Anushanga Pada Adhyaya 39 - Brahmanda Purana | Sanskrit | Vedapath

Vyasa

Anushanga PadaAdhyaya 3953 Verses

Adhyaya 39

Kārttavīrya’s Allied Kings Confront Jāmadagnya Rāma (Bhārgava-Charita)

अस्मिन्नध्याये वसिष्ठवर्णिते भृगुवंशचरिते प्रवर्तते। मत्स्यराजस्य पतनानन्तरं हैहयराजः कार्त्तवीर्यार्जुनो बहून् राजेन्द्रान् समाहूय रणाय संयोजयति। ततः बृहद्बलः सोमदत्तो विदर्भाधिपो मिथिलेशो निषधेशो मगधेशश्च इत्यादीनां नृपाणां देशैः सह नामान्यनुक्रम्यन्ते, क्षत्रियसम्बन्धानां वंश-राजनीतिसूचकः सूचीभावः। युद्धे नागपाशो निपात्यते, स गारुडास्त्रेण छिद्यते; शस्त्रास्त्रकोविदो जामदग्न्यरामः रुद्रदत्तशूलेनान्यैश्च प्रहारैः प्रतिविदधाति। शरवृष्ट्या क्षेत्रं तमसि इवाच्छादिते, रामो वायव्यास्त्रेण शरजालं विघट्य धूमादिव सूर्य इव पुनरुदेति, हैहयानां पराजयस्यावश्यंभावं दर्शयन्।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यम भागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते अष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३८// वसिष्ठ उवाच मत्स्यराजे निपतिते राजा युद्धविशारदः / राजेन्द्रान्प्रेरयामास कार्त्तवीर्यो महाबलः

Verse 2

बृहद्बलः सोमदत्तो विदर्भो मिथिलेश्वरः / निषधाधिपतिश्चैव मगधाधिपतिस्तथा

Verse 3

आययुः समरे योद्धं भार्गवेद्रेण भूपते / वर्षन्तः शरजालानि नानायुद्धविशारदाः

भूपते, भार्गवेद्रेण सह समरे नानायुद्धविशारदा योद्धारः आययुः। ते शरजालानि वर्षन्तः युद्धभूमिं पूरयामासुः।

Verse 4

वीराभिमानिनः सर्वे हैहयस्याज्ञया तदा / पिनाकहस्तः स भृगुर्ज्वलदग्निशिखोपमः

तदा हैहयस्याज्ञया सर्वे वीराभिमानिनः समाययुः। स भृगुः पिनाकहस्तः ज्वलदग्निशिखोपमः बभूव।

Verse 5

चिक्षेप नागपाशं च आभिमन्त्र्य शरोत्तमम् / तदस्त्रं भार्गवे द्रेण क्षिप्तं संग्राममूर्द्धनि

आभिमन्त्र्य शरोत्तमं नागपाशं च चिक्षेप। तत् अस्त्रं भार्गवेद्रेण संग्राममूर्द्धनि क्षिप्तम्।

Verse 6

चकर्त्त गारुडास्त्रेण सोमदत्तो महाबलः / ततः क्रुद्धो महाभागो रामः शत्रुविदारणः

महाबलः सोमदत्तः गारुडास्त्रेण तत् चकर्त। ततः क्रुद्धः महाभागः रामः शत्रुविदारणः अभवत्।

Verse 7

रुद्रदत्तेन शूलेन सोमदत्तं जघान ह / बृहद्बलं च गदया विदर्भं मुष्टिना तथा

रुद्रदत्तेन शूलेन सोमदत्तं जघान ह। बृहद्बलं गदया च विदर्भं मुष्टिना तथा जघान।

Verse 8

मैथिलं मुद्गरेणैव शक्त्या च निषधाधिपम् / मागधञ्चरणाघातैरस्त्रजालेन सैनिकान्

मैथिलं मुद्गरेणैव शक्त्या च निषधाधिपम् । मागधं चरणाघातैः, अस्त्रजालेन सैनिकान् ॥

Verse 9

निहत्य निखिलां सेनां संहाराग्निसमीरणे / दुद्राव कार्त्तवीर्यं च जामदग्न्यो महाबलः

निहत्य निखिलां सेनां संहाराग्निसमीरणे । दुद्राव कार्त्तवीर्यं च जामदग्न्यो महाबलः ॥

Verse 10

दृष्ट्वा तं योद्धुमायान्तं राजानो ऽन्ये महारथाः / कार्य्याकार्यविधानज्ञाः पृष्टे कृत्वा च हैहयम्

दृष्ट्वा तं योद्धुमायान्तं राजानोऽन्ये महारथाः । कार्याकार्यविधानज्ञाः पृष्टे कृत्वा च हैहयम् ॥

Verse 11

रामेण युयुधुश्चैव दर्शयन्तश्च सौहृदम् / कान्यकुब्जाश्च शतशः सौराष्ट्रावन्तयस्तथा

रामेण युयुधुश्चैव दर्शयन्तश्च सौहृदम् । कान्यकुब्जाश्च शतशः सौराष्ट्रावन्तयस्तथा ॥

Verse 12

चक्रुश्च शरजालानि रामस्य च समन्ततः / शरजालावृतस्तेषां रामः संग्राममूर्द्धनि

चक्रुश्च शरजालानि रामस्य च समन्ततः । शरजालावृतस्तेषां रामः संग्राममूर्द्धनि ॥

Verse 13

न चादृश्यत राजेन्द्र तदा स त्वकृतव्रणः / सस्मार रामचरितं यदुक्तं हरिणेन वै

राजेन्द्र! तदा स त्वकृतव्रणः न चादृश्यत। स हरिणा यदुक्तं रामचरितं स्मरन् मनसि न्यधात्।

Verse 14

कुशलं भार्गवेन्द्रस्य याचमानो हरिं मुनिः / एतस्मिन्नेव काले तु रामः शस्त्रास्त्रकोविदः

मुनिः हरिं याचमानः भार्गवेन्द्रस्य कुशलं पप्रच्छ। एतस्मिन्नेव काले तु रामः शस्त्रास्त्रकोविदः आसीत्।

Verse 15

विधूय शरजालानि वायव्यास्त्रेण मन्त्रवित् / उदतिष्ठद्रणाकाङ्क्षी नीहारादिव भास्करः

मन्त्रवित् वायव्यास्त्रेण शरजालानि विधूय, रणाकाङ्क्षी रामः नीहारादिव भास्करः उदतिष्ठत्।

Verse 16

त्रिरात्रं समरे रामस्तैः सार्द्धं युयुधे बली / द्वादशाक्षौहिणीस्तत्र चिच्छेद लघुविक्रमः

बली रामः समरे तैः सार्द्धं त्रिरात्रं युयुधे। तत्र लघुविक्रमः द्वादशाक्षौहिणीः चिच्छेद।

Verse 17

रम्भास्तम्भवनं यद्वत् परश्वधवरायुधः / सर्वांस्तान्भूपवर्गांश्च तदीयश्च महाचमूः

परश्वधवरायुधः सः रम्भास्तम्भवनं यद्वत्, तान् सर्वान् भूपवर्गान् तदीयां च महाचमूं नाशयामास।

Verse 18

दृष्ट्वा विनिहतां तेन रामेण सुमहात्मना / आजगाम महावीर्यः सुचन्द्रः सूर्यवंशजः

तेन सुमहात्मना रामेण विनिहतां दृष्ट्वा, सूर्यवंशजः महावीर्यः सुचन्द्रः तत्र आजगाम।

Verse 19

लक्षराजन्यसंयुक्तः सप्ताक्षौहिणिसंयुतः / तत्रानेकमहावीरा गर्जन्तस्तोयदा इव

लक्षराजन्यसंयुक्तः सप्ताक्षौहिणिसंयुतः; तत्रानेके महावीराः तोयदा इव गर्जन्ति स्म।

Verse 20

कंपयन्तो भुवं राजन् युयुधुर्भार्गवेण च / तेः प्रयुक्तानि शस्त्राणि महास्त्राणि च भूपते

भुवं कम्पयन्तो, राजन्, भार्गवेण च सह युयुधुः; तैः प्रयुक्तानि शस्त्राणि महास्त्राणि च, भूपते।

Verse 21

क्षणेन नाशयामास भार्गवेन्द्रः प्रतापवान् / गृहीत्वा परशुं दिव्यं कालातकयमोपमम्

क्षणेन नाशयामास प्रतापवान् भार्गवेन्द्रः; दिव्यं परशुं गृहीत्वा कालान्तकयमोपमम्।

Verse 22

कालयन्सकला सेनां चिच्छेद भुगुनन्दनः / कर्षकस्तु यथा क्षेत्रे पक्वं धान्यं तथा तृणम्

सकलां सेनां कालयन् भृगुनन्दनः चिच्छेद; यथा कर्षकः क्षेत्रे पक्वं धान्यं तथा तृणम्।

