Adhyaya 20
श्रीचक्रराजरथ—पर्वस्थदेवतानाम् प्रकाशनम् (Revelation of the Deities Stationed on the Śrīcakra-Rāja-Ratha’s Sections)
अयं अध्यायः ललितोपाख्याने हयग्रीव–अगस्त्यसंवादे उत्तरभागे स्थितः, श्रीचक्रराजरथस्य (श्रीचक्रस्वरूपस्य राजरथस्य) शक्तिविन्यासानां तान्त्रिक-सूचिरूपं निरूपयति। हयग्रीवः रथाधिपतेः पञ्च पर्वाणि सन्तीति कथयित्वा तेषु पर्वसु स्थितान् देवतागणान् क्रमशः प्रकाशयति, भण्डासुरसेनाविनाशे तेषां उग्राकारं रणकार्यं च वर्णयन्। प्रथमपर्वे ‘बिन्दु’नाम्नि दण्डनायिका विघ्नभक्षक-दण्डकर्त्री शक्तिरूपेण; द्वितीयपर्वे रथनाभौ जृम्भिनी–मोहिनी–स्तम्भिनी शस्त्रदीप्ताभरणाः; तृतीयपर्वे अन्धिनीप्रमुखाः पञ्च देव्यः कल्पाग्निसदृश-भेदनशक्तयः; दण्डनाथा/दण्डनायिकायाः अधीनसेवक-परिवारस्य पुनःपुनः निर्देशः; तथा यक्षिणी–शङ्खिनी–लाकिनी–हाकिनीप्रभृतयः सहायकशक्तयः अधःस्थाने नियोज्यन्ते। नाम–स्थान–कार्यसम्बन्धान् संयोज्य, अध्यायः उपासकाय विश्व-याग-रचनां सुलभां करोति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपख्याने श्रीचक्रराजरथज्ञेयचक्ररथपर्वस्थदेवतानामप्रकाशनं नामैकोनविंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच किरिचक्ररथेन्द्रस्य पञ्चपर्वसमाश्रिताः / देवताश्च शृणु प्राज्ञ नाम यच्छृण्वतां जयः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ‘श्रीचक्रराजरथज्ञेयचक्ररथपर्वस्थदेवतानामप्रकाशनम्’ नाम एकोनविंशोऽध्यायः। हयग्रीव उवाच—हे प्राज्ञ, किरीचक्ररथेन्द्रस्य पञ्चपर्वसमाश्रिताः देवताः शृणु; यन्नाम श्रुत्वा जयः भवति।
Verse 2
प्रथमं पर्वबिन्द्वाख्यं संप्राप्ता दण्डनायिका / सा तत्र जगदुद्दण्डकण्टकव्रातघस्मरी
प्रथमं ‘पर्वबिन्दु’ इति ख्यातं पर्व संप्राप्ता दण्डनायिका; सा तत्र जगदुद्दण्डकण्टकव्रातं घस्मर्यभवत्।
Verse 3
नानाविधाभिर्ज्वालाभिर्नर्तयन्ती जयश्रियम्
सा नानाविधाभिः ज्वालाभिः जयश्रियं नर्तयन्ती इव बभूव।
Verse 4
उद्दण्डपोत्रनिर्घातनिर्भिन्नोद्धतदानवाः / दंष्ट्राबालमृगाङ्कांशुविभावनविभावरी
उद्दण्डपोत्रनिर्घातैः निर्भिन्ना उद्धतदानवाः; सा दंष्ट्राभिः बालमृगाङ्कांशुं विभावयन्ती विभावरीव बभूव।
Verse 5
प्रावृषेण्यपयोवाहव्यूहनीलवपुर्ल्लता / किरिचक्ररथेन्द्रस्य सालङ्कारायते सदा / पोत्रिणी पुत्रिताशेषविश्वावर्तकदंबिका
प्रावृषि पयोवाहव्यूहनीलवपुर्ल्लता किरिचक्ररथेन्द्रस्य सदा सालङ्कारायते। सा पोत्रिणी, पुत्रिता, अशेषविश्वावर्तकदम्बिका॥
Verse 6
तस्यैव रथनाभस्य द्वितीयं पर्व संश्रिताः / जृंभिनी मोहिनी चैव स्तंभिनी तिस्र एव हि / उत्फुल्लदाडिमीप्रख्यं सर्वदानवमर्दनाः
तस्यैव रथनाभस्य द्वितीयं पर्व संश्रिताः—जृंभिनी मोहिनी चैव स्तंभिनी तिस्र एव हि। उत्फुल्लदाडिमीप्रख्याः सर्वदानवमर्दनाः॥
Verse 7
मुसलं च हलं हालापात्रं मणिगणर्पितम् / ज्वलन्माणिक्यवलयैर्बि भ्राणाः पाणिपल्लवैः
मुसलं च हलं हालापात्रं मणिगणर्पितम्। ज्वलन्माणिक्यवलयैर्बिभ्राणाः पाणिपल्लवैः॥
Verse 8
