Shloka 42
Vasiṣṭha-gamana
Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara
Devanagari script
भूपव्या कोपदग्धं नृपकुलविहिताशेषधर्मादपेतं कृत्वा तेषां वसिष्ठः समयमवनिपालप्रतिज्ञानिवृत्त्यै / गत्वा तं राजवर्यं स्वयमथ शनकैः सांत्वयित्वा यथावत्सप्राणानामरीणामपगमनविधावभ्यनुज्ञां ययाचे
Transliteration
bhūpavyā kopadagdhaṃ nṛpakulavihitāśeṣadharmādapetaṃ kṛtvā teṣāṃ vasiṣṭhaḥ samayamavanipālapratijñānivṛttyai / gatvā taṃ rājavaryaṃ svayamatha śanakaiḥ sāṃtvayitvā yathāvatsaprāṇānāmarīṇāmapagamanavidhāvabhyanujñāṃ yayāce
Translation
भूपव्या कोपदग्धं नृपकुलं सर्वधर्मादपेतं कृत्वा वसिष्ठः अवनिपालप्रतिज्ञानिवृत्त्यै समयं स्थापयितुं गत्वा; तं राजवर्यं शनकैः सांत्वयित्वा, सप्राणानामरीणामपगमनविधौ अभ्यनुज्ञां ययाचे।
Word by Word
भूपव्याby the earth/land (realm)
भूपव्या:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootभूपवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
कोपदग्धम्burnt by anger
कोपदग्धम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकोपदग्ध (कृदन्त; √दह् (धातु) + क्त; कोप+दग्ध)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; (कोपेन दग्धम्)
नृपकुलविहिताशेषधर्मात्from all duties prescribed for the royal lineage
नृपकुलविहिताशेषधर्मात्:
Apadana (अपादान/source)
TypeNoun
Rootनृपकुलविहिताशेषधर्म (प्रातिपदिक: नृप+कुल+विहित+अशेष+धर्म)
Formपुंलिङ्ग; पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन
अपेतम्departed/removed
अपेतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअपेत (कृदन्त; √इ (धातु) + क्त; उपसर्ग अप-)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; (विहितधर्मात् अपेतम्)
कृत्वाhaving made/done
कृत्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive)
तेषाम्of them
तेषाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन
समयम्the agreement/compact
समयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसमय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन
अवनिपालप्रतिज्ञानिवृत्त्यैfor the fulfillment of the king’s vow
अवनिपालप्रतिज्ञानिवृत्त्यै:
Sampradana (सम्प्रदान/purpose)
TypeNoun
Rootअवनिपालप्रतिज्ञानिवृत्ति (प्रातिपदिक: अवनि+पाल+प्रतिज्ञा+निवृत्ति)
Formस्त्रीलिङ्ग; चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन; प्रयोजन (for the purpose)
गत्वाhaving gone
गत्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund)
तम्him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन
राजवर्यम्the excellent king
राजवर्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootराजवर्य (प्रातिपदिक: राजन्+वर्य)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन
स्वयम्personally
स्वयम्:
Karta (कर्ता, emphasis)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; आत्मकर्तृवाचक (indeclinable, oneself)
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रमसूचक
शनकैःgently/gradually
शनकैः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootशनक (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावप्राय प्रयोग; तृतीया-बहुवचनरूपेण क्रियाविशेषण (adverbial: gently/slowly)
सान्त्वयित्वाhaving consoled
सान्त्वयित्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootसान्त्वय् (धातु; √सान्त्वय्/सान्त्व् causative denom.)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund); causative sense: having consoled
यथावत्properly
यथावत्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयथावत् (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (properly, as it should be)
सप्राणानाम्alive, with life
सप्राणानाम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसप्राण (प्रातिपदिक: स+प्राण)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी, बहुवचन; अरीणाम् विशेषण
अरीणाम्of the enemies
अरीणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी, बहुवचन
अपगमनविधौin the procedure of departure
अपगमनविधौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअपगमनविधि (प्रातिपदिक: अपगमन+विधि)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
अभ्यनुज्ञाम्permission/consent
अभ्यनुज्ञाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअभ्यनुज्ञा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन
ययाचेhe requested
ययाचे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootयाच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन