Adhyaya 41
Kārttavīrya-vadha (Death of Karttavīrya) / Bhārgava Rāma’s Battle with the King’s Sons
अस्मिन्नध्याये वसिष्ठेन भृगुवंशचरितस्य प्रवाहः कथ्यते। पितुः “घोर”वधेन क्रुद्धाः कार्त्तवीर्यस्य शतं पुत्राः स्वबलैः सह शीघ्रमुद्यताः परशुरामं निग्रहीतुं युयुत्सवोऽभवन्। अक्षौहिणीपरिमाणेन सेनाविस्तारः, रणकोलाहलः, मण्डलव्यूहपरिवेष्टनं च वर्ण्यते; नानादिव्यास्त्रप्रयोगोऽपि। रामो मण्डलमध्यस्थो रथचक्रनाभिरिव स्थितः, गोपीमध्ये कृष्ण इव लीलया सञ्चरन्निवोपमीयते। देवाः विमानस्थाः पुष्पमाल्यवर्षैः जयमङ्गलं कुर्वन्ति; शस्त्रनिनादः, विद्धाङ्गविक्षोभश्च सजीवमिव चित्र्यते। रामो व्यूहं भित्त्वा मुख्यवीरान् निहत्य शेषान् राजान् भयाकुलान् हिमालयपादवनानि प्रति पलाययति। अन्ते स निर्घातः सन् नर्मदायां हृष्टः स्नात्वा विजयस्य धर्मस्थापनस्य च संस्कारं समापयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते कार्त्तवीर्यवधो नाम चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४०// वसिष्ठ उवाच दृष्ट्वा पितुर्वधं घोरं तत्पुत्रास्ते शतं त्वरा / वारयामासुरत्युग्रं भार्गवं स्वबलेः पृथक्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे भार्गवचरिते ‘कार्त्तवीर्यवध’ नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः॥४०॥ वसिष्ठ उवाच—पितुर्वधं घोरं दृष्ट्वा तत्पुत्राः शतं त्वरया, स्वबलेः पृथक्, अत्युग्रं भार्गवं वारयामासुः॥
Verse 2
एकैकाक्षैहिणीयुक्ताः सर्वे ते युद्धदुर्मदाः / संग्रामं तुमुलं चक्रुः संरब्धास्तु पितुर्वधात्
एकैकाक्षैहिणीयुक्ताः सर्वे ते युद्धदुर्मदाः। पितुर्वधात् संरब्धास्ते तुमुलं संग्रामं चक्रुः॥
Verse 3
रामस्तु दृष्ट्वा तत्पुत्राञ्छूरान्रणविशारदान् / परश्वधं समादाय युयुधे तैश्च संगरे
रामस्तु तस्य पुत्रान् शूरान् रणविशारदान् दृष्ट्वा। परश्वधं समादाय तैश्च सह संगरे युयुधे॥
Verse 4
तां सेनां भगवान्रामः शताक्षौहिणिसंमिताम् / निजघान त्वरायुक्तो मुहुर्त्तद्वयमात्रतः
तां सेनां भगवान् रामः शताक्षौहिणिसंमिताम् । त्वरायुक्तः स मुहूर्त्तद्वयमात्रतः निजघान ॥
Verse 5
निःशेषितं स्वसैन्यं तु कुठारेणैव लीलया / दृष्ट्वा रामेण तेसर्वे युयुधुर्वीर्यसंमताः
कुठारेणैव लीलया स्वसैन्यं निःशेषितं दृष्ट्वा । रामेण ते सर्वे वीर्यसंमताः युयुधुः ॥
Verse 6
नानाविधानि दिव्यानि प्रहरन्तो महोजसः / परितो मण्डलं चक्रुर्भार्गवस्य महात्मनः
नानाविधानि दिव्यानि प्रहरन्तो महोजसः । परितो मण्डलं चक्रुः भार्गवस्य महात्मनः ॥
Verse 7
अथ रामो ऽपि बलवांस्तेषां मण्डलमध्यगः / विरेजे भगवान्साक्षाद्यथा नाभिस्तु चक्रगा
अथ रामोऽपि बलवान् तेषां मण्डलमध्यगः । विरेजे भगवान् साक्षाद् यथा नाभिस्तु चक्रगा ॥
Verse 8
नृत्यन्निवाचौ विरराज रामः शतं पुनस्ते परितो भ्रमन्तः / रेजुश्च गोपी गणमध्यसंस्थः कृष्णो यथा ताः परितो भ्रमन्त्यः
नृत्यन्निवाचौ विरराज रामः शतं पुनस्ते परितो भ्रमन्तः । रेजुश्च गोपीगणमध्यसंस्थः कृष्णो यथा ताः परितो भ्रमन्त्यः ॥
Verse 9
तदा तु सर्वे द्रुहिणप्रधानाः समागताः स्वस्वविमानसंस्थाः / समाकिरन्नन्दनमाल्यवर्षैः समन्ततो राममहीनवीर्यम्
तदा सर्वे द्रुहिणप्रधानाः स्वस्वविमानसंस्थाः समागत्य नन्दनमाल्यवर्षैः समन्ततो राममहीनवीर्यं समाकिरन्।
Verse 10
यः शस्त्रपादादुदतिष्ठत ध्वनिर् हुंकारगर्भो दिवमस्पृशन्स वै / तौर्यत्रिकस्येव शरक्षतानि भान्तीव यद्वन्नखदन्तपाताः
शस्त्रपादादुदतिष्ठद्ध्वनिः हुंकारगर्भो दिवमस्पृशत्; तौर्यत्रिकस्येव शरक्षतानि यद्वन्नखदन्तपाताः प्रभान्ति।
Verse 11
क्रन्दन्ति शस्त्रैः क्षतविक्षताङ्गा गायन्ति यद्वत्किल गीतविज्ञाः / एवं प्रवृत्तं नृपयुद्धमण्डलं पश्यन्ति देवा भृशविस्मिताक्षः
शस्त्रैः क्षतविक्षताङ्गाः क्रन्दन्ति, गीतविज्ञा इव गायन्ति; एवं प्रवृत्तं नृपयुद्धमण्डलं देवा भृशविस्मिताक्षाः पश्यन्ति।
Verse 12
ततस्तु रामो ऽवनिपालपुत्राञ्जिघांसुराजौ विविधास्त्रपूगैः / पृथक्चकारातिब लांस्तु मण्डलद्विच्छिद्य पङ्क्तिं प्रभुरात्तचापः
ततः रामोऽवनिपालपुत्रान् जिघांसुराजौ विविधास्त्रपूगैः; प्रभुरात्तचापो मण्डलं द्विच्छिद्य पङ्क्तिं च पृथक् चकारातिबलान्।
Verse 13
एकैकशस्तान्निजघान वीराञ्छतं तदा पञ्च ततः पलायिताः / शूरो वृषास्यो वृषशूरसेनौ जयध्वजश्चापि विभिन्नधैर्याः
तदा वीरान् एकैकशस्तान् निजघान; शतं पञ्च च ततः पलायिताः—शूरो वृषास्यो वृषशूरसेनौ जयध्वजश्च—भिन्नधैर्याः।
Verse 14
महाभयेनाथ परीतचिता हिमाद्रिपादान्तरकाननं च / पृथग्गतास्ते सुपरीप्सवो नृपा न को ऽपि कांस्विद्ददृशे भृशार्त्तः
महाभयेन परीतचित्ताः ते नृपाः हिमाद्रिपादान्तरकाननं च पृथक् पृथग् गताः; भृशार्त्तः कश्चिदपि कांस्विद् न ददर्श।
Verse 15
रामो ऽपि हत्वा नृपचक्रमाजौ राज्ञः सहायर्थमुपागतं च / समन्वितो ऽसावकृतव्रणेन सस्नौ मुदागत्य च नर्मदायाम्
रामोऽपि आजौ नृपचक्रम् हत्वा, राज्ञः सहायार्थम् उपागतं च; अकृतव्रणेन सह समन्वितः, मुदागत्य नर्मदायां सस्नौ।
Verse 16
स्रात्वा नित्यक्रियां कृत्वा संपूज्य वृषभध्वजम् / प्रतस्थे द्रष्टुमुर्वीश शिवं कैलासवासिनम्
