Adhyaya 23
Jāmadagnya-Rāmasya Tapaścaraṇam (The Austerities of Rama Jamadagnya)
अस्मिन्नध्याये वसिष्ठ–सागरसंवादे अर्जुनोपाख्यानपरिसरे जामदग्न्यरामः तपस्विनां आदर्शरूपेण निरूप्यते। तस्य एकाग्रं गुह्यं नियमबद्धं तपः वरिष्ठैः शुद्धैः वयोविद्याकर्मपरिपक्वैः ऋषिभिः कौतूहलात् द्रष्टुं समागत्य प्रशस्यते; ते तपो ज्ञानं च परमं इति स्तुत्वा स्वाश्रमेषु निवर्तन्ते। अनन्तरं दिव्यपरीक्षार्थं शिवः रामभक्त्या तुष्टः, मृगव्याधरूपेण छद्मना आगत्य उग्रलक्षणैः—शस्त्रधारी, रक्तलोचनः, मांसलिप्तदेहः, कण्टकक्षताङ्गः—तपःपराक्रमं परीक्षते; एवं मानुषसाक्ष्यं देवपरीक्षा च रामस्य आध्यात्मिकप्रामाण्यं स्थापयतः।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे वसिष्ठसगरसंवादे अर्चुनोपाख्याने जामदग्न्यतपश्चरणं नाम द्वाविंशतितमो ऽध्यायः // २२// वसिष्ठ उवाच तपस्विनं तदा राममेकाग्रमनसं भवे / रहस्येकान्तनिरतं नियतं शंसितव्रतम्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे वसिष्ठसगरसंवादे अर्चुनोपाख्याने ‘जामदग्न्यतपश्चरणम्’ नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः। वसिष्ठ उवाच—तदा तपस्विनं रामं भवेत् एकाग्रमनसं, रहस्यैकान्तनिरतं, नियतं शंसितव्रतम्।
Verse 2
श्रुत्वा तमृषयः सर्वे तपोनिर्धूतकल्मषाः / ज्ञानकर्मवयोवृद्धा महान्तः शंसितव्रताः
श्रुत्वा तदृषयः सर्वे तपोनिर्धूतकल्मषाः। ज्ञानकर्मवयोवृद्धा महान्तः शंसितव्रताः॥
Verse 3
दिदृक्षवः समाजग्मुः कुतूहलसमन्विताः / ख्यापयन्तस्तपः श्रेष्ठं तस्य राजन्महात्मनः
दिदृक्षवः समाजग्मुः कुतूहलसमन्विताः। ख्यापयन्तस्तपः श्रेष्ठं तस्य राजन्महात्मनः॥
Verse 4
भृग्वत्रिक्रतुजाबालिवामदेवमृकण्डवः / संभावयन्तस्ते रामं मुनयो वृद्धसंमताः
भृग्वत्रिक्रतुजाबालिवामदेवमृकण्डवः। संभावयन्तस्ते रामं मुनयो वृद्धसंमताः॥
Verse 5
आजग्मुराश्रमं तस्य रामस्य तपसस्तपः / दूरादेव महान्तस्ते पुण्यक्षेत्रनिवासिनः
आजग्मुराश्रमं तस्य रामस्य तपसस्तपः। दूरादेव महान्तस्ते पुण्यक्षेत्रनिवासिनः॥
Verse 6
गरीयः सर्वलोकेषु तपो ऽग्र्यं ज्ञानमेव च / प्रशस्य तस्य ते सर्वेप्रययुः स्वं स्वमाश्रमम्
सर्वलोकेषु तपः परमं गरीयः, ज्ञानमेव चाग्र्यं; तस्य प्रशंसां कृत्वा ते सर्वे स्वं स्वमाश्रमं प्रत्यययुः।
Verse 7
एवं प्रवर्त्ततस्तस्य रामस्य भगवाञ्छिवः / प्रसन्नचेता नितरां बभूव नृपसत्तम
एवं प्रवर्तमाने तस्मिन् रामे, भगवान् शिवः प्रसन्नचेताः नितरां बभूव, हे नृपसत्तम।
Verse 8
जिज्ञासुस्तस्य भगवान् भक्तिमात्मनि शङ्करः / मृगव्याधवपुर्भूत्वा ययौ राजंस्तदन्तिकम्
तस्य भक्तिं जिज्ञासमानः भगवान् शङ्करः मृगव्याधवपुः कृत्वा, हे राजन्, तदन्तिकं ययौ।
Verse 9
भिन्नाञ्जनचयप्रख्यो रक्तान्तायतलोचनः / शरचापधरः प्रांशुर्वज्रसंहननो युवा
भिन्नाञ्जनचयप्रख्यः रक्तान्तायतलोचनः। शरचापधरः प्रांशुः वज्रसंहननो युवा॥
Verse 10
