय एव विनिन्द्यते

तमसाविष्टमनसो न पश्यन्ति वृषध्वजम्। सहस्रशोऽथ शतशो भूय एव विनिन्द्यते॥

Verse 20

निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्वभूतपतिं हरम् / अपूजयन् दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया

निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्वभूतपतिं हरम्। अपूजयन् दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया॥

Verse 21

देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः / नापश्यन् देवमीशानमृते नारायणं हरिम्

देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः। नापश्यन् देवमीशानम् ऋते नारायणं हरिम्॥

Verse 22

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः / पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत॥

Verse 23

अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम् / रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम्

अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम् । रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम् ॥

Verse 24

प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षो ऽथ निर्भयः / रक्षते भगवान् विष्णुः शरणागतरक्षकः

प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षोऽथ निर्भयः । रक्षते भगवान् विष्णुः शरणागतरक्षकः ॥

Verse 25

पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः / संप्रेक्ष्यर्षिगणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्मविद्विषः

पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः । संप्रेक्ष्यर्षिगणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्मविद्विषः ॥

Verse 26

अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने / नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः

अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने । नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः ॥

Verse 27

असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना / दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना । दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः ॥

Verse 28

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः / समागतान् ब्राह्मणांस्तान् दक्षसाहाय्यकारिणः

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः परमेश्वरद्विषः समागतान् दक्षसाहाय्यकारिणो ब्राह्मणान् शशाप।

Verse 29

यस्माद् बहिष्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः / विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः

यस्माद् भवद्भिर्वेदाः परित्यक्ताः, परमेश्वरो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितो विनिन्दितश्च।

Verse 30

भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वे ऽपीश्वरविद्विषः / निन्दन्तो ह्यैश्वरं मार्गं कुशास्त्रासक्तमानसाः

भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वेऽपीश्वरविद्विषः; ऐश्वरं मार्गं निन्दन्तः कुशास्त्रासक्तमानसाः।

Verse 31

मिथ्याधीतसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रलापिनः / प्राप्य घोरं कलियुगं कलिजैः किल पीडिताः

मिथ्याधीतसमाचाराः मिथ्याज्ञानप्रलापिनः; घोरं कलियुगं प्राप्य कलिजैः किल पीडिताः।

Verse 32

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः / भविष्यति हृषीकेशः स्वाश्रितो ऽपि पराङ्मुखः

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः; हृषीकेशः स्वाश्रितोऽपि भवतां पराङ्मुखो भविष्यति।

Verse 33

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिर्विरराम तपोनिधिः / जगाम मनसा रुद्रमशेषाघविनाशनम्

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिर्विरराम तपोनिधिः । जगाम मनसा रुद्रमशेषाघविनाशनम् ॥

Verse 34

एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम् / पतिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत् प्राह सर्वदृक्

एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम् । पतिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत् प्राह सर्वदृक् ॥

Verse 35

देव्युवाच दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि / विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शङ्कर

देव्युवाच दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि । विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शङ्कर ॥

Verse 36

देवाः सहर्षिभिश्चासंस्तत्र साहाय्यकारिणः / विनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम्

देवाः सहर्षिभिश्चासंस्तत्र साहाय्यकारिणः । विनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम् ॥

Verse 37

एवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः / ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया

एवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः । ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया ॥

Verse 38

सहस्त्रशीर्षपादं च सहस्त्राक्षं महाभुजम् / सहस्त्रपाणिं दुर्धर्षं युगान्तानलसन्निभम्

सहस्रशीर्षपादं तं सहस्राक्षं महाभुजम्। सहस्रपाणिं दुर्धर्षं युगान्तानलसन्निभम्॥

Verse 39

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम् / दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम्। दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्॥

Verse 40

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् / स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम्। स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः॥

Verse 41

तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवोस्त्विति / विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर

तमाह—दक्षस्य मखं विनाशय, शिवोऽस्त्विति। विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे, गणेश्वर॥

Verse 42

ततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया / वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत् क्रतुः

ततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया। वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत् क्रतुः॥

Verse 43

मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी / तया च सार्धं वृषभं समारुह्य ययौ गणः

मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी । तया च सार्धं वृषभं समारुह्य ययौ गणः ॥

Verse 44

अन्ये सहस्त्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता / रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः

अन्ये सहस्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता । रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः ॥

Verse 45

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्कोपलकरास्तथा / कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्कोपलकरास्तथा । कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश ॥

Verse 46

सर्वे वृषासनारूढाः सभार्याश्चातिभीषणाः / समावृत्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति

सर्वे वृषासनारूढाः सभार्याश्चातिभीषणाः । समावृत्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति ॥

Verse 47

सर्वे शंप्राप्य तं देशं गङ्गाद्वारमिति श्रुतम् / ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः

सर्वे शंप्राप्य तं देशं गङ्गाद्वारमिति श्रुतम् । ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः ॥

Verse 48

देवाङ्गनासहस्त्राढ्यमप्सरोगीतनादितम् / वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम्

देवाङ्गनासहस्रैः परिपूर्णं तद् दिव्यं सभामण्डपं, अप्सरोगीतनिनादैः प्रतिनादितम्। वीणावेणुमधुरध्वनिभिः समृद्धं, वेदवादपाठघोषैश्च गम्भीरं प्रतिध्वनितम्॥

Verse 49

दृष्ट्वा सहर्षिभिर्देवैः समासीनं प्रजापतिम् / उवाच भद्रया रुद्रैर्वोरभद्रः स्मयन्निव

ऋषिभिर्देवैश्च सह सभायां समासीनं प्रजापतिं दृष्ट्वा, रुद्रैः सहागतः वीरभद्रः स्मयन्निव भद्रया धीरया च स्थित्या वचनमुवाच॥

Verse 50

वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः / भागाभिलप्सया प्राप्ता भागान् यच्छध्वमीप्सितान्

वयं हि सर्वेऽमिततेजसः शर्वस्यानुचराः। स्वस्वभागाभिलाषेण प्राप्ताः स्मः; इप्सितान् भागान् अस्मभ्यं प्रयच्छत॥

Verse 51

अथ चेत् कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः / भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् / तं ब्रूताज्ञापयति यो वेत्स्यामो हि वयं ततः

अथ चेत् कस्यचिदियं आज्ञा—“भवद्भ्यो भागो देयः, नास्मभ्यम्” इति—हे मुनिसुरोत्तमाः, तद् आज्ञापयितारं ब्रूत। यं ज्ञास्यामः, ततः वयं यथोचितं करिष्यामः॥

Verse 52

एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरः सराः / देवा ऊचुर्यज्ञभागे न च मन्त्रा इति प्रभुम्

गणेशेनैवं प्रोक्ताः प्रजापतिपुरःसराः। देवा प्रभुमूचुः—“यज्ञभागविषये मन्त्राः तथा न” इति॥

Verse 53

मन्त्रा ऊचुः सुरान् यूयं तमोपहतचेतसः / ये नाध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम्

मन्त्राः ऊचुः—हे सुराः, यूयं तमोपहतचेतसः; यतोऽध्वरस्य राजानं महेश्वरं न पूजयथ।

Verse 54

ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वभूततनुर्हरः / पूज्यते सर्वयज्ञेषु सर्वाभ्युदसिद्धिदः

ईश्वरः सर्वभूतानां स्वामी; हरिः सर्वभूततनुः; स सर्वयज्ञेषु पूज्यते, सर्वाभ्युदय-सिद्धिदः।

Verse 55

एवमुक्ता अपीशानं मायया नष्टचेतसः / न मेनिरे ययुर्मन्त्रा देवान् मुक्त्वा स्वमालयम्

