Adhyaya 12
Genealogies from Dakṣa’s Daughters: Ṛṣi Lines, Agni-Forms, Pitṛ Classes, and the Transition to Manu’s Progeny
अध्यायेऽस्मिन् सूतः पूर्ववंशानुक्रमं समाप्य दक्षदुहितृवंशसम्बद्धान् प्रमुखान् सन्ततीन् निरूपयति। भृगुख्यात्योः लक्ष्मीर्जाता इति, आयतिनियतिद्वारा मेरुकुले धातृविधातृयोः सम्बन्धः, तयोः प्राणो मृकण्डुश्च, मृकण्डोः मार्कण्डेयः प्रसिद्ध इति च कथ्यते। पुलहः क्षमायां, अत्रिरनसूयायां सोमदुर्वासादत्तात्रेयस्मृतयश्च, तथा सिनीवाली कुहू राका अनुमतिश्च चन्द्रसम्बद्धाः निर्दिश्यन्ते। अनन्तरं यज्ञतत्त्वेऽग्निवंशः—स्वाहायाः पावकपवमानशुचयः त्रयोऽग्नयः, तेषां कार्यभेदः, रुद्रस्वभावेन तपस्विनां यज्ञभागित्वं च वर्ण्यते। पितरश्चाग्निष्वात्ता बर्हिषदश्चेति विभाग्यन्ते; स्वधायाः मेना वैतरणी च, मेनाया हिमवत्सम्बन्धो गङ्गाप्रादुर्भावश्च, देव्याः योगशक्तेः स्मरणं च। अन्ते दक्षदुहितृसन्ततिवर्णनं समाप्य मनोः प्रजासृष्टिं मन्वन्तरक्रमेण वक्तुमुपक्रम इति सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकादशो ऽध्यायः सूत उवाच भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया / देवौ धाताविधातारौ मेरोर्जामातरौ तथा
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकादशोऽध्यायः। सूत उवाच—भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया; धाताविधातारौ देवौ मेरोर्जामातरौ तथा॥
Verse 2
आयतिर्नियतिर्मेरोः कन्ये चैव महात्मनः / धाताविधात्रोस्ते भार्ये तयोर्जातौ सुतावुभौ
आयतिर्नियतिश्चैव महात्मनो मेरोः कन्ये शुभे। धाताविधात्रोस्ते भार्ये, तयोर्जातौ सुतावुभौ॥
Verse 3
प्राणश्चैव मृकण्डुश्च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः / तथा वेदशिरा नाम प्राणस्य द्युतिमान् सुतः
प्राणश्च मृकण्डुश्च जातौ; मृकण्डोर्मार्कण्डेयः सुतः। प्राणस्य च द्युतिमान् सुतो वेदशिरा इति नाम्ना॥
Verse 4
मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत / कन्याचतुष्टयं चैव सर्वलक्षणसंयुतम्
मरीचेः संभूतिः पौर्णमासं सुषुवे, तथा कन्याचतुष्टयं सर्वलक्षणसंयुतम् अपि॥
Verse 5
तुष्टिर्ज्येष्ठा तथा वृष्टिः कृष्टिश्चापचितिस्तथा / विरजाः पर्वश्चैव पौर्णमासस्य तौ सुतौ
तुष्टिर्ज्येष्ठा तथा वृष्टिः कृष्टिश्चापचितिस्तथा । विरजाः पर्वश्चैव—पौर्णमासस्य तौ सुतौ ॥
Verse 6
क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः / कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनिसत्तमम्
क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः । कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनिसत्तमम् ॥
Verse 7
तथैव च कनीयासं तपोनिर्धूतकल्पषम् / अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्पषान्
तथैव च कनीयासं तपोनिर्धूतकल्पषम् । अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्पषान् ॥
Verse 8
सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम् / स्मृतिश्चाङ्गिरसः पुत्रीर्जज्ञे लक्षणसंयुताः
सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम् । स्मृतिश्चाङ्गिरसः पुत्रीर्जज्ञे लक्षणसंयुताः ॥
Verse 9
सिनीवालीं कुहूं चैव राकामनुमतिं तथा / प्रीत्यां पुलस्त्यो भगवान् दत्तात्रिमसृजत् प्रभुः
सिनीवालीं कुहूं चैव राकामनुमतिं तथा । प्रीत्यां पुलस्त्यो भगवान् दत्तात्रिमसृजत् प्रभुः ॥
Verse 10
पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / वेदबाहुं तथा कन्यां सन्नतिं नाम नामतः
पूर्वजन्मनि स एवागस्त्यः स्वायम्भुवमन्वन्तरे स्मृतः। वेदबाहुश्च तत्रासीत्, सन्नतिनाम्नी च कन्या नामतः प्रसिद्धा॥
Verse 11
पुत्राणां षष्टिसाहस्त्रं संततिः सुषुवे क्रतोः / ते चोर्ध्वरेतसः सर्वे बालखिल्या इति स्मृताः
क्रतोः संततिः पुत्राणां षष्टिसाहस्रं सुषुवे। ते सर्वे चोर्ध्वरेतसो ब्रह्मचर्यपरायणाः, बालखिल्या इति स्मृताः॥
Verse 12
वसिष्ठश्च तथोर्जायां सप्तपुत्रानजीजनत् / कन्यां च पुण्डरीकाक्षां सर्वेशोभासमन्विताम्