स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा संपूज्य वृषभध्वजम्। प्रतस्थे द्रष्टुमुर्वीश शिवं कैलासवासिनम्॥
Verse 17
गुरुपत्नीमुमां चापि सुतौ स्कन्दविनायकौ / मनोयायी महात्मासावकृतव्रणसंयुतः
गुरुपत्नीम् उमां चापि, सुतौ स्कन्दविनायकौ; मनोयायी महात्मा असौ, अकृतव्रणसंयुतः।
Verse 18
कृतकार्यो मुदा युक्तः कैलासं प्राप्य तत्क्षणम् / ददर्श तत्र नगरीं महतीमलकाभिधम्
कृतकार्यः मुदा युक्तः कैलासं प्राप्य तत्क्षणम्। ददर्श तत्र नगरीं महतीम् अलकाभिधाम्॥
Verse 19
नानामणिगणाकीर्णभवनैरुपशोभिताम् / नानारुपधरैर्यक्षैः शोभितां चित्रभूषणैः
नानामणिगणाकीर्णभवनैरुपशोभितां, नानारूपधरैर्यक्षैः चित्रभूषणैश्च शोभिताम्।
Verse 20
नानावृक्षसमाकीणैर्वनैश्चोपवनैर्युताम् / दीर्घिकाभिः सुदीर्घाभिस्तडागैश्चोपशोभिताम्
नानावृक्षसमाकीर्णैर्वनैश्चोपवनैर्युतां, सुदीर्घदीर्घिकाभिस्तडागैश्चोपशोभिताम्।
Verse 21
सर्वतो ऽप्यावृतां बाह्ये सीतयालकनन्दया / तत्र देवाङ्गनास्नानमुक्तकुङ्कुमपिञ्जरम्
सर्वतोऽप्यावृतां बाह्ये सीतयालकनन्दया, तत्र देवाङ्गनास्नानमुक्तकुङ्कुमपिञ्जरम्।
Verse 22
तृषाविर हिताश्चांभः पिबन्ति करिणो मुदा / यत्र संगीतसंनादा श्रूयन्ते तत्रतत्र ह
तृषाविरहिताश्चाम्भः पिबन्ति करिणो मुदा, यत्र संगीतसंनादाः श्रूयन्ते तत्रतत्र ह।
Verse 23
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सततं सहकारिभिः / तां दृष्ट्वा भार्गवो राजन्मुदा परमया युतः
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सततं सहकारिभिः, तां दृष्ट्वा भार्गवो राजन् मुदा परमया युतः।
Verse 24
ययौ तदूर्ध्वं शिखरं यत्र शेवपरं गृहम् / ततो ददर्श राजेन्द्र स्निग्धच्छायं महावटम्
स तदूर्ध्वं शिखरं जगाम यत्र शेवपरं गृहम्। ततः स राजेन्द्रः स्निग्धच्छायं महावटं ददर्श॥
Verse 25
तस्याधस्ताद्वरावासं सुसेव्यं सिद्धसंयुतम् / ददर्ंश तत्र प्राकारं शतयोजनमण्डलम्
तस्याधस्ताद्वरावासं सुसेव्यं सिद्धसंयुतम्। तत्र प्राकारं ददर्श शतयोजनमण्डलम्॥
Verse 26
नानारत्नाचितं रम्यं चतुर्द्वारं गणावृतम् / नन्दीश्वरं महाकालं रक्ताक्षं विकटोदरम्
नानारत्नाचितं रम्यं चतुर्द्वारं गणावृतम्। नन्दीश्वरं महाकालं रक्ताक्षं विकटोदरम्॥
Verse 27
पिङ्गलाक्षं विशालाक्षं विरूपाक्षं घटोदरम् / मन्दारं भैरवं बाणं रुरुं भैरवमेव च
पिङ्गलाक्षं विशालाक्षं विरूपाक्षं घटोदरम्। मन्दारं भैरवं बाणं रुरुं भैरवमेव च॥
Verse 28
वीरकं वीरभद्रं च चण्डं भृङ्गिं रिटिं मुखम् / सिद्धेन्द्रनाथरुद्रांश्च विद्याधरमहोरगान्