एवमुक्ता अपि ते मायया नष्टचेतसः; ईशानं न मेनिरे। मन्त्राः देवान् त्यक्त्वा स्वमालयं ययुः।

Verse 56

ततः स रुद्रो भगवान् सभार्यः सगणेश्वरः / स्पृशन् कराभ्यां ब्रह्मर्षि दधीचं प्राह देवताः

ततः स भगवान् रुद्रः सभार्यः सगणेश्वरः; कराभ्यां ब्रह्मर्षिं दधीचं स्पृशन् देवान् प्राह।

Verse 57

मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः / यस्मात् प्रसह्य तस्माद् वो नाशयाम्यद्य गर्वितम्

मन्त्राः प्रमाणं न कृतं युष्माभिर्बलगर्वितैः; यस्मात् प्रसह्य तस्माद् वो गर्वमद्य नाशयामि।

Verse 58

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः / गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः

इत्युक्त्वा गणपुङ्गवः स यज्ञशालां तां ददाह; क्रुद्धा गणेश्वराश्च यूपान् उत्पाट्य दूरं चिक्षिपुः।

Verse 59

प्रस्तोत्रा सह होत्रा च अश्वं चैव गणेश्वराः / गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गास्त्रोतसि चिक्षिपुः

प्रस्तोत्रा सह होत्रा च अश्वं च गणेश्वराः सर्वे भीषणाः गृहीत्वा गङ्गास्त्रोतसि चिक्षिपुः।

Verse 60

वीरभद्रो ऽपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः करम् / व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्

अथ वीरभद्रो दीप्तात्मा शक्रस्य उद्यच्छतः करं व्यष्टम्भयत्; तथैवान्येषां दिवौकसां करान् अदीनात्मा न्यवारयत्।

Verse 61

भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया / निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवमपातयत्

भगस्य नेत्रे करजाग्रेण लीलया चोत्पाट्य, पूष्णो दन्तान् मुष्टिना निहत्य तथैवमपातयत्।

Verse 62

तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया / धर्षयामास बलवान् स्मयमानो गणेश्वरः

तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया धर्षयामास; स्मयमानो बलवान् गणेश्वरः।

Verse 63

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया / जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः

अग्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया । मुनीश्वरः पादेन मूर्ध्नि मुनीनपि जघान ॥

Verse 64

तथा विष्णुं सहरुडं समायान्तं महाबलः / विव्याध निशेतैर्बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम्

ततः सगरुडं विष्णुं समायान्तं महाबलः । सुदर्शनं स्तम्भयित्वा निशितैर्बाणैर्विव्याध ॥

Verse 65

समालोक्य महाबाहुरागत्य गरुडो गणम् / जघान पक्षैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा

समालोक्य गणं वीरः गरुडो महाबाहुः । पक्षैः सहसा जघान ननादाम्बुनिधिर्यथा ॥

Verse 66

ततः सहस्त्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान् स्वयम् / वैनतेयादभ्यधिकान् गरुडं ते प्रदुद्रुवुः

ततः सहस्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान् स्वयम् । वैनतेयादभ्यधिकान् ते गरुडं प्रदुद्रुवुः ॥

Verse 67

तान् दृष्ट्वा गरुडो धीमान् पलायत महाजवः / विसृज्य माधवं वेगात् तदद्भुतमिवाभवत्

तान् दृष्ट्वा गरुडो धीमान् पलायत महाजवः । वेगान्माधवं विसृज्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥

Verse 68

अन्तर्हिते वैनतेये भगवान् पद्मसंभवः / आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम्

अन्तर्हिते वैनतेये तदा भगवान् पद्मसम्भवः । आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम् ॥

Verse 69

प्रसादयामास च तं गौरवात् परमेष्ठिनः / संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत् स्वयम्

प्रसादयामास च तं गौरवात् परमेष्ठिनः । संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत् स्वयम् ॥