उत्तुङ्गहनुबाह्वंसः पिङ्गलश्मश्रुमूर्द्धजः / मांसविस्रवसागन्धी सर्वप्राणिविहिंसकः
उत्तुङ्गहनुबाह्वंसः पिङ्गलश्मश्रुमूर्द्धजः। मांसविस्रवसागन्धी सर्वप्राणिविहिंसकः॥
Verse 11
सकण्टकुलतास्पर्शक्षतारूषितविग्रहः / सामटक्संचर्वमाणश्च मांसखण्डमनेकशः
स कण्टकुलतास्पर्शक्षतारूषितविग्रहः, सामटकेषु सञ्चरन्, मांसखण्डान् अनेकशः वहति स्म।
Verse 12
मांसभारद्वयालंबिविधानानतकन्धरः / आरुजंस्तरसा वृक्षानूरुवेगेन संघशः
मांसभारद्वयालम्बी तेन कन्धरः नतः; स ऊरुवेगेन तरसा वृक्षान् संघशः आरुजत्।
Verse 13
अभ्यवर्त्तत तं देशं पादचारीव पर्वतः / आसाद्य सरसस्तस्य तीरं कुसुमितद्रुमम्
स तं देशम् अभ्यवर्तत, पादचारीव पर्वतः; तस्य सरसः तीरं कुसुमितद्रुमम् आसाद्य।
Verse 14
न्यदधान्मासभारं च स मूले कस्यचित्तरोः / निषसाद क्षणन्तत्र तरुच्छायामुपाश्रितः
स कस्यचित् तरोः मूले मांसभारं न्यदधात्; ततः क्षणं तत्र तरुच्छायाम् उपाश्रित्य निषसाद।
Verse 15
तिष्ठन्तं सरसस्तीरे सो ऽपश्यद्भृगुनन्दनम् / ततः स शीघ्रमुत्थाय समीपमुपसृत्य च
स सरसस्तीरे तिष्ठन्तं भृगुनन्दनम् अपश्यत्; ततः स शीघ्रम् उत्थाय समीपम् उपसृत्य च।
Verse 16
रामाय सेषुचापाभ्यां कराभ्यां विदधेंऽजलिम् / सजलांभोदसन्नादगंभीरेण स्वरेण च
रामाय सेषुचापाभ्यां कराभ्यां कृताञ्जलिः। सजलाम्भोदसन्नादगम्भीरेण स्वरेण च॥
Verse 17
जगाद भृगुशार्दूलं गुहान्तरविसर्पिणा / तोषप्रवर्षव्याधो ऽहं वसाम्यस्मिन्महावने
जगाद भृगुशार्दूलं गुहान्तरविसर्पिणा। तोषप्रवर्षव्याधोऽहं वसाम्यस्मिन्महावने॥
Verse 18
ईशो ऽहमस्य देशस्य सप्राणितरुवीरुधः / चरामि समचित्तात्मा नानासत्त्वा मिषाशनः
ईशोऽहमस्य देशस्य सप्राणितरुवीरुधः। चरामि समचित्तात्मा नानासत्त्वा मिषाशनः॥
Verse 19
समश्च सर्वभूतेषु न च पित्रादयो ऽपि मे / अभक्ष्यागम्यपेयादिच्छन्दवस्तुषु कुत्रचित्
समश्च सर्वभूतेषु न च पित्रादयोऽपि मे। अभक्ष्यागम्यपेयादिच्छन्दवस्तुषु कुत्रचित्॥
Verse 20
कृत्याकृत्यविधौचैव न विशेषितधीरहम् / प्रपन्नो नाभिगमनं निवासमपि कस्यचित्
कृत्याकृत्यविधौ चैव न विशेषितधीरहम्। प्रपन्नो नाभिगमनं निवासमपि कस्यचित्॥
Verse 21
शक्रस्यापि बलेनाहमनुमन्ये न संशयः / जानते तध्यथा सर्वे देशो ऽयं मदुपाश्रयः
अहमपि शक्रस्य बलेन अनुमन्ये, न संशयः। यथा सर्वे जानन्ति—अयं देशो मदुपाश्रयः।
Verse 22
तस्मान्न कश्चिदायाति ममात्रानुमतिं विना / इत्येष मम वृत्तान्तः कार्त्स्न्येन कथितस्तव
तस्मान्ममात्र अनुमतिं विना कश्चिदपि न आगच्छति। इत्येष मम वृत्तान्तः कार्त्स्न्येन तव कथितः।
Verse 23
त्वं च मे ब्रूहि तत्त्वेन निजवृत्तमशेषतः / कस्त्वं कस्मादिहायातः किमर्थमिह धिष्ठितः / उद्यतो ऽन्यत्र वा गन्तुं किं वा तव चिकीर्षितम्
त्वं च मे तत्त्वेन निजवृत्तम् अशेषतः ब्रूहि। कस्त्वं, कस्मादिहायातः, किमर्थमिह धिष्ठितः? उद्यतोऽन्यत्र वा गन्तुं, किं वा तव चिकीर्षितम्?