वीरकं वीरभद्रं च चण्डं भृङ्गिं रिटिं मुखम्। सिद्धेन्द्रनाथरुद्रांश्च विद्याधरमहोरगान्॥
Verse 29
भूतप्रेतपिशाचांश्च कूष्माण्डान्ब्रह्मराक्षसान् / वेतालान्दानवेन्द्रांश्च योगीन्द्रांश्च जटाधरान्
भूतप्रेतपिशाचान् कूष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान्, वेतालान् दानवेन्द्रान् च योगीन्द्रान् जटाधरान् च।
Verse 30
यक्षकिंपुरुषांश्चैव डाकिनीयो गिनीस्तथा / दृष्ट्वा नन्द्या५या तत्र प्रविष्टो ऽन्तर्मुदान्वितः
यक्षान् किंपुरुषान् चैव डाकिन्यः गिनीस्तथा; तान् दृष्ट्वा नन्द्याऽऽज्ञया तत्र प्रविष्टोऽन्तर्मुदान्वितः।
Verse 31
ददर्श तत्र भुवनैरावृतं शिवमन्दिरम् / चतुर्योजनविस्तीर्णं तत्र प्राग्द्वारसंस्थितौ
ददर्श तत्र भुवनैरावृतं शिवमन्दिरम्; चतुर्योजनविस्तीर्णं, तत्र प्राग्द्वारसंस्थितौ।
Verse 32
दृष्ट्वा वामे कार्त्तिकेय दक्ष चैव विनायकम् / ननाम भार्गवस्तौ द्वौ शिवतुल्यपराक्रमौ
दृष्ट्वा वामे कार्त्तिकेयम् दक्षं चैव विनायकम्; ननाम भार्गवस्तौ द्वौ शिवतुल्यपराक्रमौ।
Verse 33
पार्षदप्रवरास्तत्र क्षेत्रपालाश्च संस्थिताः / रत्नसिंहासनस्थाश्च रत्नभूषमभूषिताः
पार्षदप्रवरास्तत्र क्षेत्रपालाश्च संस्थिताः; रत्नसिंहासनस्थाश्च रत्नभूषणभूषिताः।
Verse 34
भार्गवं प्रविशन्तं तु ह्यपृच्छञ्शिवमन्दिरम् / विनायको महाराज क्षणं तिष्ठेत्युवाच ह
तदा शिवमन्दिरं प्रविशन्तं भार्गवं दृष्ट्वा विनायकः अपृच्छत्— “महाराज, क्षणं तिष्ठ” इति ह उवाच।
Verse 35
निद्रितो ह्युमया युक्तो महादेवो ऽधुनेति च / ईश्वराज्ञां गृहीत्वाहमत्रागत्यक्षणान्तरे
अधुना महादेवः उमया सह निद्रितः; ईश्वरस्य आज्ञां गृहीत्वा अहं क्षणान्तरे अत्र आगतः।
Verse 36
त्वया सार्द्धं प्रवेक्ष्यामि भ्रातस्तिष्ठात्र सांप्रतम् / विनायकचश्चैवं श्रुत्वा भार्गवनन्दनः
भ्रातः, त्वया सह अहं प्रवेक्ष्यामि; इदानीं अत्रैव तिष्ठ। इति विनायकवचनं श्रुत्वा भार्गवनन्दनः…
Verse 37
प्रवक्तुमुपचक्राम गणेशं त्वरयान्वितः / राम उवाच गत्वा ह्यन्तःपुरं भ्रातः प्रणम्य जगदीश्वरौ
स त्वरयान्वितः गणेशं प्रति वक्तुमुपचक्राम। राम उवाच— “भ्रातः, अन्तःपुरं गत्वा जगदीश्वरौ प्रणम्य…”
Verse 38
पार्वतीशङ्करौ सद्यो यास्यामि निजमन्दिरम् / कार्त्तवीर्यः सुचन्द्रश्च सपुत्रबलबान्धवः
पार्वतीशङ्करौ सद्यः प्रणम्य अहं निजमन्दिरं यास्यामि। कार्त्तवीर्यः सुचन्द्रश्च स-पुत्र-बल-बान्धवः…
Verse 39
अन्ये सहस्रशो भूपाः कांबोजाः पङ्लवाः शाकाः / कान्यकुब्जाः कोशलेशा मायावन्तो महाबलाः
अन्ये सहस्रशो भूपाः कांबोजाः पङ्लवाः शाकाः / कान्यकुब्जाः कोशलेशा मायावन्तो महाबलाः