Verse 23

निशेषयति दात्रेण तथा रामेण तत्कृतम् / लक्षराजन्यसैन्यं तददृष्ट्वा रामेण दारितम्

दात्रेण निशेषयति तथा रामेण तत्कृतम्। लक्षराजन्यसैन्यं तददृष्ट्वा रामेण दारितम्॥

Verse 24

सुचन्द्रः पृथिवीपालो युयुधे संगरे नृप / तावुभौ तत्र संक्षुब्धौ नानाशस्त्रास्त्रकोविदौ

सुचन्द्रः पृथिवीपालो युयुधे संगरे नृप। तावुभौ तत्र संक्षुब्धौ नानाशस्त्रास्त्रकोविदौ॥

Verse 25

युयुधाते महावीरौ मुनीशनृपतीश्वरौ / रामो ऽस्मै यानि शस्त्राणि चिक्षेपास्त्राणि चापि हि

युयुधाते महावीरौ मुनीशनृपतीश्वरौ। रामोऽस्मै यानि शस्त्राणि चिक्षेपास्त्राणि चापि हि॥

Verse 26

तानि सर्वाणि चिच्छेद सुचन्द्रो युद्ध पण्डितः / ततः क्रुद्धो रणे रामः सुचन्द्रं पृथिवीश्वरम्

तानि सर्वाणि चिच्छेद सुचन्द्रो युद्धपण्डितः। ततः क्रुद्धो रणे रामः सुचन्द्रं पृथिवीश्वरम्॥

Verse 27

कृतप्रतिकृताभिज्ञं ज्ञात्वोपस्पृश्य वार्यथ / नारायणास्त्रं विशिखे संदधे चानिवारितम्

कृतप्रतिकृताभिज्ञं ज्ञात्वोपस्पृश्य वार्यथ। नारायणास्त्रं विशिखे संदधे चानिवारितम्॥

Verse 28

तदस्त्रं शतसूर्याभं क्षिप्तं रामेण धीमता / हृष्टोत्तीर्य रथात्सद्यः सुचन्द्रः प्रणनाम ह

ततः शतसूर्यप्रभं तदस्त्रं धीमता रामेण क्षिप्तम्। ततः सुचन्द्रः हृष्टः रथात् सद्यः अवतीर्य प्रणनाम ह॥

Verse 29

सर्वास्त्रपूज्यं तच्चापि नारायणविनिर्मितम् / तमेवं प्रणतं त्यक्त्वा यथौ नारायमन्तिकम्

तच्च सर्वास्त्रपूज्यं नारायणविनिर्मितं च। एवं प्रणतं तं त्यक्त्वा यथावत् नारायणमन्तिकम्॥

Verse 30

विस्मितो ऽभूत्तदा रामः समरे शत्रसूदनः / दृष्ट्वा व्यर्थं महास्त्रं तद्भूपं स्वस्थं विलोक्य च

तदा समरे शत्रसूदनो रामो विस्मितोऽभूत्। तद् महास्त्रं व्यर्थं दृष्ट्वा भूपं च स्वस्थं विलोक्य॥

Verse 31

रामः शक्तिं च मुसलं तोमरं पट्टिशं तथा / गदां च परशुं कोपाच्छिक्षेप नृपमूर्द्धनि

रामः शक्तिं च मुसलं तोमरं पट्टिशं तथा। गदां च परशुं कोपात् शिक्षेप नृपमूर्द्धनि॥

Verse 32

जग्राह तानि सर्वाणि सुचन्द्रो लीलयैव हि / चिक्षेप शिवशूलं च रामो नृपतये यदा

तानि सर्वाणि सुचन्द्रो लीलयैव जग्राह हि। यदा रामो नृपतये शिवशूलं च चिक्षेप॥

Verse 33

बभूव पुष्पमालां च तच्छूलं नृपतेर्गले / ददर्श च पुरस्तस्य भद्रकालीं जगत्प्रसूम्

बभूव पुष्पमाला च तच्छूलं नृपतेर्गले। तस्य पुरतः भद्रकालीं जगत्प्रसूṃ ददर्श॥

Verse 34

वहन्तीं मुण्डमालां च विकटास्यां भयङ्करीम् / सिंहस्थां च त्रिनेत्रां च त्रिशूलवरधारिणीम्

मुण्डमालां वहन्तीं विकटास्यां भयङ्करीम्। सिंहस्थां त्रिनेत्रां च त्रिशूलवरधारिणीम्॥