अतितीक्ष्णकरालाक्ष्यो ज्वालाभिर्दैत्यसैनिकान् / दहन्त्य इव निःशङ्कं सेवन्ते सूकराननाम्
अतितीक्ष्णकरालाक्ष्यो ज्वालाभिर्दैत्यसैनिकान्। दहन्त्य इव निःशङ्कं सेवन्ते सूकराननाम्॥
Verse 9
किरिचक्ररथेन्द्रस्य तृतीयं पर्व संश्रिताः / अन्धिन्याद्याः पञ्च देव्यो देवीयन्त्रकृतास्पदाः
किरिचक्ररथेन्द्रस्य तृतीयं पर्व संश्रिताः। अन्धिन्याद्याः पञ्च देव्यो देवीयन्त्रकृतास्पदाः॥
Verse 10
कठोरेणाट्टहासेन भिन्दन्त्यो भुवनत्रयम् / ज्वाला इव तु कल्पग्नेरङ्गनावेषमाश्रिताः
कठोरेणाट्टहासेन भिन्दन्त्यो भुवनत्रयम् । ज्वाला इव तु कल्पाग्नेः अङ्गनावेषमाश्रिताः ॥
Verse 11
भण्डासुरस्य सर्वेषां सैन्यानां रुधिरप्लुतिम् / लिलिक्षमाणा जिह्वाभिर्लेलिहानाभिरुज्ज्वलाः
भण्डासुरस्य सर्वेषां सैन्यानां रुधिरप्लुतिम् । लिलिक्षमाणा जिह्वाभिर्लेलिहानाभिरुज्ज्वलाः ॥
Verse 12
सेवन्तें सततं दण्डनाथामुद्दण्डविक्रमाम् / किरिचक्ररथेन्द्रस्य चतुर्थं पर्व संश्रिताः
सेवन्ते सततं दण्डनाथामुद्दण्डविक्रमाम् । किरिचक्ररथेन्द्रस्य चतुर्थं पर्व संश्रिताः ॥
Verse 13
ब्रह्माद्याः पञ्चमीवर्ज्या अष्टमीरवर्जिता अपि / षडेव देव्यः षट्चक्रज्वलज्ज्वालाकलेवराः
ब्रह्माद्याः पञ्चमीवर्ज्या अष्टमीरवर्जिता अपि । षडेव देव्यः षट्चक्रज्वलज्ज्वालाकलेवराः ॥
Verse 14
महता विक्रमौघेण विबन्त्य इव दानवान् / आज्ञया दण्डनाथायास्तं प्रदेशमुपासते
महता विक्रमौघेण विबन्त्य इव दानवान् । आज्ञया दण्डनाथायास्तं प्रदेशमुपासते ॥
Verse 15
तस्यैव पर्वणो ऽधस्तात्त्वरिताः स्थानमाश्रिताः / यक्षिणी शङ्खिनी चैव लाकिनी हाकिनी तथा
तस्यैव पर्वणोऽधस्तात् त्वरिताः स्थानमाश्रिताः। यक्षिणी शङ्खिनी चैव लाकिनी हाकिनी तथा॥
Verse 16
शाकिनी डाकिनी चैव तासामैक्यस्वरूपिणी / हाकिनी सप्तमीत्येताश्चण्डदोर्दण्डविक्रमाः
शाकिनी डाकिनी चैव तासामैक्यस्वरूपिणी। हाकिनी सप्तमीत्येताश्चण्डदोर्दण्डविक्रमाः॥
Verse 17
पिबन्त्य इव भूतानि पिबन्त्य इव मेदिनीम् / त्वचं रक्तं तथा मांसं मेदो ऽस्थि च विरोधिनाम्
पिबन्त्य इव भूतानि पिबन्त्य इव मेदिनीम्। त्वचं रक्तं तथा मांसं मेदोऽस्थि च विरोधिनाम्॥
Verse 18
मज्जानमथ शुक्रं च पिबन्तयो विकटाननाः / निष्ठुरैः सिंहनादैश्च पूरयन्त्यो दिशो दश
मज्जानमथ शुक्रं च पिबन्तयो विकटाननाः। निष्ठुरैः सिंहनादैश्च पूरयन्त्यो दिशो दश॥
Verse 19
धातुनाथा इति प्रोक्ता अणिमाद्यष्टसिद्धिदाः / मोहने मारणे चैव स्तंभने ताडने तथा
धातुनाथा इति प्रोक्ता अणिमाद्यष्टसिद्धिदाः। मोहने मारणे चैव स्तंभने ताडने तथा॥
Verse 20
भक्षणे दुष्टदैत्यानामामूलं च निकृन्तने / पण्डिताः खण्डिताशेषविपदो भक्तिशालिषु
भक्षणे दुष्टदैत्यानामामूलं च निकृन्तने । पण्डिताः खण्डिताशेषविपदो भक्तिशालिषु ॥
Verse 21
धातुनाथा इतिप्रोक्ताः सर्वधातुषु संस्थिताः / सप्तापि वारिधीनूर्मिमालासंचुंबितांबरान्
धातुनाथा इति प्रोक्ताः सर्वधातुषु संस्थिताः । सप्तापि वारिधीनूर्मिमालासंचुंबितांबरान् ॥
Verse 22
क्षणर्धेनैव निष्पातुं निष्पन्नबहुसाहसाः / शकटा कारदन्ताश्च भयङ्करविलोचनाः