Verse 40
निहताः समरे सर्वे मया शंभुप्रसादतः / तमिमं प्रणिपत्यैव यास्यामि स्वगृहं प्रति
निहताः समरे सर्वे मया शंभुप्रसादतः / तमिमं प्रणिपत्यैव यास्यामि स्वगृहं प्रति
Verse 41
इत्युक्त्वा भार्गवस्तत्र तस्थौ गणपतेः पुरः / प्रोवाच मधुरं वाक्यं भार्गवे स गणाधिपः
इत्युक्त्वा भार्गवस्तत्र तस्थौ गणपतेः पुरः / प्रोवाच मधुरं वाक्यं भार्गवे स गणाधिपः
Verse 42
विनायक उवाच ज्ञणं तिष्ट महाभाग दर्शनं ते भविष्यति / अद्य विश्वेश्वरो भ्रातर्भवान्या सह वर्त्तते
विनायक उवाच ज्ञणं तिष्ट महाभाग दर्शनं ते भविष्यति / अद्य विश्वेश्वरो भ्रातर्भवान्या सह वर्त्तते
Verse 43
स्त्रीपुंसोर्युक्त योस्तात सहैकासनसंस्थयोः / करोति सुखभङ्गं यो नरकं स व्रजेद्ध्रुवम्
स्त्रीपुंसोर्युक्त योस्तात सहैकासनसंस्थयोः / करोति सुखभङ्गं यो नरकं स व्रजेद्ध्रुवम्
Verse 44
विशेषतस्तु पितरं गुरुं वा भूपतिं द्विजः / र७स्यं समुपासिनं न पश्येदिति निश्चयः
विशेषतः पितरं गुरुं वा भूपतिं च द्विजः। रहस्यं समुपासिनं न पश्येदिति निश्चयः॥
Verse 45
कामतो ऽकामतो वापि पश्येद्यः सुरतोन्मुखम् / स्त्रीविच्छेदो भवेत्तस्य ध्रुवं सप्रसु जन्मसु
कामतोऽकामतो वापि पश्येद्यः सुरतोन्मुखम्। स्त्रीविच्छेदो भवेत्तस्य ध्रुवं सप्रसु जन्मसु॥
Verse 46
श्रोणिं वक्षः स्थलं वक्त्रं यः पश्यति परस्त्रियः / मातुर्वापि भगिन्या वा दुहितुः स नराधमः
श्रोणिं वक्षःस्थलं वक्त्रं यः पश्यति परस्त्रियः। मातुर्वापि भगिन्या वा दुहितुः स नराधमः॥
Verse 47
भार्गव उवाच अहो श्रुतमपूर्वं किं वचनं तव वक्त्रतः / ब्रान्त्या विनिर्गतं वापि हास्यार्थमथवोदितम्
भार्गव उवाच—अहो श्रुतमपूर्वं किं वचनं तव वक्त्रतः। भ्रान्त्या विनिर्गतं वापि हास्यार्थमथवोदितम्॥
Verse 48
कामिनां सविकाराणामेतच्छास्त्रनिदर्शनम् / निर्विकारास्य च शिशोर्न दोषः कश्चिदेव हि
कामिनां सविकाराणामेतच्छास्त्रनिदर्शनम्। निर्विकारस्य च शिशोर्न दोषः कश्चिदेव हि॥
Verse 49
यास्याम्यन्तः पुरं भ्रातस्तव किं तिष्ठ बालक / यथादृष्टं करिष्यामि तत्र यत्समयोचितम्
अहं भ्रातः, अन्तःपुरं गमिष्यामि; त्वं किं तिष्ठसि, बालक? यथादृष्टं तथा करिष्यामि, तत्र यत् समयोचितम्।
Verse 50
तत्रैव माता तातश्च त्वया नाम निरूपितौ / जगतां पितरौ तौ च पार्वतीपरमेश्वरौ
तत्रैव त्वया माता च तातश्च नामतः निरूपितौ; जगतां पितरौ तौ च—पार्वती परमेश्वरश्च।
Verse 51
इत्युक्त्वा भार्गवो राजन्नन्तर्गन्तुं समुद्यतः / विनायकस्तदोत्थाय वारयामास सत्वरम्
