Adhyaya 65
Nimivaṃśānukīrtana (Genealogical Recitation of the Nimi Line) — with Atri–Soma Origin Motif
अत्र सूतः कथयति—ऋषिरत्रिः सोमस्य पिता इति। स ऊर्ध्वबाहुः शुचिः तपस्वी, कायमनसा वाचा च संयतः, सहस्राणि दिव्यवर्षाणि ‘सुदुश्चरं’ तपः चकार। तस्य तपसः सोमत्वं तेजोमयं प्रादुरभवत्, दिशो भासयन् जगदालोककरः। ततः सोमगर्भं धारयितुं दश देव्यः प्रयत्नं चक्रुः, न तु धारयितुं शेकुः; गर्भः पतितः पृथिवीं प्रति दीप्तिमान्। लोकपितामहः ब्रह्मा लोकहिताय तं सहस्राश्वयुक्ते रथे न्यधात्, सोमस्य नियतगमनं सूचयन्। देवाः, ब्रह्ममानसपुत्राः, तथा ऋग्यजुरथर्वाङ्गिरसादयः स्तुवन्ति; सोमतेजसा त्रयः लोकाः पुष्यन्ति। सागरपर्यन्तां पृथिवीं पुनःपुनः परिक्रमन् सोमः ओषधीनां समुत्पत्तिं भूमेः फलवृद्धिं च जनयति। निमिवंशानुकथनस्य पूर्वपीठिकायां एषा सोमकथा वंशस्य दैवीमान्यताṃ यज्ञाधिकारं च स्थापयति।
Shlokas
Verse 1
एति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे निमिवंशानुकीर्तनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः // ६४// सूत उवाच पिता सोमस्य वै विप्रा जज्ञे ऽत्रिर्भगवानृषिः / तत्रात्रिः सर्वलोकानां तस्थौ स्वेनौजसा वृतः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे ‘निमिवंशानुकीर्तनम्’ नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः। सूत उवाच—विप्राः, अत्र भगवाञ् ऋषिरत्रिः सोमस्य पिता जातः; स अत्रिः स्वेनौजसा वृतः सर्वलोकानां मध्ये तस्थौ।
Verse 2
कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरन् / काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः
कर्मणा मनसा वाचा च शुभान्येव समाचरन्। काष्ठकुड्यशिलाभूतः ऊर्ध्वबाहुः महाद्युतिः।
Verse 3
सुदुश्चरं नाम तपो येन तप्तं महात्पुरा / त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम्
सुदुश्चरं नाम तपो येन तप्तं महात्मना पुरा। त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानि इति नः श्रुतम्।
Verse 4
तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्य ह / सोमत्वं तनुरापेदे महाबुद्धिः स वै द्विजः
तस्य ऊर्ध्वरेतसः तत्र स्थितस्य अनिमिषस्य ह। सोमत्वं तनुरापेदे महाबुद्धिः स वै द्विजः।
Verse 5
ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः / नेत्राभ्या मस्रवत्सोमो दशधा द्योतयन् दिशः
ऊर्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः। नेत्राभ्यामस्रवत्सोमो दशधा द्योतयन् दिशः।
Verse 6
तं गर्भं विधिना हृष्टा दश देव्यो दधुस्तदा / समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन्
तं गर्भं विधिना हृष्टा दश देव्यो दधुस्तदा। समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन्॥
Verse 7
स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रसाधितः / पपात भासयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः
स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रसाधितः। पपात भासयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः॥
Verse 8
यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः / ततः सहाभिः शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्
यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः। ततः सहाभिः शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्॥
Verse 9
पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः / रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया
पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः। रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया॥
Verse 10
स हि वेदमयो विप्रा धर्मात्मा सत्यसंगरः / युक्ते वाजिसहस्रेण रथे ऽध्यास्तेति नःश्रुतम्