Verse 70

वीक्ष्य देवाधिदेवं तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम् / तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः

वीक्ष्य देवाधिदेवं तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम् । तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः ॥

Verse 71

विशेषात् पार्वतीं देवीमीश्वरार्धशरीरिणीम् / स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः

विशेषात् पार्वतीं देवीं ईश्वरार्धशरीरिणीम् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः ॥

Verse 72

ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम् / प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः

ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम् । प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः ॥

Verse 73

त्वमेव जगतः स्त्रष्टा शासिता चैव रक्षकः / अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौकसः

त्वमेव जगतः स्रष्टा शासिता चैव रक्षकः। दक्षोऽपि दिवौकसां श्रेष्ठः भगवतः प्रसादमपेक्षते॥

Verse 74

ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दे नीललोहितः / उवाच प्रणतान् देवान् प्राचेतसमथो हरः

ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दी नीललोहितः। हरः प्राचेतसेन सार्धं प्रणतान् देवानुवाच॥

Verse 75

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् / संपूज्यः सर्वयज्ञेषु न निन्द्यो ऽहं विशेषतः

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम्। सर्वयज्ञेषु संपूज्यो न निन्द्योऽहं विशेषतः॥

Verse 76

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् / त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम्। त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः॥

Verse 77

भविष्यसि गणेशानः कल्पान्ते ऽनुग्रहान्मम / तावत् तिष्ठ ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतः

भविष्यसि गणेशानः कल्पान्तेऽनुग्रहान्मम। तावत् तिष्ठ ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतः॥

Verse 78

एवमुक्त्वा स भगवान् सपत्नीकः सहानुगः / अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः

एवमुक्त्वा स भगवान् सपत्नीकः सहानुगः । अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः ॥

Verse 79

अन्तर्हिते महादेवे शङ्करे पद्मसंभवः / व्याजहार स्वयं दक्षमशेषजगतो हितम्

अन्तर्हिते महादेवे शङ्करे पद्मसंभवः । व्याजहार स्वयं दक्षमशेषजगतो हितम् ॥

Verse 80

ब्रह्मोवाच किं तवापगतो मोहः प्रसन्ने वृषभध्वजे / यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्द्रितः

ब्रह्मोवाच किं तवापगतो मोहः प्रसन्ने वृषभध्वजे । यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्द्रितः ॥

Verse 81

सर्वेषामेव भूतानां हृद्येष वसतीश्वरः / पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः

सर्वेषामेव भूतानां हृद्येष वसतीश्वरः । पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः ॥

Verse 82

स आत्मा सर्वभूतानां स बीजं परमा गतिः / स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेवो महेश्वरः

स आत्मा सर्वभूतानां स बीजं परमा गतिः । स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेवो महेश्वरः ॥

Verse 83

तमर्चयति यो रुद्रं स्वात्मन्येकं सनातनम् / चेतसा भावयुक्तेन स याति परमं पदम्

यः स्वात्मनि एकं सनातनं रुद्रं चेतसा भावयुक्तेन समर्चयति, स परमं पदं याति।

Verse 84

तस्मादनादिमध्यान्तं विज्ञाय परमेश्वरम् / कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यत्नतः

तस्मादनादिमध्यान्तं परमेश्वरं विज्ञाय कर्मणा मनसा वाचा च यत्नतः समाराधय।

Verse 85

यत्नात् परिहरेशस्य निन्दामात्मविनाशनीम् / भवन्ति सर्वदोषाय निन्दकस्य क्रिया यतः

यत्नात् परिहरेशस्य निन्दामात्मविनाशनीम्; निन्दकस्य क्रिया यतः सर्वदोषाय भवन्ति।

Verse 86

यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः / स देवदेवो भगवान् महादेवो न संशयः

यस्तवैष महायोगी विष्णुरव्ययः रक्षकः, स एव देवदेवो भगवान् महादेवो न संशयः।

Verse 87

मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात् / मोहादवेदनिष्ठत्वात् ते यान्ति नरकं नराः