इत्युक्त्वा, राजन्, भार्गवोऽन्तर्गन्तुं समुद्यतः; विनायकस्तदोत्थाय सत्वरं तं वारयामास।
Verse 52
वाग्युद्धं च तयोरासीन्मिथो हस्तविकर्षणम् / दृष्ट्वा सकन्दस्तु संभ्रान्तो बोधयामास तौ तदा
तयोर्मिथो वाग्युद्धं चासीद्, हस्तविकर्षणं च; तद् दृष्ट्वा सकन्दः संभ्रान्तस्तौ तदा बोधयामास।
Verse 53
बाहुभ्यां द्वौ समुद्गृह्य पृथगुत्सारितौ तथा / अथ क्रुद्धो गणेशाय भार्गवः परवीरहा / परश्वधं समादाय सप्रक्षेप्तुं समुद्यतः
बाहुभ्यां तौ द्वौ समुद्गृह्य पृथगुत्सारितौ तथा; अथ क्रुद्धो गणेशाय भार्गवः परवीरहा, परश्वधं समादाय सप्रक्षेप्तुं समुद्यतः।
Verse 54
तं दृष्ट्वा गजाननो भृगुवरं क्रोधात्क्षिपन्तं त्वरा स्वात्मार्थं परशुं तदा निजकरेणोद्धृत्य वेगेन तु / भूर्लोकं भुवः स्वरपि तस्योर्ध्वं महर्वैजनं लोकं चापि तपो ऽथ सत्यमपरं वैकुण्ठमप्यानयत्
तं दृष्ट्वा गजाननः क्रोधात् क्षिपन्तं भृगुवरं, स्वात्मरक्षणार्थं परशुं निजकरेणोद्धृत्य वेगेन भूर्लोकं भुवः स्वर्लोकं च, तस्योर्ध्वं महर्लोकं वैजनं लोकं, तपोलोकं सत्यमपि, अपरं वैकुण्ठलोकमपि निनाय।
Verse 55
तस्योर्ध्वं च विदर्शयन्भृगुवरं गोलोकमीशात्मजो निष्पात्याधरलोकसप्तक मपीत्थं दर्शयामास च / उद्धृत्याथ ततो हि गर्भसलिले प्रक्षप्तमात्रं त्वरा भीतं प्राणपरिप्सुमानयदथो तत्रैव यत्रास्थितः
तस्योर्ध्वं भृगुवरं विदर्शयन् ईशात्मजः गोलोकं च दर्शयामास; अधरलोकसप्तकं निष्पात्यापि तथैव प्रदर्शितवान्। अथ गर्भसलिले प्रक्षिप्तमात्रं तं ततोद्धृत्य, भीतं प्राणपरिप्सुं, यत्र स स्थितस्तत्रैव त्वरया आनयत्।
Frequently Asked Questions
The chapter advances the Bhārgava-carita as a Vaṃśānucarita unit, recording the aftermath of Kārttavīrya’s death by depicting the retaliatory mobilization of his sons and their defeat by Bhārgava Rāma—an event that functions as a genealogical hinge for later royal/warrior narratives.
The text uses akṣauhiṇī-scale enumeration (“śatākṣauhiṇī”), describes an encircling maṇḍala formation around Rāma, and narrates its rupture (splitting the ring/line), alongside references to diverse astras and the devas observing from vimānas.
It serves as ritual and narrative closure: after restoring order through victory, Rāma’s uninjured state and subsequent bathing in the Narmadā marks purification, completion of the martial act, and sacralizes the geography (tīrtha linkage) within the genealogical record.