स हि वेदमयो विप्रा धर्मात्मा सत्यसंगरः। युक्ते वाजिसहस्रेण रथेऽध्यास्तेति नःश्रुतम्॥
Verse 11
तस्मिन्निपतिते देवाः पुत्रे ऽत्रेः परमात्मनः / तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त विश्रुताः
तस्मिन्निपतिते देवाः परमात्मनः अत्रेः पुत्रे, ब्रह्मणः मानसाः सप्त विश्रुताः पुत्रा देवाः तं तुष्टुवुः।
Verse 12
तत्रैवाङ्गिरसास्तस्य भृगोश्चैवात्मजास्तथा / ऋग्भिर्यजुर्भिर्बहुभिरथर्वाङ्गिरसैरपि
तत्रैव तस्य आङ्गिरसाः तथा भृगोः आत्मजाश्च, ऋग्भिः यजुर्भिः बहुभिः अथर्वाङ्गिरसैरपि स्तुवन्ति स्म।
Verse 13
ततः संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः / आप्यायमानं लोकांस्त्रीन्भावयामास सर्वशः
ततः संस्तूयमानस्य भास्वतः सोमस्य तेजः आप्यायमानं त्रिलोकान् सर्वशः भावयामास।
Verse 14
स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् / त्रिःसप्तकृत्वो ऽतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणम्
स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुन्धराम् त्रिःसप्तकृत्वः अतियशाः अभिप्रदक्षिणं चकार।
Verse 15
तस्य यद्वर्द्धितं तेजः पृथिवीमन्वपद्यत / ओषध्यस्ताः समुद्भूतास्तेजसा खं ज्वलत्युत
तस्य वर्द्धितं यत् तेजः पृथिवीम् अन्वपद्यत; तेन तेजसा ओषध्यः समुद्भूताः, खं च ज्वलति इवाभवत्।
Verse 16
ताभिः पुण्यात्ययं लोकान्प्रजाश्चापि चतुर्विधाः / पोष्टा हि भगवान्सोमो जगतो हि द्विजोत्तमाः
ताभिः पुण्यप्रदाभिः लोकाः प्रजाश्च चतुर्विधाः पोष्यन्ते; जगतः पोषकः भगवान् सोमो हि, हे द्विजोत्तमाः।
Verse 17
स लब्धतेजास्तपसा संस्तवैस्तैः स्वकर्मभिः / तवस्तेपे महाभागः समानां नवतीर्दश
स तपसा तेजो लब्ध्वा तैः संस्तवैः स्वकर्मभिश्च; महाभागः स नवतीर्दश समाः तपस्तेपे।
Verse 18
इरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्यात्मना जगत् / विभुस्तासां मुदा सोमः प्रख्यातःस्वेन कर्मणा
इरण्यवर्णा या देव्यो जगदात्मना धारयन्ति; तासां मध्ये विभुः सोमो मुदा स्वकर्मणा प्रख्यातः।
Verse 19
ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः / बीजौषधीनां विप्राणामपां च द्विजसत्तमाः
ततः तस्मै ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः राज्यं ददौ; बीजौषधीनां विप्राणामपां च, हे द्विजसत्तमाः।
Verse 20
सो ऽभिषिक्तो महातेजा महाराज्येन राजराट् / लोकान्वै भावयामास तेजस्वी तपतां वरः
सोऽभिषिक्तो महातेजा महाराज्येन राजराट्; तेजस्वी तपतां वरः लोकान् वै भावयामास।
Verse 21
सप्तविंशतिरिन्दोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः / ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः
इन्दोः सप्तविंशतिः दाक्षायण्यः महाव्रताः; प्राचेतसो दक्षः ताः ददौ—याः ‘नक्षत्राणि’ इति विदुः।
Verse 22
स तत्प्राप्य महाद्राज्यं सोमः सोमवतां प्रभुः / समारेभे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्
सः तत् महाद्राज्यं प्राप्य सोमः सोमवतां प्रभुः; सहस्रशतदक्षिणं राजसूयं समारेभे।
Verse 23
हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमीयिवान् / सदस्यस्तत्र भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः
हिरण्यगर्भश्च उद्गाता, ब्रह्मा ब्रह्मत्वमीयिवान्; सदस्यस्तत्र भगवान् हरिर्नारायणः प्रभुः।
Verse 24
सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः
सनत्कुमारप्रमुखैः आद्यैः ब्रह्मर्षिभिः वृतः।
Verse 25
दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकानिति नः श्रुतम् / तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः
दक्षिणामददात् सोमः त्रीन् लोकानिति नः श्रुतम्; तेभ्यः ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः।