Verse 24
वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः प्रहसंस्तेन रामो महाद्युतिः / तूष्णीं क्षणमिव स्थित्वा दध्यौ किञ्चिदवाङ्मुखः
वसिष्ठ उवाच—इत्येवमुक्तः तेन महाद्युतिः रामः प्रहसन्, क्षणं तूष्णीं स्थित्वा किञ्चिदवाङ्मुखो दध्यौ।
Verse 25
को ऽयमेव दुराधर्षः सजलांभोदनिस्वनः / ब्रवीति च गिरो ऽत्यर्थं विस्पष्टार्थपदाक्षराः
कोऽयमेव दुराधर्षः, सजलाम्भोदनिस्वनः? अत्यर्थं विस्पष्टार्थपदाक्षराः गिरश्च ब्रवीति।
Verse 26
किं तु मे महतीं शङ्कां तनुरस्य तनोति वै / विजातिसंश्रयत्वेन रमणीया तथा शराः
किंतु मे महती शङ्का तनुरस्य तनूति वै; विजातिसंश्रयत्वेन रमणीया तथा शराः।
Verse 27
एवं चिन्तयतस्तस्य निमित्तानि शुभानि वै / बभूवुर्भुवि देहे च स्वाभिप्रेतार्थदान्यलम्
एवं चिन्तयतस्तस्य शुभानि निमित्तानि वै; बभूवुर्भुवि देहे च स्वाभिप्रेतार्थदान्यलम्।
Verse 28
ततो विमृश्य बहुशो मनसाभृगुपुङ्गवः / उवाच शनकैर्व्याधं वचनं सूनृताक्षरम्
ततो विमृश्य बहुशो मनसा भृगुपुङ्गवः; उवाच शनकैर्व्याधं वचनं सूनृताक्षरम्।
Verse 29
जामदग्न्यो ऽस्मि भद्रं ते रामो नाम्ना तु भार्गवः / तपश्चर्तुमिहायातः सांप्रतं गुरुशासनात्
जामदग्न्योऽस्मि भद्रं ते, रामो नाम्ना तु भार्गवः; तपश्चरितुमिहायातः, सांप्रतम् गुरुशासनात्।
Verse 30
तपसा सर्वलोकेशं भक्त्या च नियमेन च / आराधयितुमस्मिंस्तु चिरायाहं समुद्यतः
तपसा सर्वलोकेशं भक्त्या च नियमेन च; आराधयितुमस्मिंस्तु चिरायाहं समुद्यतः।
Verse 31
तस्मात्मर्वेश्वरं सर्वशरण्यमभयप्रदम् / त्रिनेत्रं पापदमनं शङ्करं भक्तवत्सलम्
तस्मात् सर्वेश्वरं सर्वशरण्यं अभयप्रदं त्रिनेत्रं पापदमनं शङ्करं भक्तवत्सलं शरणं प्रपद्ये।
Verse 32
तपसा तोषयिष्यामि सर्वज्ञं त्रिपुरान्तकम् / आश्रमे ऽस्मिनसरस्तीरे नियमं समुपाश्रितः
तपसा सर्वज्ञं त्रिपुरान्तकं तोषयिष्यामि; अस्मिन् आश्रमे सरस्तीरे नियमं समुपाश्रितः।
Verse 33
भक्तानुकंपी भगवान्यावत्प्रत्यक्षतां हरः / उपैति तावदत्रैव स्थास्यामीति मतिर्मम
