Adhyaya 13

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायंभुवस्य तु / धर्मज्ञौ सुमहावीर्यौ शतरूपा व्यजीजनत्

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वादशोऽध्यायः समाप्तः। सूत उवाच—स्वायम्भुवमनोर् धर्मज्ञौ सुमहावीर्यौ प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपा व्यजीजनत्॥

Verse 2

ततस्तूत्तानपादस्य ध्रुवो नाम सुतो ऽभवत् / भक्तो नारायणे देवे प्राप्तवान् स्थानमुत्तमम्

ततः उत्तानपादस्य ध्रुवो नाम सुतोऽभवत्। स नारायणदेवे भक्तः सन् उत्तमं पदं प्राप्तवान्॥

Verse 3

ध्रुवात् श्लिष्टिञ्च भव्यं च भार्या शम्भुर्व्यजायत / श्लिष्टेराधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रानकल्पषान्

ध्रुवात् भार्या शम्भुः श्लिष्टिं च भव्यं च व्यजायत। श्लिष्टेः सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्पषान् अधत्त॥

Verse 4

वसिष्ठवचनाद् देवी तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् / आराध्य पुरुषं विष्णुं शालग्रामे जनार्दनम्

वसिष्ठवचनाद् देवी सुदुश्चरं तपः तप्त्वा। शालग्रामे जनार्दनं पुरुषं विष्णुम् आराध्य तं तोषयामास॥

Verse 5

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् / नारायणपरान् शुद्धान् स्वधर्मपरिपालकान्

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम्। नारायणपरान् शुद्धान् स्वधर्मपरिपालकान्॥

Verse 6

रिपोराधत्त बृहती चक्षुषं सर्वतेजसम् / सो ऽजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषं मनुम् / प्रजापतेरात्मजायां वीरणस्य महात्मनः

रिपोः बृहती चक्षुषं सर्वतेजसम् अधत्त। स पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषं मनुं अजीजनत्, प्रजापतेरात्मजायां महात्मनो वीरणस्य दुहितरि॥

Verse 7

मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः / कन्यायां सुमहावीर्या वैराजस्य प्रजापतेः

नड्वलायां मनोरजायन्त दश पुत्रा महौजसः। वैराजस्य प्रजापतेः कन्यायां च सुमहावीर्याः प्रजाः प्रसूताः॥

Verse 8

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् शुचिः / अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चाभिमन्युकः

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् शुचिः। अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चाभिमन्युकः॥

Verse 9

ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडाग्नेयी महाबलान् / अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसं शिवम्

ऊरोरजनयदग्नेयी पुत्रान् षड् महाबलान्। अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसं शिवम्॥

Verse 10

अङ्गाद् वेनो ऽभवत् पश्चाद् बैन्यो वेनादजायत / यो ऽसौ पृथुरिति ख्यातः प्रजापालो महाबलः

अङ्गाद् वेनोऽभवत् पश्चाद् बैन्यो वेनादजायत। योऽसौ पृथुरिति ख्यातः प्रजापालो महाबलः॥

Verse 11

येन दुग्धा मही पूर्वं प्राजानां हितकारणात् / नियोगाद् ब्रह्मणः सार्धं देवेन्द्रेण महौजसा

येन दुग्धा मही पूर्वं प्रजानां हितकारणात्। नियोगाद् ब्रह्मणः सार्धं देवेन्द्रेण महौजसा॥

Verse 12

वेनपुत्रस्य वितते पुरा पैतामहे मखे / सूतः पौराणिको जज्ञे मायारूपः स्वयं हरिः

वेनपुत्रेण पुरा पैतामहे मखे वितते, स्वयं हरिर्मायारूपं धृत्वा पौराणिकसूतो जज्ञे।

Verse 13

प्रवक्ता सर्वशास्त्राणां धर्मज्ञो गुणवत्सलः / तं मां नित्त मुनिश्रेष्ठाः पूर्वोद्भूतं सनातनम्

अहं सर्वशास्त्राणां प्रवक्ता धर्मज्ञो गुणवत्सलः। मां नित्यं जानीत, मुनिश्रेष्ठाः, पूर्वोद्भूतं सनातनम्॥

Verse 14

अस्मिन् मन्वन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / श्रावयामास मां प्रीत्या पुराणं पुरुषो हरिः