Verse 26
तं सिनी च कुहूश्चैव वपुः पुष्टिः प्रभा वसुः / कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे
तं सिनी कुहूश्च वपुः पुष्टिः प्रभा वसुः । कीर्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च—एता नव देव्यः तं सेवामकुर्वन् ॥
Verse 27
प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः / अतिरेजे हि राजेन्द्रो दशधा भासयन्दिशः
प्राप्यावभृथं निर्व्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः । अतिरेजे स राजेन्द्रो दशधा भासयन् दिशः ॥
Verse 28
तस्य तत्प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यमृषिसंस्तुतम् / विबभ्राम मतिर्विप्रा विनयादनयावृता
तस्य तत्प्राप्य दुष्प्रापम् ऐश्वर्यमृषिसंस्तुतम् । विबभ्राम मतिर्विप्रा विनयादनयावृता ॥
Verse 29
बृहस्पतेः सवै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम् / जहार सहसा सर्वानवमत्याङ्गिरःसुतान्
बृहस्पतेः स वै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम् । जहार सहसा सर्वानवमत्याङ्गिरःसुतान् ॥
Verse 30
स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिश्च ह / नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मा अङ्गिरसे तदा
स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिश्च ह । नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मा अङ्गिरसे तदा ॥
Verse 31
उशनास्तस्य जग्राह पार्ष्णिमङ्गिरसो भवः / स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः
उशनास्तस्य पार्ष्णिं जग्राह; अङ्गिरसो भवः। स हि महातेजाः शिष्यो बृहस्पतेः पितुः पूर्वमेवाभवत्।
Verse 32
तेन स्नेहेन भगवान्रुद्रस्तस्य बृहस्पतेः / पार्ष्मिग्राहो ऽभवद्देवः प्रगृह्याजगवं धनुः
तेन स्नेहेन भगवान् रुद्रः तस्य बृहस्पतेः पार्ष्मिग्राहोऽभवत् देवः, आजगवं धनुः प्रगृह्य।
Verse 33
तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना / उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः
तेन महात्मना ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं देवान् उद्दिश्योत्सृष्टं, येनैषां यशो नाशितम्।
Verse 34
तत्र तद्युद्धमभवत्प्रख्यातं तारकामयम् / देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत्
तत्र तारकामयं नाम प्रख्यातं महद्युद्धमभवत्, देवानां दानवानां च लोकक्षयकरम्।
Verse 35
तत्र शिष्टास्तु ये देवास्तुषिताश्चैव ते स्मृताः / ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम्
तत्र ये शिष्टा देवाः तुषिताश्च स्मृताः, ते आदिदेवं पितामहं ब्रह्माणं शरणं जग्मुः।
Verse 36
ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठं च शङ्करम् / ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेत्य पितामहः
ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठं च शङ्करम् । ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेत्य पितामहः ॥
Verse 37
अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारां ताराधिपाननाम् / गर्भमुत्सृज सद्यस्त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः
अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारां ताराधिपाननाम् । गर्भमुत्सृज सद्यस्त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः ॥
Verse 38
मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन / अथो तारासृजद्गर्भं ज्वलन्तमिव पावकम्
मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन । अथो तारासृजद्गर्भं ज्वलन्तमिव पावकम् ॥
Verse 39
जातमात्रो ऽथ भगवान्देवानामाक्षिपद्वपुः / ततः संशयमापन्नस्तारामकथयन्सुराः
जातमात्रो ऽथ भगवान्देवानामाक्षिपद्वपुः । ततः संशयमापन्नस्तारामकथयन्सुराः ॥