भक्तानुकम्पी भगवान् हरः यावत् प्रत्यक्षतां उपैति, तावत् अत्रैव स्थास्यामि—इति मम मतिः।
Verse 34
तस्मादितस्त्वयाद्यैव गन्तुमन्यत्र युज्यते / न चेद्भवति मे हानिः स्वकृतेर्नियमस्य च
तस्मात् त्वया अद्यैव इतः अन्यत्र गन्तुं युज्यते; न चेत् मे हानिः भवति स्वकृतेः नियमस्य च।
Verse 35
माननीयो ऽथ वाहं ते भक्त्या देशान्तरातिथिः / स्वनिवासमुपायातस्तपस्वी च तथा मुनिः
अथ वा अहं ते भक्त्या देशान्तरातिथिः माननीयः; स्वनिवासम् उपायातः तपस्वी मुनिश्च तथा।
Verse 36
त्वतसंनिधौ निवासो मे भवेत्पापाय केवलम् / तव चाप्यसुखोदर्कं मत्समीपनिषेवणम्
त्वत्सन्निधौ मम निवासः केवलं पापाय भवेत्। तवापि मत्समीपसेवनं दुःखपरिणामं स्यात्॥
Verse 37
स त्वंमदाश्रमोपान्ते परिचङ्क्रमणादिकम् / परित्यज्य सुखीभूया लोकयोरुभयोरपि
स त्वं मदाश्रमोपान्ते परिचङ्क्रमणादिकं परित्यज्य, उभयोरपि लोकयोः सुखी भूयाः॥
Verse 38
वसिष्ठ उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा स भूयो भृगुपुङ्गवम् / उवाच रोषताम्राक्षस्ताम्राक्षमिदमुत्तरम्
वसिष्ठ उवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा स भूयो भृगुपुङ्गवं रोषताम्राक्षः ताम्राक्षम् इदमुत्तरम् उवाच॥
Verse 39
ब्रह्मन् किमिदमत्यर्थं समीपे वसतिं मम / परिगर्हयसे येन कृतघ्नस्येव कांप्रतम्
ब्रह्मन्, किमिदम् अत्यर्थं मम समीपे वसतिं येन परिगर्हयसे, कृतघ्नस्येव मां प्रकामम्?
Verse 40
किं मयापकृतं लोके भवतो ऽन्यस्य वा क्वचित् / अनागस्कारिणं दान्तं को ऽवमन्येत नामतः
किं मया लोके भवतः अन्यस्य वा क्वचित् अपकृतम्? अनागस्कारिणं दान्तं नामतः कोऽवमन्येत?
Verse 41
सन्निधिः परिहर्त्तव्यो यदि मे विप्रपुङ्गव / दर्शनं सह संवासः संभाषणमथापि च
यदि मे विप्रपुङ्गव, सन्निधिः परिहर्तव्यः—दर्शनं सह संवासः संभाषणमथापि च।
Verse 42
आयुष्मताधुनैवास्मादपसर्त्तव्यमाश्रमात् / स्वसंश्रयं परित्यज्य क्वाहं यास्ये बुभुक्षितः
आयुष्मता अधुनैवास्मादाश्रमादपसर्तव्यं; स्वसंश्रयं परित्यज्य क्वाहं यास्ये बुभुक्षितः?