अस्मिन् मन्वन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम्। प्रीत्या मां श्रावयामास पुराणं; हरिः पुरुषोत्तमः॥

Verse 15

मदन्वये तु ये सूताः संभूता वेदवर्जिताः / तेषां पुराणवक्तृत्वं वृत्तिरासीदजाज्ञया

मदन्वये ये सूताः संभूता वेदवर्जिताः। तेषां पुराणवक्तृत्वं वृत्तिरासीदजाज्ञया॥

Verse 16

स तु वैन्यः पृथुर्धोमान् सत्यसंधो जितेन्द्रियः / सार्वभौमो महातेजाः स्वधर्मपरिपालकः

स तु वैन्यः पृथुः धौमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रियः। सार्वभौमो महातेजाः स्वधर्मपरिपालकः॥

Verse 17

तस्य बाल्यात् प्रभृत्येव भक्तिर्नारायणे ऽभवत् / गोवर्धनगिरिं प्राप्य तपस्तेपे जितेन्द्रियः

तस्य बाल्यादारभ्यैव नारायणेऽचलाभक्तिरभवत्। गोवर्धनगिरिं प्राप्य जितेन्द्रियः स तपस्तेपे॥

Verse 18

तपसा भगवान् प्रीतः शङ्खचक्रगदाधरः / आगत्य देवो राजानं प्राह दामोदरः स्वयम्

तपसा तस्य प्रीतो भगवान् शङ्खचक्रगदाधरः। आगत्य स्वयमेव देवो दामोदरः राजानं प्राह॥

Verse 19

ध्रमिकौ रूपसंपन्नौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ / मत्प्रसादादसंदिग्धं पुत्रौ तव भविष्यतः / एकमुक्त्वा हृषीकेशः स्वकीयां प्रकृतिं गतः

धार्मिकौ रूपसंपन्नौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ। मत्प्रसादादसंदिग्धं पुत्रौ तव भविष्यतः॥ इत्युक्त्वा हृषीकेशः स्वकीयां प्रकृतिं गतः॥

Verse 20

वैन्यो ऽपि वेदविधिना निश्चलां भक्तिमुद्वहन् / अपालयत् स्वकं राज्यं न्यायेन मधुसूदने

वैन्योऽपि वेदविधिना निश्चलां भक्तिमुद्वहन्। अपालयत् स्वकं राज्यं न्यायेन मधुसूदने॥

Verse 21

अचिरादेव तन्वङ्गो भार्या तस्य सुचिस्मिता / खिखण्डनं हविर्धानमन्तर्धाना व्यजायत

अचिरादेव तन्वङ्गो भार्या तस्य सुचिस्मिता। खिखण्डनं हविर्धानमन्तर्धानां च व्यजायत॥

Verse 22

शिखण्डनो ऽभवत् पुत्रः सुशील इति विश्रुतः / धार्मिको रूपसंपन्नो वेदवेदाङ्गपारगः

शिखण्डनोऽभवत् पुत्रः सुशील इति विश्रुतः। धार्मिको रूपसम्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः॥

Verse 23

सो ऽधीत्य विधिवद् वेदान् धर्मेण तपसि स्थितः / मतिं चक्रे भाग्ययोगात् संन्यां प्रति धर्मवित्

सोऽधीत्य विधिवद् वेदान् धर्मेण तपसि स्थितः। मतिं चक्रे भाग्ययोगात् संन्यासं प्रति धर्मवित्॥

Verse 24

स कृत्वा तीर्थसंसेवां स्वाध्याये तपसि स्थितः / जगाम हिमवत्पृष्ठं कदाचित् सिद्धसेवितम्

स कृत्वा तीर्थसंसेवां स्वाध्याये तपसि स्थितः। जगाम हिमवत्पृष्ठं कदाचित् सिद्धसेवितम्॥

Verse 25

तत्र धर्मपदं नाम धर्मसिद्धिप्रदं वनम् / अपश्यद् योगिनां गम्यमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम्

तत्र धर्मपदं नाम धर्मसिद्धिप्रदं वनम्। अपश्यद् योगिनां गम्यमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम्॥