Verse 40
सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः / ह्रीयमाणा यदा देवान्नाह सा साध्वसाधु वा
सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः । ह्रीयमाणा यदा देवान्नाह सा साध्वसाधु वा ॥
Verse 41
तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः / तं निवार्य तदाब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम्
तदा दस्युहन्तमः कुमारस्तां शप्तुमुद्यतः। तं निवार्य तदा ब्रह्मा तारां संशयमपृच्छत्॥
Verse 42
यदत्र तथ्यं तद्ब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् / सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम्
यदत्र सत्यं तद्ब्रूहि तारे, कस्य सुतोऽयम्। सा प्राञ्जलिर्ब्रह्माणं वरदं प्रभुमुवाच॥
Verse 43
सोमस्यति महात्मानं कुमारं दस्युहन्तमम् / ततः सुतमुपाघ्राय सोमो राजा प्रजापतिः
सोमस्यायं महात्मा कुमारो दस्युहन्तमः। ततः सुतमुपाघ्राय सोमो राजा प्रजापतिः॥
Verse 44
बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः / प्रतिघस्रं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः
बुध इत्यकरोन्नाम तस्य धीमतः सुतस्य। प्रतिघस्रं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः॥
Verse 45
उत्पादयामास तदा पुत्रं वे राजपुत्रिका / तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः
उत्पादयामास तदा पुत्रं वै राजपुत्रिका। तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः॥
Verse 46
उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पत्राः षट् सुमहौजसः / प्रसह्य धर्षितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा
उर्वश्यां तस्य षट् पुत्राः सुमहौजसः समजायन्त। तत्र स राजयक्ष्मणा प्रसह्य धर्षितो विवशोऽभवत्।
Verse 47
ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षिणमण्डलः / जगाम शरणायाथ पितरं सो ऽत्रिमेव तु
ततः यक्ष्माभिभूतः सोमः प्रक्षीणमण्डलः। शरणार्थं पितरं सोऽत्रिमेव जगाम।
Verse 48
तस्य तत्पापशमनं चकारात्रिर्महायशाः / स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रीया जजवाल सर्वशः
तस्य पापशमनं महायशा अत्रिः चकार। स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रीया सर्वतो जज्वाल।
Verse 49
एतत्सोमस्य वै जन्म कीर्त्तितं द्विजसत्तमाः / वंशं तस्य द्विजश्रेष्ठा कीर्त्यमानं निबोधत
एतत् सोमस्य वै जन्म द्विजसत्तमाः कीर्तितम्। तस्य वंशं द्विजश्रेष्ठाः कीर्त्यमानं निबोधत।
Verse 50
धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम् / सौम्यस्य चन्म श्रुत्वैवं सर्वपापैः प्रमुच्यते
धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम्। सौम्यस्य जन्म श्रुत्वैवं सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Frequently Asked Questions
The chapter is titled for Nimivaṃśānukīrtana (the Nimi dynasty recitation). The sampled passage functions as a legitimizing preface: it grounds later genealogical narration in the authoritative ṛṣi-origin motif of Atri and the cosmically significant birth/manifestation of Soma.
Soma is set on a chariot yoked with a thousand horses (a classic astral-regulation image), praised by Vedic traditions, and described as illuminating the directions and nourishing the three worlds; his repeated circumambulation of the ocean-bounded earth is linked to terrestrial vitality.
No. The provided verses concern Atri’s tapas and Soma’s manifestation and are not from the Lalitopākhyāna section; accordingly, no Lalitā-vidyā or yantra material appears in the sampled text.