Shloka 108
व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णन (Origins/Enumeration of Vyāsa’s Disciplic Succession) — Chapter on Vedic Transmission Lineages
Devanagari script
प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह / प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः
Transliteration
prāpte tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha / pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvaśaḥ
Translation
प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयः इह वर्णानाश्रमान् सर्वशः प्रवर्तयन्ति।
Word by Word
प्राप्तेwhen (it is) reached/at the arrival of
प्राप्ते:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative setting)
TypeAdjective
Rootप्राप्त (कृदन्त; √आप्/आपॢ लभे धातु)
Formसप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे (Locative singular; used adverbially) ; भूतकृदन्त (क्त) ‘प्राप्त’
त्रेता-युग-मुखेat the beginning of the Tretā age
त्रेता-युग-मुखे:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeNoun
Rootत्रेता (प्रातिपदिक) + युग (प्रातिपदिक) + मुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष/सम्बन्ध-तत्पुरुष: ‘त्रेतायुगस्य मुखम्’
पुनःagain
पुनः:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
सप्त-ऋषयःthe seven sages
सप्त-ऋषयः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसप्त (प्रातिपदिक) + ऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; द्विगु-समास: ‘सप्त ऋषयः’
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध/वाक्य-सम्बोधक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle)
इहhere
इह:
देशाधिकरण (Locative adverbial)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)
प्रवर्तयन्तिset in motion/establish
प्रवर्तयन्ति:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootप्रवर्तय् (धातु; √वृत् प्रवृत्तौ + णिच्)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन
येwho
ये:
कर्ता (Karta; correlates with सaptarṣayaḥ)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सम्बन्धक सर्वनाम (relative pronoun)
वर्णान्the social classes (varṇas)
वर्णान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootवर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन
आश्रमान्the life-stages (āśramas)
आश्रमान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootआश्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
एवindeed/just
एव:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphatic particle)
सर्वशःin every way/entirely
सर्वशः:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootसर्वशः (अव्यय; सर्व + शस्)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (manner adverb)