क्षणर्धेनैव निष्पातुं निष्पन्नबहुसाहसाः । शकटा कारदन्ताश्च भयङ्करविलोचनाः ॥
Verse 23
स्वस्वामिनीद्रोहकृतां स्वकीयसमयद्रुहाम् / वैदिकद्रोहणादेव द्रोहिणां वीरवैरिणाम्
स्वस्वामिनीद्रोहकृतां स्वकीयसमयद्रुहाम् । वैदिकद्रोहणादेव द्रोहिणां वीरवैरिणाम् ॥
Verse 24
यज्ञद्रोहकृतां दुष्टदैत्यानां भक्षणे समाः / नित्यमेव च सेवन्ते पोत्रिणीं दण्डनायिकाम्
यज्ञद्रोहकृतां दुष्टदैत्यानां भक्षणे समाः । नित्यमेव च सेवन्ते पोत्रिणीं दण्डनायिकाम् ॥
Verse 25
तस्यैव पर्वणः पार्श्वे द्वितीये दिव्यमन्दिरे / क्रोधिनी स्तंभिनी ख्याते वर्तेते देवते उभे
तस्यैव पर्वणः पार्श्वे द्वितीये दिव्यमन्दिरे क्रोधिनी स्तम्भिनी ख्याते उभे देवते वर्तेते।
Verse 26
चामरे वीजयन्त्यौ च लोलकङ्कणदोर्लते / देवद्विषां चमूरक्तहालापानमहोद्धते
चामरे वीजयन्त्यौ च लोलकङ्कणदोर्लते देवद्विषां चमूरक्तहालापानमहोद्धते।
Verse 27
सदा विघूर्णमानाक्ष्यौ सदा प्रहसितानने / अथ तस्य रथेन्द्रस्य किरिचक्राश्रितस्य च
सदा विघूर्णमानाक्ष्यौ सदा प्रहसितानने अथ तस्य रथेन्द्रस्य किरिचक्राश्रितस्य च।
Verse 28
पार्श्वद्वयकृतावासमायुधद्वन्द्वमुत्तमम् / हलं च मुसलं चैव देवतारूपमास्थितम्
पार्श्वद्वयकृतावासमायुधद्वन्द्वमुत्तमम् हलं च मुसलं चैव देवतारूपमास्थितम्।
Verse 29
स्वकीयमुकुटस्थाने स्वकीयायुधविग्रहम् / आबिभ्राणं जग षिघस्मरं विबुधैः स्मृतम्
स्वकीयमुकुटस्थाने स्वकीयायुधविग्रहम् आबिभ्राणं जगत्सिघस्मरं विबुधैः स्मृतम्।
Verse 30
एतदायुधयुग्मेन ललिता दडनायिका / खण्डयिष्यति संग्रामं विषङ्गं नामदानहम्
एतदायुधयुग्मेन ललिता दण्डनायिका । खण्डयिष्यति संग्रामं विषङ्गं नाम दानहम् ॥
Verse 31
तस्यैव पर्वणो दण्डनाथाया अग्रसीमनि / वर्त्तमानो महाभीमः सिंहो नादैर्ध्वनन्नभः
तस्यैव पर्वणो दण्डनाथाया अग्रसीमनि । वर्त्तमानो महाभीमः सिंहो नादैर्ध्वनन्नभः ॥
Verse 32
दंष्ट्राकटकटात्कार बधिरीकृतदिङ्मुखः / चण्डोच्चण्ड इति ख्यातश्चतुर्हस्तस्त्रिलोचनः
दंष्ट्राकटकटात्कारबधिरीकृतदिङ्मुखः । चण्डोच्चण्ड इति ख्यातश्चतुर्हस्तस्त्रिलोचनः ॥
Verse 33
शूलखड्गप्रेतपाशान्दधानो दीप्तविग्रहः / सदा संसेवते देवीं पश्यन्नेव हि पोत्रिणीम्
शूलखड्गप्रेतपाशान्दधानो दीप्तविग्रहः । सदा संसेवते देवीं पश्यन्नेव हि पोत्रिणीम् ॥
Verse 34
किरिचक्ररथेन्द्रस्य षष्टं पर्व समाश्रिताः / वार्त्ताल्याद्या अष्ट देव्यो दिक्ष्वष्टासूपविश्रुताः
किरिचक्ररथेन्द्रस्य षष्टं पर्व समाश्रिताः । वार्त्ताल्याद्या अष्ट देव्यो दिक्ष्वष्टासूपविश्रुताः ॥
Verse 35
अष्टपर्वतनिष्पातघोरनिर्घातनिःस्वनाः / अष्टनागस्फुरद्भूषा अनष्टबलतेजसः
अष्टपर्वतनिष्पातघोरनिर्घातनिःस्वनाः, अष्टनागस्फुरद्भूषाः; अनष्टबलतेजसः।
Verse 36
प्रकृष्टदोष्प्रकाण्डोष्महुतदानवकोटयः / सेवन्ते ललितां देव्यो दण्डनाथामहर्निशम्
प्रकृष्टदोष्प्रकाण्डोष्महुतदानवकोटयः; ललितां देव्यो दण्डनाथामहर्निशं सेवन्ते।
Verse 37
तासामाख्याश्च विख्याताः समाकर्णय कुंभज / वार्ताली चैव वाराहीसा वाराहमुखी परा