ये जगद्योनिं विष्णुं ईश्वरात् भिन्नं मन्यन्ते, मोहादवेदनिष्ठत्वात् ते नराः नरकं यान्ति।

Verse 88

वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा / एकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते

ये वेदानुवर्तिनो जनाः रुद्रं देवं नारायणं चैकत्वेन पश्यन्ति, ते मुक्तिभाजो भवन्ति।

Verse 89

यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः / इति मत्वा यजेद् देवं स याति परमां गतिम्

यो विष्णुः स एव रुद्रः, यो रुद्रः स जनार्दनः—इति मत्वा देवं यजेत्; स परां गतिं याति।

Verse 90

सृजत्येतज्जगत् सर्वं विष्णुस्तत् पश्यतीश्वरः / इत्थं जगत् सर्वमिदं रुद्रनारायणोद्भवम्

विष्णुरेतज्जगत् सर्वं सृजति, तत् ईश्वरः पश्यति; इत्थं जगत् सर्वमिदं रुद्रनारायणोद्भवम्।

Verse 91

तस्मात् त्यक्त्वा हरेर्निन्दां विष्णावपि समाहितः / समाश्रयेन्महादेवं शरण्यं ब्रह्मवादिनाम्

तस्मात् हरेर्निन्दां त्यक्त्वा, विष्णावपि समाहितः, ब्रह्मवादिनां शरण्यं महादेवं समाश्रयेत्।

Verse 92

उपश्रुत्याथ वचनं विरिञ्चस्य प्रजापतिः / जगाम शरणं देवं गोपतिं कृत्तिवाससम्

विरिञ्चिवचनं श्रुत्वा प्रजापतिरथ शरणं जगाम देवं गोपतिं कृत्तिवाससम्।

Verse 93

ये ऽन्ये शापाग्निनिर्दग्धा दधीचस्य महर्षयः / द्विषन्तो मोहिता देवं संबभूवुः कलिष्वथ

येऽन्ये दधीचिसंबद्धा महर्षयः शापाग्निना निर्दग्धाः, मोहिता देवं द्विषन्तः, ततः कलियुगस्वभावं संबभूवुः।

Verse 94

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं विप्राणां कुलसंभवाः / पूर्वसंस्कारमहात्म्याद् ब्रह्मणो वचनादिह

विप्रर्षिकुलसंभवाः ते, पूर्वसंस्कारमहात्म्येन ब्रह्मणो वचनादिह, कृत्स्नं तपोबलं त्यक्त्वा स्थिताः।

Verse 95

मुक्तशापास्ततः सर्वे कल्पान्ते रौरवादिषु / निपात्यमानाः कालेन संप्राप्यादित्यवर्चसम् / ब्रह्माणं जगतामीशमनुज्ञाताः स्वयंभुवा

ततः सर्वे मुक्तशापाः कल्पान्ते रौरवादिषु नरकेषु कालेन निपात्यमानाः अपि, आदित्यवर्चसं प्राप्य, स्वयंभुवा अनुज्ञाताः जगतामीशं ब्रह्माणं संप्रापुः।

Verse 96

समाराध्य तपोयोगादीशानं त्रिदशाधिपम् / भविष्यन्ति यथा पूर्वं शङ्करस्य प्रसादतः

ईशानं तपोयोगाधिपं त्रिदशाधिपं समाराध्य, शङ्करस्य प्रसादतः पूर्ववत् भविष्यन्ति।

Verse 97

एतद् वः कथितं सर्वं दक्षयज्ञनिषूदनम् / शृणुध्वं दक्षपुत्रीणां सर्वासां चैव संततिम्

एतत् वः सर्वं दक्षयज्ञनिषूदनं कथितम्; इदानीं दक्षपुत्रीणां सर्वासां च संततिं शृणुध्वम्।