Adhyaya 11
Karma, Subtle-Body Formation, and the Route of Departure (Ūrdhva-mārga)
प्रेतकल्पस्य व्यापकप्रश्ने गरुडः पुनः पृच्छति—मानवजन्महेतुः कः, मरणं किम्, इन्द्रियकर्मणोः स्थितिः कुत्र, प्रेतः कथं अस्पृश्योऽपि फलान्यनुभवति, तथा यमलोकं विष्णुलोकं वा कथं गच्छन्ति। श्रीकृष्णः पापविशेषान् हीनयोनिजननैः सह योजयति, ब्रह्मराक्षसत्वादीन् च वर्णयति। पुनः पुनरभिलाषैः लिङ्गशरीरस्य निर्माणं, भूततत्त्वैरस्पृष्टत्वं, तथापि करणद्वारादिसामर्थ्यधारणं च निरूपयति। पुण्यवतां ‘ऊर्ध्वद्वार’निर्गमनमार्गं दर्शयन्, मृत्युदिनादारभ्य संवत्सरश्राद्धपर्यन्तं विधिकृत्यावश्यकतां प्रतिपादयति। अन्ते मनोवाक्कायदोषाणां फलप्राप्तिं, धर्मिष्ठानां परलोकसौख्यं, विकर्मबद्धानां मायाजालावबन्धं च प्रतिज्ञाय, परवर्तिन्यां मरणोत्तरानुभवकर्मफलविस्तरशिक्षां प्रस्थापयति।
Shlokas
Verse 1
श्राद्धस्य तृप्तिदत्वादिनिरूपणं नाम दशमो ऽध्यायः गरुड उवाच / मानुषत्वं लभेत्कस्मान्मृत्युमाप्नोति तत्कथम् / म्रियते कः सुरश्रेष्ठ देहमाश्रित्य कुत्रचित्
गरुड उवाच—सुरश्रेष्ठ! मानुषत्वं कुतः प्राप्यते? मृत्युमाप्नोति तत्कथम्? देहमाश्रित्य कुत्रचित् कः म्रियते?
Verse 2
इन्द्रियाणि कुतो यान्ति ह्यस्पृश्यः स कथं भवेत् / क्व कर्माणि कृतानीह कथं भुङ्क्ते प्रसर्पति
इन्द्रियाणि कुतो यान्ति? ह्यस्पृश्यः स कथं भवेत्? क्व कर्माणि कृतानीह? कथं भुङ्क्ते प्रसर्पति?
Verse 3
प्रसादं कुरु मे मोहं छेत्तुमर्हस्यशेषतः / काश्यपो ऽहं सुरश्रेष्ठ विनतागर्भ संभवः / यमलोकं कथं यान्ति विष्णुलोकं च मानवाः
प्रसादं कुरु मे मोहं छेत्तुमर्हसि शेषतः। काश्यपोऽहं सुरश्रेष्ठ विनतागर्भसम्भवः। यमलोकं कथं यान्ति विष्णुलोकं च मानवाः?
Verse 4
श्रीकृष्ण उवाच / परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च
श्रीकृष्ण उवाच—परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपि चापहृत्य…
Verse 5
अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः / हीनजातौ प्रजायेत रत्नानामपहारकः
अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः; हीनजातौ प्रजायेत रत्नानामपहारकः।
Verse 6
यंयं काममभिध्यायेत्स तल्लिङ्गो ऽभिजायते / नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः
यंयं काममभिध्यायेत् स तल्लिङ्गोऽभिजायते; नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।
Verse 7
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः / वाक् चक्षुर्नासिका कर्णौ गुदं मूत्रस्य सञ्चरः
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः; वाक् चक्षुर्नासिका कर्णौ गुदं मूत्रस्य सञ्चरः।
Verse 8
अण्डजादिकजन्तूनां छिद्राण्येतानि सर्वशः / आनाभेर्मूर्धपर्यन्तमूर्ध्वच्छिद्राणि चाष्ट वै
अण्डजादिकजन्तूनां छिद्राण्येतानि सर्वशः; आनाभेर्मूर्धपर्यन्तमूर्ध्वच्छिद्राणि चाष्ट वै।
Verse 9
सन्तः सुकृतिनो मर्त्या ऊर्ध्वच्छिद्रेण यान्ति वै / मृताहे वार्षिकं यावद्यथोक्तविधिना खग
खग! सन्तः सुकृतिनो मर्त्याः ऊर्ध्वच्छिद्रेणैव प्रयान्ति। मृत्युदिनादारभ्य वार्षिकश्राद्धपर्यन्तं यथोक्तविधिना कर्माणि कर्तव्यानि।
Verse 10
कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि निर्धनो ऽपि हि मानवः / देहे यत्र वसेज्जन्तुस्तत्र भुङ्क्ते शुभाशुभम्
निर्धनोऽपि हि मानवः सर्वाणि कर्माणि कुर्यात्। यत्र देहे वसति जन्तुः तत्रैव शुभाशुभफलम् भुङ्क्ते।
Verse 11
मनोवाक्कायजान्दोषांस्तथां भुङ्क्ते खगेश्वर / मृतः स सुखमाप्नोति मायापाशैर्न बध्यते / पाशबद्धो नरो यस्तु विकर्मनिरतो भवेत्
खगेश्वर! मनोवाक्कायजान् दोषान् नूनं भुङ्क्ते। मृतः स सुखमाप्नोति, मायापाशैर्न बध्यते। पाशबद्धो नरो यस्तु विकर्मनिरतो भवेत्, स बन्धनदुःखं प्राप्नोति।
Frequently Asked Questions
The text states that whatever a being repeatedly contemplates, the subtle body takes form in accordance with that desire. This implies that persistent mental orientations become causal forces shaping post-death experience and rebirth trajectories, functioning alongside ethical karma.
It denotes an auspicious exit-route at death associated here with the virtuous and meritorious. The chapter contrasts this favorable departure with bondage caused by vikarma, implying that ethical and spiritually aligned living supports an elevated post-mortem passage.
It presents a continuous ritual obligation during the liminal post-death period, aligning family duty (dharma) with the departed’s transition. The instruction suggests that these rites are prescribed supports within the Preta-kalpa framework for orderly post-mortem movement and welfare.