Verse 35

दृष्ट्वा विहाय शस्त्रास्त्रं नमस्कृत्य समैडत / राम उवाच नमोस्तु ते शङ्करवल्लभायै जगत्सवित्र्यै समलङ्कृतायै

दृष्ट्वा विहाय शस्त्रास्त्रं नमस्कृत्य समैडत। राम उवाच— नमोऽस्तु ते शङ्करवल्लभायै जगत्सवित्र्यै समलङ्कृतायै॥

Verse 36

नानाविभूषाभिरिभारिगायै प्रपन्नरक्षाविहितोद्यमायै / दक्षप्रसूत्यै हिमवद्भवायै महेश्वरार्द्धङ्गसमास्थितायै

नानाविभूषाभिरिभारिगायै प्रपन्नरक्षाविहितोद्यमायै। दक्षप्रसूत्यै हिमवद्भवायै महेश्वरार्द्धङ्गसमास्थितायै॥

Verse 37

काल्यै कलानाथकलाधरायै भक्तप्रियायै भुवनाधिपायै / ताराभिधायै शिवतत्परायै गणेश्वराराधितपादुकायै

काल्यै कलानाथकलाधरायै भक्तप्रियायै भुवनाधिपायै। ताराभिधायै शिवतत्परायै गणेश्वराराधितपादुकायै॥

Verse 38

परात्परायै परमेष्ठिदायै तापत्रयोन्मूलनचिन्तनायै / जगद्धितायास्तपुरत्रयायै बालादिकायै त्रिपुराभिधायै

परात्परायै परमेष्ठिदायै तापत्रयोन्मूलनचिन्तनायै । जगद्धितायै स्तपुरत्रयायै बालादिकायै त्रिपुराभिधायै ॥

Verse 39

समस्तविद्यासुविलासदायै जगज्जनन्यै निहिताहितायै / बकाननायै बहुसाख्यदायै विध्वस्तनानासुरदान्वायै

समस्तविद्यासुविलासदायै जगज्जनन्यै निहिताहितायै । बकाननायै बहुसाख्यदायै विध्वस्तनानासुरदान्वायै ॥

Verse 40

वराभयालङ्कृतदोर्लतायै समस्तगीर्वाणनमस्कृतायै / पीतांबरायै पवनाशुगायै शुभप्रदायै शिवसंस्तुतायै

वराभयालङ्कृतदोर्लतायै समस्तगीर्वाणनमस्कृतायै । पीतांबरायै पवनाशुगायै शुभप्रदायै शिवसंस्तुतायै ॥

Verse 41

नागारिगायै नवखण्डपायै नीलाचलाभां गलसत्प्रभायै / लघुक्रमायै ललिताभिधायै लेखाधिपायै लवणाकरायै

नागारिगायै नवखण्डपायै नीलाचलाभां गलसत्प्रभायै । लघुक्रमायै ललिताभिधायै लेखाधिपायै लवणाकरायै ॥

Verse 42

लोलेक्षणायै लयवर्जितायै लाक्षारसालङ्कृतपङ्कजायै / रमाभिधायै रतिसुप्रियायै रोगापहायै रचिताखिलायै

लोलेक्षणायै लयवर्जितायै लाक्षारसालङ्कृतपङ्कजायै । रमाभिधायै रतिसुप्रियायै रोगापहायै रचिताखिलायै ॥

Verse 43

राज्यप्रदायै रमणोत्सुकायै रत्नप्रभायै रुचिरांबरायै / नमो नमस्ते परतः पुरस्तात् पार्श्वाधरोर्ध्वं च नमो नमस्ते

राज्यप्रदायै रमणोत्सुकायै रत्नप्रभायै रुचिराम्बरायै । नमो नमस्ते परतः पुरस्तात् पार्श्वाधरोर्ध्वं च नमो नमस्ते ॥

Verse 44

सदा च सर्वत्र नमो नमस्ते नमो नमस्ते ऽखिलविग्रहायै / प्रसीद देवेशि मम प्रतिज्ञां पुरा कृतां पालय भद्रकालि

सदा च सर्वत्र नमो नमस्ते नमो नमस्तेऽखिलविग्रहायै । प्रसीद देवेशि मम प्रतिज्ञां पुरा कृतां पालय भद्रकालि ॥

Verse 45

त्वमेव माता च पिता त्वमेव जगत्त्रयस्यापि नमो नमस्ते / वसिष्ठ उवाच एवं स्तुता तदा देवी भद्रकाली तरस्विनी

