Adhyaya 64
इक्ष्वाकुवंशकीर्त्तनम् (Ikṣvāku Lineage Proclamation; Nimi–Mithilā/Videha Genealogy)
अस्याध्यायस्य सूतः संक्षेपेण ‘इक्ष्वाकुवंशकीर्त्तनम्’ इति विषयं निर्दिश्य निमेः प्रवृत्तिं वंशानुक्रमं च पठति। धर्मात्मा निमिः वसिष्ठशापात् ‘विदेह’ इति नाम प्राप्य वंशस्य जातिनाम-सम्बन्धं प्रकाशयति। निमेः मथिः वनमध्ये मन्थन-प्रसववृत्तान्तेन जातः; तस्य नाम्ना मिथिला पुरी, अस्यां च जनक-उपाधिः प्रसिद्धा, सीरध्वज-जनकस्य सीतासम्बन्धोऽपि सूचितः। ततः उदावसु–नन्दिवर्धन–सुकेतु–देवरात–बृहदुक्त–महावीर्य–सुधृति–धृष्टकेतु–हर्यश्व–मरु–प्रतिंबक–कीर्तिरथ–देवमीढ–विबुध–महाधृति–कीर्तिरात–महारोम–स्वर्णरोमा–ह्रस्वरोमा–सरिद्ध्वज इत्यादि वंशशृङ्खला अनुक्रमेण निर्दिश्यते, या पुराणेतिहासेषु परस्परसन्दर्भार्थं भवति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धात पादे भार्गवचरिते इक्ष्वाकुवंशकीर्त्तनं नाम त्रिषष्टितमो ऽध्यायः // ६३// सूत उवाच अनुजस्य विकुक्षेस्तु निमेर्वंशं निबोघत / यो ऽसौ निवेशयामास पुरं देवपुरोपमम्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे भार्गवचरिते ‘इक्ष्वाकुवंशकीर्तनम्’ नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः। सूत उवाच—अनुजस्य विकुक्षेस्तु निमेर्वंशं निबोधत; यो देवपुरोपमं पुरं निवेशयामास।
Verse 2
जयन्तमिति विख्यातं गौतमस्याश्रमान्तिकम् / यस्यान्ववाये जज्ञे वै जनको नृपसत्तमः
जयन्तमिति विख्यातं गौतमस्याश्रमान्तिकम्; यस्यान्ववाये जज्ञे वै जनको नृपसत्तमः।
Verse 3
निमिर्नाम सुधर्मात्मा सर्वसत्त्वनमस्कृतः / आसीत्पुत्रो महाराज चैक्ष्वाकोर्भूरितेजसः
निमिर्नाम सुधर्मात्मा सर्वसत्त्वनमस्कृतः; आसीत् पुत्रो महाराज चैक्ष्वाकोर्भूरितेजसः।
Verse 4
स शापेन वसिष्ठस्यविदेहः समपद्यत / तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनितः पर्वभिस्त्रिभिः
स शापेन वसिष्ठस्य विदेहः समपद्यत; तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनितः पर्वभिस्त्रिभिः।
Verse 5
अरण्यां मथ्यमानाया प्रादुर्भूतो महायशाः / नाम्ना मिथिरिति ख्यातो जननाज्जनको ऽभवत्
अरण्यां मथ्यमानायां महायशाः प्रादुर्भूतः; ‘मिथि’ इति नाम्ना ख्यातः स जननात् ‘जनकः’ अभवत्।
Verse 6
मिथिर्नाम महावीर्यो येनासौ मिथिलाभवत् / राजासौ नाम जनको जनकाच्चा प्युदावसुः
मिथिर्नाम महावीर्यः येन सा मिथिला अभवत्; स राजा ‘जनक’ इति नाम्ना, जनकात् च उदावसुः।
Verse 7
उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो ऽसौ नन्दिवर्द्धनः / नन्दिवर्धनतः शूरः सुकेतुर्नाम धार्मिकः
उदावसोः तु धर्मात्मा नन्दिवर्द्धनः जातः; नन्दिवर्धनात् शूरः सुकेतुः नाम धार्मिकः।
Verse 8
सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः / देवरातस्य धर्मात्मा बृहदुक्थ इति श्रुतः
सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातः महाबलः; देवरातस्य धर्मात्मा बृहदुक्थ इति श्रुतः।
Verse 9
बृहदुक्थस्य तनयो महावीर्यः प्रतापवान् / महावीर्यस्य धृतिमान् सुधृति स्तस्य चात्मजः
बृहदुक्थस्य तनयः महावीर्यः प्रतापवान्; महावीर्यस्य च धृतिमान्, तस्य आत्मजः सुधृतिः।
Verse 10
सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः परन्तपः / धृष्टकेतुसुतश्चापि हर्यश्वो नाम विश्रुतः
सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः परन्तपः। धृष्टकेतुसुतश्चापि हर्यश्वो नाम विश्रुतः॥
Verse 11
हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतिंबकः / प्रतिंबकस्य धर्मात्मा राजा कीर्त्तिरथः स्मृतः
हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतिंबकः। प्रतिंबकस्य धर्मात्मा राजा कीर्त्तिरथः स्मृतः॥
Verse 12
पुत्रः कीर्त्तिरथस्यापि देवमीढ इति श्रुतः / देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महाधृतिः
पुत्रः कीर्त्तिरथस्यापि देवमीढ इति श्रुतः। देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महाधृतिः॥
Verse 13
महाधृतिसुतो राजा कीर्त्तिरातः प्रतापवान् / कीर्तिरातात्मजो विद्वान् महारोमेति विश्रुतः
महाधृतिसुतो राजा कीर्त्तिरातः प्रतापवान्। कीर्तिरातात्मजो विद्वान् महारोमेति विश्रुतः॥
Verse 14
महारोम्णस्तु विख्यातः स्वर्णरोमा व्यजायत / स्वर्णरोमात्मजश्चापि ह्रस्वरोमाभवन्नृपः
महारोम्णस्तु विख्यातः स्वर्णरोमा व्यजायत। स्वर्णरोमात्मजश्चापि ह्रस्वरोमाभवन्नृपः॥
Verse 15
ह्रस्वरोमान्मजो विद्वान् सरिद्ध्वज इति श्रुतः / उद्भिन्ना कर्षता येन सीता राज्ञा यशस्विनी
ह्रस्वरोमान् नाम विद्वान् जनकस्य पुत्रः सरिद्ध्वज इति प्रसिद्धः। येन राज्ञा यशस्विन्या सीता कर्षता भूमेः उद्भिन्ना।
Verse 16
रामस्य महिधी साध्वी सुव्रता नियतव्रता / वैशंपायन उवाच कथं सीता समुत्पन्न कृष्यमाण यशस्विनी
रामस्य महिधी साध्वी सुव्रता नियतव्रता। वैशंपायन उवाच—कथं सीता यशस्विनी कृष्यमाणे समुत्पन्ना?
