Shloka 1
Pṛthivy-Āyāma-Vistara (Extent of the Earth) and Jambūdvīpa–Navavarṣa Description
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे प्रियव्रतवंशानुकीर्त्तनं नाम चतुदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवं प्रजासन्निवेशं श्रुत्वा वै शांशपायनिः / पप्रच्छ नियतं सूतं पृथिव्युद धिविस्तरम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde priyavratavaṃśānukīrttanaṃ nāma catudaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evaṃ prajāsanniveśaṃ śrutvā vai śāṃśapāyaniḥ / papraccha niyataṃ sūtaṃ pṛthivyuda dhivistaram
Translation
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीयेऽनुषङ्गपादे प्रियव्रतवंशानुकीर्तनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः। सूत उवाच—एवं प्रजासन्निवेशं श्रुत्वा वै शांशपायनिः। पप्रच्छ नियतं सूतं पृथिव्युदधिविस्तरम्॥
Word by Word
इतिthus
इति:
सम्बन्ध (Discourse marker/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
श्रीब्रह्माण्डेin the venerable Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन — Neuter, Locative (7th), Singular
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा + पुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Neuter, Locative, Singular
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक; √वच् क्त)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (वायुनाऽ/वायोः प्रोक्तम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Neuter, Locative, Singular; विशेषण
पूर्वभागेin the former section
पूर्वभागे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्व + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Masculine, Locative, Singular
द्वितीयेin the second
द्वितीये:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Masculine, Locative, Singular; विशेषण (to भागे)
अनुषङ्गपादेin the Anuṣaṅga-pāda (subsection)
अनुषङ्गपादे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootअनुषङ्ग + पाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Masculine, Locative, Singular
प्रियव्रतवंशानुकीर्तनम्the narration of the lineage of Priyavrata
प्रियव्रतवंशानुकीर्तनम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रियव्रत + वंश + अनुकीर्तन (प्रातिपदिक)
Formबहुपद-तत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Neuter, Nominative, Singular
नामnamed
नाम:
सम्बन्ध (Naming particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनामार्थक-अव्यय (particle: named/called)
चतुर्दशःfourteenth
चतुर्दशः:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्दश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular; क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular
सूतःSūta
सूतः:
कर्ता (Speaker/कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद — Perfect, 3rd person singular, Parasmaipada
एवम्thus
एवम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: thus/in this manner)
प्रजासन्निवेशम्the arrangement/settlement of creatures
प्रजासन्निवेशम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा + सन्निवेश (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (प्रजानां सन्निवेशः); पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन — Masculine, Accusative (2nd), Singular
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
पूर्वकालक्रिया (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formक्त्वान्त (अव्ययकृदन्त) — Absolutive/gerund: having heard
वैindeed
वै:
सम्बन्ध (Emphasis/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक/खल्वर्थक-अव्यय (emphatic particle)
शांशपायनिःŚāṃśapāyani
शांशपायनिः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशांशपायनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular (proper name)
पप्रच्छasked
पप्रच्छ:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + पृच्छ् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद — Perfect, 3rd person singular, Parasmaipada
नियतम्restrained/attentive
नियतम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनियत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Masculine, Accusative, Singular; विशेषण (to सूतम्)
सूतम्Sūta (to Sūta)
सूतम्:
सम्प्रदान/प्रति (Addressee/प्रति)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन — Masculine, Accusative, Singular
पृथिव्याःof the earth
पृथिव्याः:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन — Feminine, Genitive, Singular
उदधिविस्तरम्the extent of the oceans
उदधिविस्तरम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootउदधि + विस्तार (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (उदधीनां विस्तारः / उदधिविस्तारः); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Masculine, Accusative, Singular