Shloka 42
Yuga-Vibhāga and Kāla-Pramāṇa
Measures of Time and the Four Yugas
Devanagari script
युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते / क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्त युग द्वयम्
Transliteration
yugapatsamayenārtho dvidhā vaktuṃ na śakyate / kramāgataṃ mayā hyetattubhyaṃ nokta yuga dvayam
Translation
युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते । क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्तं युगद्वयम् ॥
Word by Word
युगपत्simultaneously
युगपत्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयुगपत् (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (simultaneously)
समयेनwith/at the time
समयेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootसमय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन
अर्थःthe meaning/matter
अर्थः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
द्विधाin two ways
द्विधा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootद्विधा (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (in two ways)
वक्तुम्to say
वक्तुम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeVerb
Root√वच् (धातु) + तुमुन् (कृदन्त)
Formतुमुनन्त (infinitive), अव्ययभाव; (to speak)
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation)
शक्यतेis possible
शक्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√शक् (धातु)
Formलट् (present/वर्तमान), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive sense: is possible)
क्रम-आगतम्in due order/stepwise
क्रम-आगतम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootक्रम + आगत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; क्रमात् आगतम् इति पञ्चमी-तत्पुरुष; ‘एतत्’/‘द्वयम्’ इत्यस्य विशेषणम्
मयाby me
मया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन
हिindeed/for
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (indeed/for)
एतत्this
एतत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; सर्वनाम
तुभ्यम्to you
तुभ्यम्:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formमध्यमपुरुष-सर्वनाम, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation)
उक्तम्said/told
उक्तम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि-भाव (said)
युगyuga
युग:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयुग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (पाठे ‘युगद्वयम्’ इत्यस्य पूर्वपदम्)
द्वयम्a pair (two)
द्वयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootद्वय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; संख्यावाचक (a pair/twofold)