Verse 17
किमर्थं वाकृषद्राजा क्षेत्रं यस्मिन् बभूव ह / सूत उवाच अग्निक्षेत्रे कृष्यमाणे अश्वमेधे महात्मनः
किमर्थं वा कृषद्राजा क्षेत्रं यस्मिन् बभूव ह? सूत उवाच—अग्निक्षेत्रे कृष्यमाणे महात्मनः अश्वमेधे।
Verse 18
विधिना सुप्रयत्नेन तस्मात्सा तु समुत्थिता / सीरध्वजानुजातस्तु भानुमान्नाम मैथिलः
विधिना सुप्रयत्नेन तस्मात्सा तु समुत्थिता। सीरध्वजानुजातस्तु भानुमान्नाम मैथिलः।
Verse 19
भ्राता कुशध्वजस्तस्य स काश्यधिपतिर्नृपः / तस्य भानुमतः पुत्रः प्रद्युम्नश्च पतापवान्
भ्राता कुशध्वजस्तस्य स काश्यधिपतिर्नृपः। तस्य भानुमतः पुत्रः प्रद्युम्नश्च प्रतापवान्।
Verse 20
मुनिस्तस्य सुतश्चापि तस्मादूर्जवहः स्मृतः / ऊर्जवहात्सनद्वाजः शकुनिस्तस्य चात्मजः
मुनिस्तस्य सुतोऽभूत्, तस्माद् ऊर्जवहः स्मृतः। ऊर्जवहात् सनद्वाजः, तस्य चात्मजः शकुनिः॥
Verse 21
स्वागतः शकुनेः पुत्रः सुवर्चास्तत्सुतः स्मृतः / सुतोपस्तस्य दायादः सुश्रुतस्तस्य चात्मजः
शकुनेः पुत्रः स्वागतः, तस्य सुतः सुवर्चाः स्मृतः। तस्य दायादः सुतोपः, तस्य चात्मजः सुश्रुतः॥
Verse 22
सुश्रुतस्य जयः पुत्रो जयस्य विजयः सुतः / विजयस्य क्रतुः पुत्र- क्रतोश्च सुनयः स्मतः
सुश्रुतस्य जयः पुत्रः, जयस्य विजयः सुतः। विजयस्य क्रतुः पुत्रः, क्रतोश्च सुनयः स्मृतः॥
Verse 23
सुनयाद्वीतहव्यस्तु वीतहव्यात्मजो धृतिः / धृतेस्तु बहुलाश्वो ऽभूद्बहुलाश्वसुतः कृतिः
सुनयात् वीतहव्यः, वीतहव्यात्मजो धृतिः। धृतेस्तु बहुलाश्वोऽभूत्, बहुलाश्वसुतः कृतिः॥
Verse 24
तस्मिन्संतिष्ठते वंशो चनकानां महात्मनाम् / इत्येते मैथिलाः प्रोक्ताः सोमस्यापि निबोधत
तस्मिन् वंशः सन्तिष्ठते चनकानां महात्मनाम्। इत्येते मैथिलाः प्रोक्ताः; सोमस्यापि निबोधत॥
Frequently Asked Questions
A Nimi-centered branch associated with the Ikṣvāku stream is listed: Nimi (becoming Videha) → Mithi (eponym of Mithilā) → Janaka-line continuity, followed by a sequential chain of Mithilā kings culminating (in the sampled verses) with Sariddhvaja/Sīraddhvaja.
The text attributes the epithet to Vasiṣṭha’s curse: Nimi becomes “Videha,” and the dynastic/territorial identity of Videha is thereby grounded in a narrative of ascetic authority and karmic consequence.
By naming Sariddhvaja/Sīraddhvaja and referencing Sītā’s emergence while ploughing, the chapter provides a genealogical anchor for the Mithilā–Janaka tradition that later Itihāsa narratives (notably the Rāmāyaṇa) elaborate.