Adhyaya 60
Vaivasvata-vamsha-pravṛttiḥ (Origin and Issue of Vaivasvata Manu; Ilā–Sudyumna Episode)
अध्यायः (कोलोफोने “वैवस्वतोत्पत्तिः” इति) चाक्षुषमन्वन्तरात् परं वैवस्वतमन्वन्तरप्रसङ्गं प्रवर्तयति। सूतः कथयति—मन्वन्तरक्षये देवाः महात्मने वैवस्वताय मनवे भूमिराज्यं ददुः। तस्य दश पुत्राः—इक्ष्वाकुः, नृगः, धृष्टः, शर्यातिः, नरिष्यन्तः, प्रांशुः, नाभागः, दिष्टः, करूषः, पृषध्रश्च—वंशावलिरूपेण निर्दिश्यन्ते। ततः ब्रह्मणा प्रेरितो मनुः काम्ययागं, अश्वमेधाभिप्रायं पुत्रकामेष्टिसंयुक्तं च, अकरोत्। मित्रावरुणभागसम्भवात् दिव्यवस्त्राभरणा इला प्रादुरभवत्। इला मनुना सह तथा मित्रावरुणाभ्यां सह धर्मसत्यनिष्ठाविषये संवादं कृत्वा तान् तोषयति; देवाः कीर्तिं वरं च ददुः, येन लोके प्रियः वंशवर्धनः सुद्युम्नः प्रसिद्धोऽभवत्, तथा सुद्युम्नस्य स्त्रीभावप्राप्तिरूपो रूपान्तरोपाख्यानं वंशपरम्परासंरक्षणेन उपसंहर्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते तृतीय उपोद्धातपादे वैवस्वतोत्पत्तिर्नामैकोनषष्टितमोध्यायः // ५९// सूत उवाच ततो मन्वन्तरे ऽतीते चाक्षुषे दैवतैः सह / वैवस्वताय महते पृथिवीराज्यमादिशत्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते तृतीयोपोद्धातपादे ‘वैवस्वतोत्पत्तिः’ नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः। सूत उवाच—चाक्षुषे मन्वन्तरे अतीते, देवैः सह, महते वैवस्वताय पृथिवीराज्यं नियोजयामास।
Verse 2
तस्माद्वैवस्वतात्पुत्रा जज्ञिरे दश तत्समाः / इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेवच
तस्माद्वैवस्वतात् दश पुत्राः समा जज्ञिरे—इक्ष्वाकुर्नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च।
Verse 3
नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नाभागो दिष्ट एव च / करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः
नरिष्यन्तः प्रांशुर्नाभागो दिष्ट एव च। करूषः पृषध्रश्च—नवैते मानवाः स्मृताः॥
Verse 4
ब्रह्मणा तु मनुः पूर्वं चोदितस्तु प्रबोधितम् / यष्टुं प्रजक्रमे कामं हयमेधेन भूपतिः
ब्रह्मणा तु मनुः पूर्वं चोदितः प्रबोधितः। भूपतिः कामं यष्टुं हयमेधेन प्रजक्रमे॥
Verse 5
अथाकरोत्पुत्रकामः परामिष्टिं प्रजापतिः / मित्रावरुणयोरंशे अनलाहुतिमेव यत्
अथ पुत्रकामः प्रजापतिः परामिष्टिं चकार। मित्रावरुणयोरंशे अनलाहुतिमेव यत्॥
Verse 6
तत्र दिव्यांबरधरा दिव्याभरणभूषिता / दिव्यासंहनना चैव इला जज्ञ इति श्रुतम्
तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता । दिव्यसंहनना चैव इला जज्ञ इति श्रुतम् ॥
Verse 7
तामिलेत्यथ होवाच मनुर्दण्डधरस्ततः / अनुगच्छस्व भद्रं ते तमिला प्रत्युवाच ह
ताम् इलेत्यथ होवाच मनुर्दण्डधरस्ततः । अनुगच्छस्व भद्रं ते तमिला प्रत्युवाच ह ॥
Verse 8
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् / मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् । मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर ॥
Verse 9
तयोः सकाशं यास्यामि मातो धर्मो हतो वधीत् / एवमुक्त्वा पुनर्देवी तयोरन्तिकमागमत्
तयोः सकाशं यास्यामि मातो धर्मो हतो वधीत् । एवमुक्त्वा पुनर्देवी तयोरन्तिकमागमत् ॥
Verse 10
गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् / अंशे ऽस्मिन्युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि वाम्
गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् । अंशेऽस्मिन्युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि वाम् ॥
Verse 11
मनुनैवाहमुक्तास्मि अनुगच्छस्व मामिति / तथा तु ब्रुवतीं साध्वीमिडामाश्रित्य तावुभौ
मनुना एव अहम् उक्तास्मि— ‘माम् अनुगच्छस्व’ इति। तथा ब्रुवतीं साध्वीम् इडाम् आश्रित्य तौ उभौ तस्थतुः।
Verse 12
देवौ च मित्रावरुणाविदं वचनमूचतुः / अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयोण दमेन च
देवौ च मित्रावरुणौ इदं वचनम् ऊचतुः— अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयेण दमेन च।
Verse 13
सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वौ वरवर्णिनि / आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं कन्ये प्रयास्यसि
सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वौ वरवर्णिनि। आवयोः त्वं महाभागे ख्यातिं कन्ये प्रयास्यसि॥
Verse 14
सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु पूजितः / जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर्वंशविवर्द्धनः
सुद्युम्न इति विख्यातः त्रिषु लोकेषु पूजितः। जगत्प्रियः धर्मशीलः मनोर्वंशविवर्द्धनः॥