तासामाख्याश्च विख्याताः समाकर्णय कुम्भज; वार्ताली चैव वाराहीसा वाराहमुखी परा।
Verse 38
अन्धिनी रोधिनी चैव जृंभिणी चैव मोहिनी / स्तंभिनीति रिपुक्षोभस्तंभनोच्चाटनक्षमाः
अन्धिनी रोधिनी चैव जृंभिणी चैव मोहिनी; स्तंभिनीति रिपुक्षोभस्तंभनोच्चाटनक्षमाः।
Verse 39
तासां च पर्वणो वामभागे सततसंस्थितिः / दण्डनाथोपवाह्यस्तु कासरो धूसराकृतिः
तासां च पर्वणो वामभागे सततसंस्थितिः; दण्डनाथोपवाह्यस्तु कासरो धूसराकृतिः।
Verse 40
अर्धक्रोशायतः शृङ्गद्वितये क्रोशविग्रहः / खड्गवन्निष्ठुरैर्लोमजातैः संवृतविग्रहः
अर्धक्रोशपरिमाणे शृङ्गद्वये तस्य, क्रोशमात्रो महाविग्रहः। खड्गवत् निष्ठुरैः लोमसमूहैः सर्वाङ्गं संवृतं बभूव॥
Verse 41
कालदण्डवदुच्चण्डबालकाण्डभयङ्करः / नीलाञ्जनाचलप्रख्यो विकटोन्नतरुष्टभूः
कालदण्ड इवोच्चण्डः, बालकाण्डभयङ्करः। नीलाञ्जनाचलप्रख्यो, विकटोन्नतरुष्टभूः॥
Verse 42
महानीलगिरिश्रेष्ठगरिष्ठस्कन्धमण्डलः / प्रभूतोष्मलनिश्वासप्रसराकंपितांबुधिः
महानीलगिरिश्रेष्ठसदृशं गरिष्ठं स्कन्धमण्डलं यस्य। प्रभूतोष्मलनिश्वासप्रसरैः कम्पितोऽम्बुधिर्भवति॥
Verse 43
घर्घरध्वनिना कालमहिषं विहसन्निव / वर्त्तते खुरविक्षिप्तपुष्कलावर्तवारिदः
घर्घरध्वनिना स कालमहिषं विहसन्निव वर्त्तते। खुरविक्षिप्तैः पुष्कलावर्तैः वारिदः प्रवर्तते॥
Verse 44
तस्यैव पर्वणो ऽधस्ताच्चित्रस्थानकृतालयाः / इन्द्रादयो ऽनेकभेदा दिशामष्टकदेवताः
तस्यैव पर्वणोऽधस्तात् चित्रस्थानकृतालयाः। इन्द्रादयोऽनेकभेदा दिशामष्टकदेवताः॥
Verse 45
ललितायां कार्यसिद्धिं विज्ञापयितुमागताः / इन्द्रश्चाप्सरसश्चैव स चतुष्षष्टिकोटयः
ललितायां कार्यसिद्धिं विज्ञापयितुं समागताः—इन्द्रश्चाप्सरसश्चैव, चतुष्षष्टिकोटयः सह।
Verse 46
सिद्ध अग्निश्च साध्याश्च विश्वेदेवास्तथापरे / विश्वकर्मा मयश्चैव मातरश्च बलोन्नताः
सिद्धा अग्निश्च साध्याश्च, विश्वेदेवास्तथापरे; विश्वकर्मा मयश्चैव, मातरश्च बलोन्नताः।
Verse 47
रुद्राश्च परिचाराश्च रुद्राश्चैव पिशाचकाः / क्रन्दञ्चिरक्षसां नाथा राक्षसा बहवस्तथा
रुद्राश्च परिचाराश्च, रुद्राश्चैव पिशाचकाः; क्रन्दञ्चिरक्षसां नाथा, राक्षसा बहवस्तथा।
Verse 48
मित्राश्च तत्र गन्धर्वाः सदा गानविशारदाः / विश्वावसुप्रभृतयो विख्यातास्तत्पुरोगमाः
मित्राश्च तत्र गन्धर्वाः सदा गानविशारदाः; विश्वावसुप्रभृतयो विख्यातास्तत्पुरोगमाः।
Verse 49
तथा भूतगणाश्चान्ये वरुणो वासवः परे / विद्याधराः किन्नराश्च मारुतेश्वर एव च
तथा भूतगणाश्चान्ये, वरुणो वासवः परे; विद्याधराः किन्नराश्च, मारुतेश्वर एव च।
Verse 50
तथा चित्ररथश्चैव रथकारक कारकाः / तुंबुरुर्नारदो यक्षः सोमोयक्षेश्वरस्तथा
तथा चित्ररथश्चैव रथकारककारकाः । तुंबुरुर्नारदो यक्षः सोमो यक्षेश्वरस्तथा ॥
Verse 51
देवैश्च भगवांस्तत्र गोविन्दः कमलापतिः / ईशानश्च जगच्चक्रभक्षकः शूलभीषणः
देवैश्च भगवांस्तत्र गोविन्दः कमलापतिः । ईशानश्च जगच्चक्रभक्षकः शूलभीषणः ॥
Verse 52
