Shloka 64
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः / ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्
Transliteration
asṛṣṭvaiva prajāsargaṃpratisargaṃ tatastataḥ / brahmā teṣu vyarakteṣu tato 'nyānsā dhakānsṛjan
Translation
प्रजासर्गं प्रतिसर्गं चासृष्ट्वैव यथातथम्; तेषु व्यरक्तेषु ब्रह्मा ततोऽन्यान् साधकान् सृजन्।
Word by Word
असृष्ट्वाwithout creating
असृष्ट्वा:
Purvakala (पूर्वकाल/gerundial)
TypeIndeclinable
Rootअ-√सृज् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund) नकारार्थे (with privative a-): ‘not having created’
एवindeed/just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण
प्रजासर्गम्creation of creatures
प्रजासर्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा-सर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (प्रजानां सर्गः)
प्रतिसर्गम्secondary creation/re-creation
प्रतिसर्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रति-सर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; उपसर्गपूर्वक-प्रातिपदिक
ततःthereafter/from that
ततः:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb)
ततःagain thereafter
ततः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरुक्ति (repetition for emphasis)
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
तेषुamong them/in them
तेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम, प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन; सर्वनाम
व्यरक्तेषुin those who were detached
व्यरक्तेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootवि-√रञ्ज्/√रज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past participle) ‘विरक्त’; पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन; विशेषण
ततःthen
ततः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त
अन्यान्others
अन्यान्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; विशेषण
साधकान्practitioners/strivers
साधकान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसाधक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन
सृजन्creating
सृजन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्तरि