त्वमेव माता च पिता त्वमेव जगत्त्रयस्यापि नमो नमस्ते । वसिष्ठ उवाच—एवं स्तुता तदा देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥

Verse 46

उवाच भार्गवं प्रीता वरदानकृतोत्सवा / भद्रकाल्युवाच वत्स राम महाभाग प्रीतास्मि तव सांप्रतम्

उवाच भार्गवं प्रीता वरदानकृतोत्सवा । भद्रकाल्युवाच—वत्स राम महाभाग प्रीतास्मि तव सांप्रतम् ॥

Verse 47

वरं वरय मत्तो यस्त्वया चाभ्यर्थिता हृदि / राम उवाच मातर्यदि वरो देयस्त्वया मे भक्तव त्सले

वरं वरय मत्तो यस्त्वया चाभ्यर्थिता हृदि । राम उवाच—मातर्यदि वरो देयस्त्वया मे भक्तवत्सले ॥

Verse 48

तत्सुचन्द्रं जये युद्धे तवानुग्रहभाजनम् / इति मे ऽभिहितं देवि कुरु प्रीतेन चेतसा

तत्सुचन्द्रं जये युद्धे तवानुग्रहभाजनम्। इति मेऽभिहितं देवि कुरु प्रीतेन चेतसा॥

Verse 49

येन केनाप्युपायेन जगन्मातर्नमो ऽस्तु ते / भद्रकाल्युवाच आग्नेयास्त्रेण राजेन्द्रं सुचन्द्रं नय मद्गृहम्

येन केनाप्युपायेन जगन्मातर्नमोऽस्तु ते। भद्रकाल्युवाच—आग्नेयास्त्रेण राजेन्द्रं सुचन्द्रं नय मद्गृहम्॥

Verse 50

ममातिप्रियमद्यैव पार्षदो मे भवत्वयम् / वसिष्ठ उवाच इत्युक्तमाकर्ण्य स भार्गवेन्द्रो देव्याः प्रियं कर्तुमथोद्यतो ऽभूत्

ममातिप्रियमद्यैव पार्षदो मे भवत्वयम्। वसिष्ठ उवाच—इत्युक्तमाकर्ण्य स भार्गवेन्द्रो देव्याः प्रियं कर्तुमथोद्यतोऽभूत्॥

Verse 51

प्राणान्नियम्याचमनं च कृत्वा सुचन्द्रमुद्दिश्य च तत्समादधे / अस्त्रं प्रयुक्तं नृपतेर्वधाय रामेण राजन् प्रसभं तदा तत्

प्राणान्नियम्याचमनं च कृत्वा सुचन्द्रमुद्दिश्य च तत्समादधे। अस्त्रं प्रयुक्तं नृपतेर्वधाय रामेण राजन् प्रसभं तदा तत्॥

Verse 52

दग्ध्वा वपुर्भूतमयं तदीयं निनाय लोकं परदेवतायाः / ततस्तु रामेण कृतप्रणामा सा भद्रकालो जगदादिकर्त्री

दग्ध्वा वपुर्भूतमयं तदीयं निनाय लोकं परदेवतायाः। ततस्तु रामेण कृतप्रणामा सा भद्रकालो जगदादिकर्त्री॥

Verse 53

अन्तर्हिताभूदथ जामदग्न्यस्तस्थौ रणेभूपवधाभिकाङ्क्षी

अथ जामदग्न्यः अन्तर्हिताभूत्; रणे भूपवधाभिकाङ्क्षी सन् तस्थौ।

Frequently Asked Questions

What genealogical or political lineage data is embedded in this Adhyaya?

Rather than a full vamsha list, the chapter preserves a coalition roster: Kārttavīrya (Haihaya) mobilizes kings identified by realms—Vidarbha, Mithilā, Niṣadha, Magadha—plus groups from Kānyakubja, Saurāṣṭra, and Avanti, mapping a Kṣatriya alliance network.

Which weapons (astras) are central to the battle narrative here?

Nāgapāśa is launched; it is countered/cleaved with Gāruḍāstra; later the battlefield’s arrow-net (śarajāla) is dispersed by Vāyavyāstra, and Somadatta is slain with a Rudra-bestowed śūla (rudra-datta śūla).

How does this chapter support the Brahmanda Purana’s cosmology-genealogy emphasis if it is mainly a battle scene?

It functions as historiographic metadata: named rulers and regions are anchored into a time-sequenced narrative of rise and defeat, showing how dynastic power realigns—i.e., Vamsha is expressed through political geography and conflict outcomes.