ब्रह्मा चैवाश्विनीपुत्रो वैद्यविद्याविशारदौ / धन्वन्तरिश्च भगवानथान्ये गणनायकाः
ब्रह्मा चैवाश्विनीपुत्रो वैद्यविद्याविशारदौ । धन्वन्तरिश्च भगवानथान्ये गणनायकाः ॥
Verse 53
कटकाण्डगलद्दान संतर्पितमधुव्रताः / अनन्तो वासुकिस्तक्षः कर्केटः पद्म एव च
कटकाण्डगलद्दानसंतर्पितमधुव्रताः । अनन्तो वासुकिस्तक्षः कर्केटः पद्म एव च ॥
Verse 54
महापद्मः शङ्खपालो गुलिकः सुबलस्तथा / एते नागेश्वराश्चैव नागकोटिभिरावृताः
महापद्मः शङ्खपालो गुलिकः सुबलस्तथा । एते नागेश्वराश्चैव नागकोटिभिरावृताः ॥
Verse 55
एवंप्रकारा बहवो देवतास्तत्र जाग्रति / पूर्वादिदिशमारभ्य परितः कृतमन्दिराः
एवंप्रकारा बहवो देवतास्तत्र जाग्रति, पूर्वादिदिशमारभ्य परितः कृतमन्दिराः।
Verse 56
तत्रैव देवताश्चक्रे चक्राकारा मरुद्दिशः / आश्रित्य किल वर्तन्ते तदधिष्ठातृदेवताः
तत्रैव देवताश्चक्रे चक्राकारा मरुद्दिशः, आश्रित्य किल वर्तन्ते तदधिष्ठातृदेवताः।
Verse 57
जृंभिणी स्तंभिनी चैव मोहिनी तिस्र एव च / तस्यैव पर्वणः प्रान्ते किरिचक्रस्य भास्वतः
जृंभिणी स्तंभिनी चैव मोहिनी तिस्र एव च, तस्यैव पर्वणः प्रान्ते किरिचक्रस्य भास्वतः।
Verse 58
कपालं च गदां बिभ्रदूर्ध्वकेशो महावपुः / पातालतलजंबालबहुला कारकालिमा
कपालं च गदां बिभ्रदूर्ध्वकेशो महावपुः, पातालतलजंबालबहुला कारकालिमा।
Verse 59
अट्टहासमहावज्रदीर्णब्रह्माण्डमण्डलः / भिन्दन्डमरुकध्वानै रोदसीकन्दरोदरम्
अट्टहासमहावज्रदीर्णब्रह्माण्डमण्डलः, भिन्दन्डमरुकध्वानै रोदसीकन्दरोदरम्।
Verse 60
फूत्कारीत्रिपुरायुक्तं फणिपाशं करे वहन् / क्षेत्रपालः सदा भाति सेवमानः किटीश्वरीम्
फूत्कारीत्रिपुरायुक्तं फणिपाशं करे वहन् । क्षेत्रपालः सदा भाति सेवमानः किटीश्वरीम् ॥
Verse 61
तस्यैव च समीपस्थस्तस्या वाहनकेसरी / यमा रुह्य प्रववृते भण्टासुरबधैषिणी
तस्यैव च समीपस्थस्तस्या वाहनकेसरी । यमा रुह्य प्रववृते भण्टासुरबधैषिणी ॥
Verse 62
प्रागुक्तमेव देवेशीवाहसिंहस्य लक्षण्म् / तस्यैव पर्वणो ऽधस्ताद्दण्डनाथासमत्विषः
प्रागुक्तमेव देवेशीवाहसिंहस्य लक्षणम् । तस्यैव पर्वणोऽधस्ताद्दण्डनाथासमत्विषः ॥
Verse 63
दण्डिनीसदृशाशेषभूषणायुधमण्डिताः / शम्याः क्रोडाननाश्चन्द्ररेखोत्तंसितकुन्तलाः
दण्डिनीसदृशाशेषभूषणायुधमण्डिताः । शम्याः क्रोडाननाश्चन्द्ररेखोत्तंसितकुन्तलाः ॥
Verse 64
हलं च मुसलं हस्ते घूर्णयन्त्यो मुहुर्मुहुः / ललिताद्रोहिणां श्यामाद्रोहिणां स्वामिनीद्रुहाम्
हलञ्च मुसलं हस्ते घूर्णयन्त्यो मुहुर्मुहुः । ललिताद्रोहिणां श्यामाद्रोहिणां स्वामिनीद्रुहाम् ॥
Verse 65
रक्तस्रोतोभिरुत्कूलैः पूरयन्त्यः कपालकम् / निजभक्तद्रोहकृता मन्त्रमालाविभूषणाः
रक्तस्रोतोभिरुत्कूलैः कपालकं पूरयन्त्यः, निजभक्तद्रोहकृताः, मन्त्रमालाभूषणाः (देव्यः) ।
Verse 66
स्वगोष्ठीसमायाक्षेपकारिणां मुण्डमण्डलैः / अखण्डरक्तविच्छर्दैर्बिभ्रत्यो वक्षसि क्रजः
स्वगोष्ठीसमायाक्षेपकारिणां मुण्डमण्डलैः, अखण्डरक्तविच्छर्दैः, वक्षसि क्रजः बिभ्रत्यः ।
Verse 67
सहस्रं देवताः प्रोक्ताः सेवमानाः किटीश्वरीम्
