Shloka 68
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः / रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ
Transliteration
arāḥ pañcārttavāṃstasya nemiḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtaḥ / rathanīḍaḥ smṛto hyeṣa cāyane kūbarāvubhau
Translation
अराः पञ्चार्त्तवास्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः। रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ॥
Word by Word
अराःspokes
अराः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअरा (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
पञ्चार्त्तवान्having five seasons/periods (five ‘ārtava’)
पञ्चार्त्तवान्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootपञ्च + आर्त्तव (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास (पञ्च आर्त्तवाः यस्य), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of implied ‘चक्रः’/wheel or set of spokes)
तस्यof it/of that
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम
नेमिःrim/felly
नेमिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootनेमि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
षडृतवःthe six seasons
षडृतवः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeNoun
Rootषट् + ऋतु (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास (षड् ऋतवः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
स्मृतःis said to be
स्मृतः:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘is said/considered’
रथनीडःchariot-nest/seat (car)
रथनीडः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootरथ + नीड (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (रथस्य नीडः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्मृतःis said (to be)
स्मृतः:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle)
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
अयनेin the solstice/half-year course (ayana)
अयने:
Adhikarana (अधिकरण/Location/occasion)
TypeNoun
Rootअयन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
कूबरौthe two yoke-poles/cross-pieces
कूबरौ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकूबर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन
उभौboth
उभौ:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootउभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; विशेषण (of कूबरौ)