वसिष्ठोऽपि तथोर्जायां सप्त पुत्रानजीजनत्। कन्यां च पुण्डरीकाक्षां सर्वशोभासमन्विताम्॥
Verse 13
रजोहश्चोर्ध्वबाहुश्च सवनश्चानघस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त पुत्रा महौजसः
रजोह ऊर्ध्वबाहुश्च सवनोऽनघ एव च। सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त पुत्रा महौजसः॥
Verse 14
यो ऽसौ रुद्रात्मको वह्निर्ब्रह्मणस्तनयो द्विजाः / स्वाहा तस्मात् सुतान् लेभे त्रीनुदारान् महौजसः
योऽसौ रुद्रात्मको वह्निर्ब्रह्मणस्तनयो द्विजाः। स्वाहा तस्मात् सुतान् लेभे त्रीनुदारान् महौजसः॥
Verse 15
पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानः स्याद् वैद्युतः पावकः स्मृतः
पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः। निर्मथ्यः पवमानः स्याद् वैद्युतः पावकः स्मृतः॥
Verse 16
यश्चासौ तपते सूर्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः / तेषां तु संततावन्ये चत्वारिंश्च पञ्च च
यश्चासौ तपते सूर्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः। तेषां तु संततावन्ये चत्वारिंश्च पञ्च च॥
Verse 17
पावकः पवमानश्च शुचिस्तेषां पिता च यः / एते चैकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तितः
पावकः पवमानश्च शुचिस्तेषां पिता च यः। एते चैकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तितः॥
Verse 18
सर्वे तपस्विनः प्रोक्ताः सर्वे यज्ञेषु भागिनः / रुद्रात्मकाः स्मृताः सर्वे त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः
सर्वे तपस्विनः प्रोक्ताः सर्वे यज्ञेषु भागिनः। रुद्रात्मकाः स्मृताः सर्वे त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः॥
Verse 19
अयज्वानश्च यज्वानः पितरो ब्रह्मणः स्मृताः / अग्निष्वात्ता बर्हिषदो द्विधा तेषां व्यवस्थितिः
अयज्वानश्च यज्वानः पितरो ब्रह्मणः स्मृताः। अग्निष्वात्ता बर्हिषदो द्विधा तेषां व्यवस्थितिः॥
Verse 20
तेभ्यः स्वधा सुतां जज्ञे मेनां वैतरणीं तथा / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ मुनिसत्तमाः
ताभ्यः स्वधा नाम सुतां जज्ञे, मेनां वैतरणीं च। ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ सिद्धयोगिन्यौ मुनिसत्तमे इव बभूवतुः॥
Verse 21
असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजं तथा / गङ्गा हिमवतो जज्ञे सर्वलोकैकपावनी
मेना मैनाकं क्रौञ्चं च तस्यानुजं प्रसूता। हिमवतः गङ्गा जज्ञे सर्वलोकैकपावनी॥
Verse 22
स्वयोगाग्निबलाद् देवीं लेभे पुत्रीं महेश्वरीं / यथावत् कथितं पूर्वं देव्या माहात्म्यमुत्तमम्
स्वयोगाग्निबलाद् देवी महेश्वरीं पुत्रीं लेभे। एवं पूर्वोक्तक्रमेण देव्या उत्तमं माहात्म्यं यथावत् कथितम्॥
Verse 23
एषा दक्षस्य कन्यानां मयापत्यानुसंततिः / व्याख्याता भवतामद्य मनोः सृष्टिं निबोधत
एषा दक्षकन्यानाम् मयापत्यानुसंततिः अद्य भवतां व्याख्याता। इदानीं मनोः सृष्टिं (प्रजासृष्टिं) निबोधत॥
Frequently Asked Questions
It completes the descendant-map arising from Dakṣa’s daughters and allied unions, then explicitly announces a shift to ‘Manu’s progeny-creation’ (manu-sarga), moving from family-lines to manvantara-governed population and social-cosmic order.
They represent three principal forms of Agni tied to sacrificial function and cosmic operation; the chapter differentiates their manifestations (e.g., araṇi-produced fire and lightning-born fire) and frames their lineage as ascetic, yajña-sharing, and marked by Rudra-nature, reinforcing the Purāṇa’s synthesis of ritual and theology.
They are the two principal classes of Pitṛs (ancestral beings) described as Brahmā’s progeny, distinguished by sacrificial relation—forming a twofold structure that anchors śrāddha/ancestral rites within the broader yajña-based cosmology.