सहस्रं देवताः प्रोक्ताः किटीश्वरीं सेवमानाः ।
Verse 68
तासां नामानि सर्वासां दण्डिन्याः कुंभसंभव / सहस्रनामाध्याये तु वक्ष्यन्ते नाधुना पुनः
तासां सर्वासां नामानि, दण्डिन्याः, कुम्भसम्भव; सहस्रनामाध्याये तु वक्ष्यन्ते, नाधुना पुनः ।
Verse 69
अथ तासां देवतानां कोलास्यानां समीपतः / वाहनं कृष्णसारङ्गो दण्डिन्याः समये स्थितः
अथ तासां देवतानां कोलास्यानां समीपतः, दण्डिन्याः समये कृष्णसारङ्गो वाहनं स्थितः ।
Verse 70
क्रोशार्धार्द्धायतः शृङ्गे तदर्धार्धायतो मुखे / क्रोशप्रमाणापादश्च सदा चोद्धृतवालधिः
शृङ्गे क्रोशार्धार्द्धायतः, मुखे तदर्धार्धायतः; पादौ क्रोशप्रमाणौ, सदा चोद्धृतवालधिः।
Verse 71
उदरे धवलच्छायो हुङ्कारेण महीयसा / हसन्मारुतवाहस्य हरिणस्य पराक्रमम्
उदरे धवलच्छायः, महता हुङ्कारेण; हसन् मारुतवाहस्य हरिणस्य पराक्रमम्।
Verse 72
तस्यैव पर्वणो देशे वर्त्तते वाहनोत्तमम् / किरिचक्ररथेन्द्रस्य स्थितस्तत्रैव पर्वणि
तस्यैव पर्वणो देशे वर्तते वाहनोत्तमम्; किरिचक्ररथेन्द्रस्य स्थितस्तत्रैव पर्वणि।
Verse 73
वर्त्तते मदिरासिंधुर्देवतारूपमास्थिता / माणिक्यगिरिवच्छोणं हस्ते पिशितपिण्डकम्
वर्तते मदिरासिन्धुः देवतारूपमास्थिता; माणिक्यगिरिवच्छोणं हस्ते पिशितपिण्डकम्।
Verse 74
दधाना घूर्णमा नाक्षी हेमांभोजस्रगावृता / मदशक्त्या समाश्लिष्टा धृतरक्तसरोजया
दधाना घूर्णमानाक्षी हेमाम्भोजस्रगावृता; मदशक्त्या समाश्लिष्टा धृतरक्तसरोजया।
Verse 75
यदायदा भण्डदैत्यः संग्रामे संप्रवर्तते / युद्धस्वेद मनुप्राप्ताः शक्तयः स्युः पिपासिताः
यदा यदा भण्डदैत्यः संग्रामे संप्रवर्तते, तदा युद्धस्वेदेन मनुप्राप्ताः शक्तयः पिपासिताः स्युः।
Verse 76
तदातदा सुरासिंधुरात्मानं बहुधा क्षिपन् / रणे खेदं देवतानामञ्जसापाकरिष्यति
तदा तदा सुरासिन्धुरात्मानं बहुधा क्षिपन्, रणे देवतानां खेदमञ्जसापाकरिष्यति।
Verse 77
तदप्यद्भुतमे वर्षे भविष्यति न संशयः / तदा श्रोष्यसि संग्रामे कथ्यमानं मया मुदा
तदप्यद्भुतमे वर्षे भविष्यति न संशयः; तदा श्रोष्यसि संग्रामे मया मुदा कथ्यमानम्।
Verse 78
तस्यैव पर्वणो ऽधस्तादष्टदिक्ष्वघ एव हि / उपर्यपि कृतावासा हेतुकाद्या दश स्मृताः
तस्यैव पर्वणोऽधस्तादष्टदिक्ष्वघ एव हि; उपर्यपि कृतावासा हेतुकाद्या दश स्मृताः।
Verse 79
महान्तो भैरवश्रेष्ठाः ख्याता विपुलविक्रमाः / उद्दीप्तायुत तेजोभिर्द्दिवा दीपितभानवः
महान्तो भैरवश्रेष्ठाः ख्याता विपुलविक्रमाः; उद्दीप्तायुततेजोभिर्दिवा दीपितभानवः।
Verse 80
कल्पान्तकाले दण्डिन्या आज्ञया विश्वघस्मराः / अत्युदग्रप्रकृतयो रददष्टौष्ठसंपुटाः
कल्पान्तकाले दण्डिन्याः आज्ञया विश्वघस्मराः, अत्युदग्रप्रकृतयः रददष्टौष्ठसंपुटाः।
Verse 81
त्रिशूलाग्रविनिर्भिन्नमहावारिदमण्डलाः / हेतुकस्त्रिपुरारिश्च तृतीयश्चाग्निभैरवः
त्रिशूलाग्रविनिर्भिन्नमहावारिदमण्डलाः; हेतुकः त्रिपुरारिश्च तृतीयश्चाग्निभैरवः।
Verse 82
यमजिह्वैकपादौ च तथा कालकरालकौ / भीमरूपो हाटकेशस्तथैवाचलनामवान्
