Shloka 49
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः / तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये
Transliteration
parjanyo diggajā ścaiva hemante śītasaṃbhavāḥ / tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti śiṣṭaḥ sasyapravṛddhaye
Translation
हेमन्ते शीतसंभवाः पर्जन्यः दिग्गजाश्च तुषारवृष्टिं वर्षन्ति, शिष्टः सस्यप्रवृद्धये।
Word by Word
पर्जन्यःthe rain-cloud (Parjanya)
पर्जन्यः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootपर्जन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन
दिक्-गजाःthe elephants of the quarters (directional elephants)
दिक्-गजाः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootदिक् (प्रातिपदिक) + गज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (दिशां गजाः)
चand
च:
समुच्चय (Conjunctive)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
एवindeed/also
एव:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (emphatic particle)
हेमन्तेin winter (Hemanta season)
हेमन्ते:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootहेमन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन
शीत-संभवाःborn of cold
शीत-संभवाः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootशीत (प्रातिपदिक) + संभव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषार्थ (शीतात्/शीतस्य संभवः) = ‘arising from cold’; विशेषणम् (qualifier) पर्जन्य/दिग्गजानाम्
तुषार-वृष्टिम्snowfall
तुषार-वृष्टिम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतुषार (प्रातिपदिक) + वृष्टि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (तुषारस्य वृष्टिः)
वर्षन्तिthey rain/they pour
वर्षन्ति:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootवृष् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), बहुवचन; परस्मैपद
शिष्टःthe remainder (what is left)
शिष्टः:
विशेष्य-निर्देश (Appositional/Residual)
TypeAdjective
Rootशिष्ट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘remaining/left over’; (अर्थतः) तुषारवृष्टेः शेषः
सस्य-प्रवृद्धयेfor the growth of crops
सस्य-प्रवृद्धये:
सम्प्रदान (Sampradāna/Purpose-Dative)
TypeNoun
Rootसस्य (प्रातिपदिक) + प्रवृद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (Dative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (सस्यस्य प्रवृद्धिः)