Verse 26

तत्र मन्दाकिनी नाम सुपुण्या विमला नदी / पद्मोत्पलवनोपेता सिद्धाश्रमविभूषिता

तत्र मन्दाकिनी नाम सुपुण्या विमला नदी। पद्मोत्पलवनोपेता सिद्धाश्रमविभूषिता॥

Verse 27

स तस्या दक्षिणे तीरे मुनीन्द्रैर्योगिभिर्वृतम् / सुपुण्यमाश्रमं रम्यमपश्यत् प्रीतिसंयुतः

स तस्या दक्षिणतीरे मुनीन्द्रयोगिभिर्वृतं सुपुण्यं रम्यमाश्रमं प्रीतिसंयुतोऽपश्यत्।

Verse 28

मन्दाकिनीजले स्त्रात्वा संतर्प्य पितृदेवताः / अर्चयित्वा महादेवं पुष्पैः पद्मोत्पलादिभिः

मन्दाकिनीजले स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः। अर्चयित्वा महादेवं पुष्पैः पद्मोत्पलादिभिः॥

Verse 29

ध्यात्वार्कंसंस्थमीशानं शिरस्याधाय चाञ्जलिम् / संप्रेक्षमाणो भास्वन्तं तुष्टाव परमेश्वरम्

ध्यात्वार्कसंस्थमीशानं शिरस्याधाय चाञ्जलिम्। संप्रेक्षमाणो भास्वन्तं तुष्टाव परमेश्वरम्॥

Verse 30

रुद्राध्यायेन गिरिशं रुद्रस्य चरितेन च / अन्यैश्च विविधैः स्तोत्रैः शांभवैर्वेदसंभवैः

रुद्राध्यायेन गिरिशं रुद्रस्य चरितेन च। अन्यैश्च विविधैः स्तोत्रैः शांभवैर्वेदसंभवैः॥

Verse 31

अथास्मिन्नन्तरे ऽपश्यत् तमायान्तं महामुनिम् / श्वेताश्वतरनामानं महापाशुपतोत्तमम्

अथास्मिन्नन्तरेऽपश्यत् तमायान्तं महामुनिम्। श्वेताश्वतरनामानं महापाशुपतोत्तमम्॥

Verse 32

भस्मसंदिग्धसवाङ्गं कौपीनाच्छादनान्वितम् / तपसा कर्षितात्मानं शुक्लयज्ञोपवीतिनम्

भस्मना लिप्तसर्वाङ्गः कौपीनाच्छादनान्वितः । तपसा कर्शितात्मा च शुक्लयज्ञोपवीतवान् ॥

Verse 33

समाप्य संस्तवं शंभोरानन्दास्त्राविलेक्षणः / ववन्दे शिरसा पादौ प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

समाप्य शम्भोः संस्तवं हर्षाश्रुपूर्णलोचनः । शिरसा पादयोर्वन्दे प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 34

धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि यन्मे साक्षान्मुनीश्वरः / योगीश्वरो ऽद्य भगवान् दृष्टो योगविदां वरः

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मे साक्षान्मुनीश्वरः । योगीश्वरोऽद्य भगवान् दृष्टो योगविदां वरः ॥

Verse 35

अहो मे सुमहद्भाग्यं तपांसि सफलानि मे / किं करिष्यामि शिष्यो ऽहं तव मां पालयानघ

अहो मे सुमहद्भाग्यं तपांसि सफलानि मे । किं करिष्यामि शिष्योऽहं तव मां पालयानघ ॥

Verse 36

सो ऽनुगृह्याथ राजानं सुशीलं शीलसंयुतम् / शिष्यत्वे परिजग्राह तपसा क्षीणकल्पषम्

सोऽनुगृह्याथ राजानं सुशीलं शीलसंयुतम् । शिष्यत्वे परिजग्राह तपसा क्षीणकल्मषम् ॥

Verse 37

सांन्यासिकं विधिं कृत्स्नं कारयित्वा विचक्षणः / ददौ तदैश्वरं ज्ञानं स्वशाखाविहितं व्रतम्

सांन्यासिकं विधिं कृत्स्नं सम्यगनुष्ठाप्य विचक्षणः। ततोऽैश्वरं ज्ञानं ददौ स्वशाखाविहितं व्रतम्॥

Verse 38

अशेषवेदसारं तत् पशुपाशविमोचनम् / अन्त्याश्रममिति ख्यातं ब्रह्मादिभिरनुष्ठितम्

अशेषवेदसारं तत् पशुपाशविमोचनम्। अन्त्याश्रममिति ख्यातं ब्रह्मादिभिरनुष्ठितम्॥

Verse 39

उवाच शिष्यान् संप्रेक्ष्य ये तदाश्रमवासिनः / ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् ब्रह्मचर्यपरायणान्