यमजिह्वैकपादौ च तथा कालकरालकौ; भीमरूपो हाटकेशस्तथैवाचलनामवान्।
Verse 83
एते दशैव विख्याता दशकोटिभटान्विताः / तस्यैव किरिचक्रस्य वर्तन्ते पर्वसीमनि
एते दशैव विख्याता दशकोटिभटान्विताः; तस्यैव किरिचक्रस्य वर्तन्ते पर्वसीमनि।
Verse 84
एवं हि दण्डनाथायाः किरिचक्रस्य देवताः / जृंभिण्याद्यचलेन्द्रान्ताः प्रोक्तास्त्रैलोक्यपावनाः
एवं हि दण्डनाथायाः किरिचक्रस्य देवताः; जृंभिण्याद्यचलेंद्रान्ताः प्रोक्तास्त्रैलोक्यपावनाः।
Verse 85
तत्रत्यैर्देवतावृन्दैर्बहवस्तत्र संगरे / दानवा मारयिष्यन्ते पास्यन्ते रक्तवृष्टयः
तत्र देवतावृन्दैः सह संगरे बहवो दानवा निहन्यन्ते; रक्तवृष्टयश्च तत्र पातुं प्रवर्तन्ते।
Verse 86
इत्थं बहुविधत्राणं पर्वस्थैर्देवतागणैः / किरिचक्रं दण्डनेत्र्या रथरत्नं चचाल ह
एवं पर्वस्थैर्देवतागणैर्बहुविधं त्राणं कृत्वा, दण्डनेत्र्या किरिचक्रं रथरत्नं चचाल ह।
Verse 87
चक्रराजरथो यत्र तत्र गेयरथोत्तमः / यत्र गेयरथस्तत्र किरिचक्ररथोत्तमः
यत्र चक्रराजरथः तत्र गेयरथोत्तमः; यत्र गेयरथः तत्र किरिचक्ररथोत्तमः।
Verse 88
एतद्रथ त्रयं तत्र त्रैलोक्यमिव जङ्गमम् / शक्तिसेनासहस्रस्यान्तश्चचार तदा शुभम्
एतद्रथत्रयं तत्र त्रैलोक्यमिव जङ्गमम्; तदा शुभं शक्तिसेनासहस्रस्यान्तश्चचार।
Verse 89
मेरुमन्दरविन्ध्यानां समवाय इवाभवत् / महाघोषः प्रववृते शक्तीनां सैन्यमण्डले / चचाल वसुधा सर्वा तच्चक्ररवदारिता
मेरुमन्दरविन्ध्यानां समवाय इवाभवत्; शक्तीनां सैन्यमण्डले महाघोषः प्रववृते; तच्चक्ररवदारिता सर्वा वसुधा चचाल।
Verse 90
ललिता चक्रराजाख्या रथनाथस्य कीर्तिताः / षट्सारथय उद्दण्डपाशग्रहणकोविदाः
ललिता-चक्रराजाख्याः रथनाथस्य कीर्तिताः; षट् सारथयः उद्दण्डपाशग्रहण-कोविदाः।
Verse 91
यत्र गेयरथस्तत्र किरिचक्ररथोत्तमम् / इति देवी प्रथमतस्तथा त्रिपुरभैरवी
यत्र गेयरथः तत्र किरीचक्ररथोत्तमम्—इति देवी प्रथमतः; तथा त्रिपुरभैरवी।
Verse 92
संहारभैरवश्चान्यो रक्तयोगिनिवल्लभः / सारसः पञ्चमश्चैव चामुण्डा च तथा परा
संहारभैरवश्चान्यः रक्तयोगिनिवल्लभः; सारसः पञ्चमश्चैव, चामुण्डा च तथा परा।
Verse 93
एतासु देवतास्तत्र रथसारथयः स्मृताः / गेयच क्ररथेन्द्रस्य सारथिस्तु हसंतिका
एतासु देवतासु तत्र रथसारथयः स्मृताः; गेयरथ-चक्ररथेन्द्रस्य सारथिः तु हसंतिका।
Verse 94
किरिचक्ररथेन्द्रस्य स्तंभिनी सारथिः स्मृता / दशयोजनमुन्नम्रो ललितारथपुङ्गवः
किरीचक्ररथेन्द्रस्य स्तंभिनी सारथिः स्मृता; दशयोजनम् उन्नम्रो ललितारथपुङ्गवः।
Verse 95
सप्तयोजनमुच्छ्रायो गीतसक्ररथोत्तमः / षड्योजनसमुन्नम्रो किरिचक्ररथो मुने
सप्तयोजनमुच्छ्रायो गीतशक्ररथोत्तमः । षड्योजनसमुन्नम्रो किरीचक्ररथो मुने ॥
Verse 96
महामुक्तातपत्रं तु दशयोजनविस्तृतम् / वर्तते ललितेशान्या रथ एव न चान्यतः
महामुक्तातपत्रं तु दशयोजनविस्तृतम् । वर्तते ललितेशान्या रथ एव न चान्यतः ॥
Verse 97
तदेव शक्तिसाम्राज्यसूचकं परिकीर्तितम् / सामान्यमातपत्रं तु तथद्वन्द्वेपि वर्तते