Verse 15
मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत्प्रभुः / सा तु देवी वरं लब्ध्वा निवृत्ता पितरं प्रति
मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावम् अगमत् प्रभुः। सा तु देवी वरं लब्ध्वा निवृत्ता पितरं प्रति॥
Verse 16
बुधेनोत्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता / सोमपुत्राद्बुधाच्चास्यामैलो जज्ञे पुरूखाः
बुधेनोत्तरां दिशमासाद्य सा मैथुनायोपमन्त्रिता। सोमपुत्रात् बुधाच्चास्यां ‘ऐलः’ पुरूरवाः प्रजज्ञे॥
Verse 17
बुधात्सा जनयित्वा तु सुद्युम्नत्वं पुनर्गताः / सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः
बुधात्सा जनयित्वा तु सुद्युम्नत्वं पुनर्गताः। सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः॥
Verse 18
उत्कलश्च गयश्चैव विनतश्च तथैव च / उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनतस्यापि पश्चिमम्
उत्कलश्च गयश्चैव विनतश्च तथैव च। उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनतस्यापि पश्चिमम्॥
Verse 19
दिक्पूर्वा तस्य राजर्षेर्गयस्य तु गया पुरी / प्रविष्टेतु मनौ तस्मिन्प्रजाः सृष्ट्वा दिवाकरम्
दिक्पूर्वा तस्य राजर्षेर्गयस्य तु गया पुरी। प्रविष्टे तु मनौ तस्मिन् प्रजाः सृष्ट्वा दिवाकरम्॥
Verse 20
दशधा तदधात्क्षत्त्रमकरोत्पृथिवीमिमाम् / इक्ष्वाकुरेव दायादो भागं दशममाप्तवान्
दशधा तदधात्क्षत्त्रमकरोत्पृथिवीमिमाम्। इक्ष्वाकुरेव दायादो भागं दशममाप्तवान्॥
Verse 21
कन्याभावत्तु सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् / वसिष्ठवचनाच्चासीत्प्रतिष्ठाने महाद्युतिः
कन्याभावात् तु सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान्। वसिष्ठवचनाच्चासीत् प्रतिष्ठाने महाद्युतिः॥
Verse 22
प्रतिष्ठां धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः / एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयः पप्रच्छुः सूतजं प्रति / मानवः स तु सुद्यम्नः स्त्रीभावमगमत्कथम्
प्रतिष्ठां धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः। एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयः पप्रच्छुः सूतजं प्रति॥ मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत्कथम्॥
Verse 23
सूत उवाच पुरा महेश्वरं द्रष्टुं कुमारास्सनकादयः / इलावृतं समाजग्मुर्ददृशुर्वृषभध्वजम्
सूत उवाच—पुरा महेश्वरं द्रष्टुं कुमाराः सनकादयः। इलावृतं समाजग्मुः ददृशुर्वृषभध्वजम्॥
Verse 24
उमया रममाणं तं विलोक्य पिहितेस्थले / प्रतिजग्मुस्ततः सर्वे व्रीडिताभूच्छिवाप्यथ
उमया रममाणं तं विलोक्य पिहितेस्थले। प्रतिजग्मुस्ततः सर्वे व्रीडिताभूच्छिवाप्यथ॥
Verse 25
प्रोवाच वचनं देवी प्रियहेतोः प्रियं प्रिया / इमं ममाश्रमं देव यः पुमान्सं प्रवेक्ष्यति
प्रोवाच वचनं देवी प्रियहेतोः प्रियं प्रिया। इमं ममाश्रमं देव यः पुमान् सं प्रवेक्ष्यति॥
Verse 26
भविष्यति ध्रुवं नारी स तुल्याप्सरसां शुभा / तत्र सर्वाणि भूतानि पिशाचाः पशवश्च ये
ध्रुवं सा नारी भविष्यति शुभा, अप्सरसां तुल्यरूपा। तत्र ये सर्वाणि भूतानि पिशाचाः पशवश्च सन्ति॥
Verse 27
स्त्रीभूताः सहरुद्रेण क्रोडन्त्यप्सरसो यथा / उमावनं प्रविष्टस्तु स राजा मृगयां गतः
स्त्रीभूताः सहरुद्रेण अप्सरस इव क्रीडन्ति। स राजा मृगयां गतः, उमावनं प्रविष्टस्तु॥
Verse 28
पिशाचैः सह भूतैस्तु रुद्रे स्त्रीभावमास्थिते / तस्मात्सराजा सुद्युम्नः स्त्रीभावं लब्धवान्पुनः / महादेवप्रसादाच्च मानवत्वमवाप्तवान्
रुद्रे स्त्रीभावमास्थिते भूतैः पिशाचैश्च सह। तस्मात् स राजा सुद्युम्नः पुनः स्त्रीभावं लब्धवान्; महादेवप्रसादात् च मानवत्वमवाप्तवान्॥
Frequently Asked Questions
It catalogs the Vaivasvata Manu lineage by listing his sons—prominently including Ikṣvāku (key to the Solar dynasty traditions) alongside Nṛga, Dhṛṣṭa, Śaryāti, Nariṣyanta, Prāṃśu, Nābhāga, Diṣṭa, Karūṣa, and Pṛṣadhra.
Manu’s desire for progeny is framed through a sacrifice (with putrakāma intent and aśvamedha aspiration), from which Ilā arises; the narrative treats yajña, divine shares (Mitra–Varuṇa), and boons as causal instruments for dynastic continuation.
Ilā functions as a divinely produced lineage-node whose dharmic compliance earns a boon; Sudyumna becomes the renowned figure through whom the narrative explores sex-transformation while still safeguarding the continuity and expansion of Manu’s line.