उवाच शिष्यान् संप्रेक्ष्य ये तदाश्रमवासिनः। ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् ब्रह्मचर्यपरायणान्॥

Verse 40

मया प्रवर्तितां शाखामधीत्यैवेह योगिनः / समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम्

मया प्रवर्तितां शाखामधीत्यैवेह योगिनः। समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम्॥

Verse 41

इह देवो महादेवो रममाणः सहोमया / अध्यास्ते भगवानीशो भक्तानामनुकम्पया

इह देवो महादेवो रममाणः सहोमया। अध्यास्ते भगवानीशो भक्तानामनुकम्पया॥

Verse 42

इहाशेषजगद्धाता पुरा नारायणः स्वयम् / आराधयन्महादेवं लोकानां हितकाम्यया

इह पुरा स्वयमेव नारायणोऽशेषजगद्धाता लोकानां हितकाम्यया महादेवं समाराधयत्।

Verse 43

इहैव देवमीशानं देवानामपि दैवतम् / आराध्य महतीं सिद्धिं लेभिरे देवदानवाः

इहैव देवानां दैवतम् ईशानं देवमीश्वरम् आराध्य देवदानवा महतीं सिद्धिं लेभिरे।

Verse 44

इहैव मुनयः पूर्वं मरीच्याद्या महेश्वरम् / दृष्ट्वा तपोबलाज्ज्ञानं लेभिरे सार्वकालिकम्

इहैव पूर्वं मरीच्यादयो मुनयो महेश्वरं दृष्ट्वा तपोबलाज्ज्ञानं लेभिरे सार्वकालिकम्।

Verse 45

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र तपोयोगसमन्वितः / तिष्ठ नित्यं मया सार्धं ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र तपोयोगसमन्वितः नित्यं मया सार्धं तिष्ठ; ततः सिद्धिमवाप्स्यसि।

Verse 46

एवमाभाष्य विप्रेन्द्रो देवं ध्यात्वा पिनाकिनम् / आचचक्षे महामन्त्रं यथावत् स्वार्थसिद्धये

एवमाभाष्य विप्रेन्द्रो देवं पिनाकिनं ध्यात्वा यथावत् महामन्त्रं स्वार्थसिद्धये आचचक्षे।

Verse 47

सर्वपापोपशमनं वेदसारं विमुक्तिदम् / अग्निरित्यादिकं पुण्यमृषिभिः संप्रवर्तितम्

‘अग्निरित्यादि’ इति प्रारभ्यमाणं पवित्रं जपकर्म ऋषिभिः प्रवर्तितम्। तत् सर्वपापोपशमनं वेदसारं च, मोक्षप्रदं च भवति॥

Verse 48

सो ऽपि तद्वचनाद् राजा सुशीलः श्रद्धयान्वितः / साक्षात् पाशुपतो भूत्वा वेदाभ्यासरतो ऽभवत्

तद्वचनं श्रुत्वा स राजा सुशीलः श्रद्धयान्वितः। साक्षात् पाशुपतो भूत्वा पश्चाद् वेदाभ्यासरतोऽभवत्॥

Verse 49

भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गः कन्दमूलफलाशनः / शान्तो दान्तो जितक्रोधः संन्यासविधिमाश्रितः

भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गः कन्दमूलफलाशनः। शान्तो दान्तो जितक्रोधः संन्यासविधिमाश्रितः॥

Verse 50

हविर्धानस्तथाग्नेय्यां जनयामास सत्सुतम् / प्राचीनबर्हिषं नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगम्

हविर्धानस्तथाग्नेय्यां जनयामास सत्सुतम्। प्राचीनबर्हिषं नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगम्॥

Verse 51

प्राचीनबर्हिर्भागवान् सर्वशस्त्रभृतां वरः / समुद्रतनयायां वै दश पुत्रानजीजनत्

प्राचीनबर्हिर्भागवान् सर्वशस्त्रभृतां वरः। समुद्रतनयायां वै दश पुत्रानजीजनत्॥

Verse 52

प्रचेतसस्ते विख्याता राजानः प्रथितैजसः / अधीतवन्तः स्वं वेदं नारायणपरायणाः

प्रचेतसस्ते विख्याता राजानः प्रथितैजसः। स्वं वेदमधीतवन्तो नारायणपरायणाः॥

Verse 53

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः / दक्षो जज्ञे महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणः सुतः