तदेव शक्तिसाम्राज्यसूचकं परिकीर्तितम् । सामान्यमातपत्रं तु तथद्वन्द्वेपि वर्तते ॥
Verse 98
अथ सा ललितेशानी सर्वशक्तिमहेश्वरी / महासाम्राज्यपदवीमारूढा परमेश्वरी
अथ सा ललितेशानी सर्वशक्तिमहेश्वरी । महासाम्राज्यपदवीमारूढा परमेश्वरी ॥
Verse 99
चचाल भण्डदेत्यस्य क्षयसिद्ध्यभिकाङ्क्षिणी / शब्दायन्ते दिशः सर्वाः कंपते च वसुंधरा
चचाल भण्डदेत्यस्य क्षयसिद्ध्यभिकाङ्क्षिणी । शब्दायन्ते दिशः सर्वाः कंपते च वसुंधरा ॥
Verse 100
क्षुभ्यन्ति सर्वभूतानि ललितेशाविनिर्गमे / देवदुन्दुभयो नेदुर्निपेतुः पुष्पवृष्टयः
ललितेशाविनिर्गमे सर्वभूतानि क्षुभ्यन्ति; देवदुन्दुभयो निनेदुः, पुष्पवृष्टयश्च निपेतुः।
Verse 101
विश्वावसुप्रभृतयो गन्धर्वाः सुरगायकाः / तुम्बुरुर्नारदश्चैव साक्षादेव सरस्वती
विश्वावसुप्रभृतयः सुरगायकाः गन्धर्वाः; तुम्बुरुर्नारदश्चैव, साक्षादेव सरस्वती।
Verse 102
जयमङ्गल पद्यानि पठन्तः पटुगीतिभिः / हर्षसंफुल्लवदनाः स्फुरत्पुलकभूषणाः / मुहुर्जयजयेत्येवं स्तुवाना ललितेश्वरीम्
जयमङ्गलपद्यानि पटुगीतिभिः पठन्तः, हर्षसंफुल्लवदनाः स्फुरत्पुलकभूषणाः; मुहुर्जय जय इत्येवं ललितेश्वरीं स्तुवन्ति।
Verse 103
हर्षेणाढ्या मदोन्मत्ताः प्रनृत्यन्तः पदेपदे / सप्तर्षयो वशिष्ठाद्या ऋग्यजुः सामरूपिभिः
हर्षेणाढ्या मदोन्मत्ताः पदेपदे प्रनृत्यन्तः; वशिष्ठाद्याः सप्तर्षयः ऋग्यजुःसामरूपिभिः।
Verse 104
अथर्वरूपैर्मन्त्रैश्च वर्धयन्तो जयश्रियम् / हविषेव महावह्निशिखामत्यन्तपाविनीम्
अथर्वरूपैर्मन्त्रैश्च जयश्रियम् वर्धयन्तः; हविषेव महावह्निशिखामत्यन्तपाविनीम्।
Verse 105
आशीर्वादेन महता वर्धयामासुरुत्तमाः / तैः स्तूयमाना ललिता राजमाना रथोत्तमे
महता आशीर्वादेन उत्तमाः तान् वर्धयामासुः। तैः स्तूयमाना ललिता रथोत्तमे राजमाना बभौ॥
Verse 106
भण्डासुरं विनिर्जेतुमुद्दण्डैः सह सैनिकैः
भण्डासुरं विनिर्जेतुम् उद्दण्डैः सह सैनिकैः॥
Frequently Asked Questions
The chapter presents the Śrīcakra-Rāja-Ratha as having five parvas (tiered sections). Their function is organizational: each parva is a stationing-zone for specific devatās/śaktis, forming a hierarchical battle-and-ritual map rather than a genealogical list.
Daṇḍanāyikā/Daṇḍanāthā embodies punitive command (daṇḍa = chastisement/discipline). Jṛmbhinī, Mohinī, and Staṃbhinī indicate expansion/rousing, delusion/enchantment, and immobilization—classic functional powers in Śākta/Mantra frameworks. Andhinī and the associated group signal obscuration and terror-as-transformation, depicted as kalpa-fire-like energies against demonic hosts.
It provides a placement-index: names and roles are anchored to locations on the ratha/Śrīcakra topology (parva, nābhi, beneath a parva), enabling later ritual imagination and recitation to be spatially coherent, even though procedural worship steps are not enumerated here.