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः। दक्षो जज्ञे महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणः सुतः॥

Verse 54

स तु दक्षो महेशेन रुद्रेण सह धीमता / कृत्वा विवादं रुद्रेण शप्तः प्राचेतसो ऽभवत्

स तु दक्षो महेशेन रुद्रेण सह धीमता। कृत्वा विवादं रुद्रेण शप्तः प्राचेतसोऽभवत्॥

Verse 55

समायान्तं महादेवो दक्षं देव्या गृहं हरः / दृष्ट्वा यथोचितां पूजां दक्षाय प्रददौ स्वयम्

समायान्तं महादेवो दक्षं देव्या गृहं हरः। दृष्ट्वा यथोचितां पूजां दक्षाय प्रददौ स्वयम्॥

Verse 56

तदा वै तमसाविष्टः सो ऽदिकां ब्रह्मणः सुतः / पूजामनर्हामन्विच्छन् जगाम कुपितो गृहम्

तदा वै तमसाविष्टः सोऽधिकां ब्रह्मणः सुतः। पूजामनर्हामन्विच्छन् जगाम कुपितो गृहम्॥

Verse 57

कदाचित् स्वगृहं प्राप्तां सतीं दक्षः सुदुर्मनाः / भर्त्रा सह विनिन्द्यैनां भर्त्सयामसा वै रुषा

कदाचित् सती स्वगृहं प्राप्ता; तदा दक्षः सुदुर्मनाः सन् भर्त्रा सह ताम् अवमन्य, रोषेण तीव्रं भर्त्सयामास।

Verse 58

अन्ये जामातरः श्रेष्ठा भर्तुस्तव पिनाकिनः / त्वमप्यसत्सुतास्माकं गृहाद् गच्छ यथागतम्

अन्ये जामातरः श्रेष्ठाः; तव भर्ता तु पिनाकी स्वयम्। त्वमप्यसत्सुता अस्माकं—गृहाद् गच्छ यथागतम्।

Verse 59

तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शङ्करप्रिया / विनिन्द्य पितरं दक्षं ददाहात्मानमात्मना

तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शङ्करप्रिया; दक्षं पितरं विनिन्द्य, आत्मना स्वदेहं ददाह।

Verse 60

प्रणम्य पशुभर्तारं भर्तारं कृत्तिवाससम् / हिमवद्दुहिता साभूत् तपसा तस्य तोषिता

पशुपतिं कृत्तिवाससं भर्तारं प्रणम्य; हिमवद्दुहिता तपसा तं तोषयित्वा तस्य भार्या बभूव।

Verse 61

ज्ञात्वा तद्भागवान् रुद्रः प्रपन्नार्तिहरो हरः / शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तद्गृहम्

एतज्ज्ञात्वा भगवान् रुद्रः प्रपन्नार्तिहरः हरः; कुपितः समागत्य दक्षगृहं दक्षं शशाप।

Verse 62

त्यक्त्वा देहमिमं ब्रह्मन् क्षत्रियाणां कुलोद्भवः / स्वस्यां सुतायां मूढात्मा पुत्रमुत्पादयिष्यसि

ब्रह्मन्, इमं देहं त्यक्त्वा क्षत्रियकुलसमुद्भवोऽपि त्वं मूढात्मा स्वस्यां सुतायां पुत्रमुत्पादयिष्यसि।

Verse 63

एवमुक्त्वा महादेवो ययौ कालासपर्वतम् / स्वायंभुवो ऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसो ऽभवत्

एवमुक्त्वा महादेवः कैलासपर्वतं ययौ। स्वायंभुवोऽपि दक्षः कालेन प्राचेतसोऽभवत्॥

Verse 64

एतद् वः कथितं सर्वं मनोः स्वायंभुवस्य तु / विसर्गं दक्षपर्यन्तं शृण्वतां पापनाशनम्

एतद् वः कथितं सर्वं मनोः स्वायंभुवस्य तु। विसर्गं दक्षपर्यन्तं शृण्वतां पापनाशनम्॥