Verse 43
स्वाधिवासं परित्यज्य भवता योदितः कथम् / इतो ऽन्यस्मिन् गामिष्यामि दूरे नाहं विशेषतः
स्वाधिवासं परित्यज्य भवता योदितः कथम्? इतोऽन्यस्मिन् गामिष्यामि दूरे नाहं विशेषतः।
Verse 44
गम्यतां भवतान्यत्र स्थीयतामत्र वेच्छया / नाहं चालयितुं शक्यः स्थानादस्मात्कथञ्चन
गम्यतां भवता अन्यत्र, स्थीयतामत्र वेच्छया; नाहं चालयितुं शक्यः स्थानादस्मात्कथञ्चन।
Verse 45
वसिष्ठ उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किञ्चित्कोपसमन्वितः / तमुवाच पुनर्वाक्यमिदं राजन्भृगूद्वहः
वसिष्ठ उवाच—तच्छ्रुत्वा तस्य वचनं किञ्चित्कोपसमन्वितः; तमुवाच पुनर्वाक्यमिदं राजन् भृगूद्वहः।
Verse 46
व्याधजातिरियं क्रूरा सर्वसत्त्वभयावहा / खलकर्मरता नित्यं धिक्कृता सर्वजन्तुभिः
व्याधजातिरियं क्रूरा सर्वसत्त्वभयावहा / खलकर्मरता नित्यं धिक्कृता सर्वजन्तुभिः
Verse 47
तस्यां जातो ऽसि पापीयान्सर्वप्राणिविहिंसकः / स कथं न परित्याज्यः सुजनैः स्यात्तु दुर्मते
तस्यां जातो ऽसि पापीयान्सर्वप्राणिविहिंसकः / स कथं न परित्याज्यः सुजनैः स्यात्तु दुर्मते
Verse 48
तस्माद्विहीनजातीयं विदित्वात्मानमब्यथ / शीघ्रमस्माद्व्रजान्यत्र नात्र कार्या विचारणा
तस्माद्विहीनजातीयं विदित्वात्मानमब्यथ / शीघ्रमस्माद्व्रजान्यत्र नात्र कार्या विचारणा
Verse 49
शरीरत्राणकारुण्यात्समीपं नोपसर्पसि / यथा त्वं कण्टकादीनामसहिष्णुतया व्यथाम्
शरीरत्राणकारुण्यात्समीपं नोपसर्पसि / यथा त्वं कण्टकादीनामसहिष्णुतया व्यथाम्
Verse 50
तथावेहि समस्तानां प्रियाः प्राणाः शरीरिणाम् / व्यथा चाभिहतानां तु विद्यते भवतो ऽन्यथा
तथावेहि समस्तानां प्रियाः प्राणाः शरीरिणाम् / व्यथा चाभिहतानां तु विद्यते भवतो ऽन्यथा
Verse 51
अहिंसा सर्वभूतानामिति धर्मः सनातनः / एतद्विरुद्धाचरणान्नित्यं सद्भिर्विगर्हितः
अहिंसा सर्वभूतानां धर्मः सनातनः स्मृतः। एतद्विरुद्धाचरणं नित्यं सद्भिर्विगर्हितम्॥
Verse 52
आत्मप्राणाभिरक्षार्थं त्वमशेषशरीरिणः / हनिष्यसि कथं सत्सुनाप्नोषि वचनीयताम्
आत्मप्राणपरित्राणार्थं त्वमशेषशरीरिणः। हनिष्यसि कथं सत्सु वचनीयतामाप्नुयाः॥
Verse 53
तस्माच्छीघ्रं तु भोगच्छ त्वमेव पुरुषाधम / त्वया मे कृत्यदोषस्य हानिश्च न भविष्यति
तस्माच्छीघ्रं तु भोगच्छ त्वमेव पुरुषाधम। त्वया मे कृत्यदोषस्य हानिश्च न भविष्यति॥
Verse 54
न चत्स्वयमितो गच्छेश्ततस्तव बलादपि / अपसर्पणताबुद्धिमहमुत्पादये स्फुटम्
न च त्वं स्वयमितो गच्छेस्ततः तव बलादपि। अपसर्पणताबुद्धिमहं उत्पादये स्फुटम्॥
Verse 55
क्षणार्द्धमपि ते पाप श्रेयसी नेह संस्थितिः / विरुद्धाचरणो नित्यं धर्मद्रिष् को लभेच्च शाम्
क्षणार्द्धमपि ते पाप श्रेयसी नेह संस्थितिः। विरुद्धाचरणो नित्यं धर्मदृक् को लभेच्छमम्॥
Verse 56
वसिष्ठ उवाच रामस्य वचनं श्रुत्वा प्रीतो ऽपि तमिदं वचः / उवाच संक्रुद्ध इव व्याधरूपी पिनाकधृक्
वसिष्ठ उवाच—रामस्य वचनं श्रुत्वा प्रीतोऽपि पिनाकधृक् व्याधरूपेण संक्रुद्ध इव तं प्रति इदं वचनम् उवाच।
Verse 57
सर्वमेतदहं मन्यं व्यर्थं व्यवसितं तव / कुतस्त्वं प्रथमो ज्ञानी कुतः शंभुः कुतस्तपः
सर्वमेतदहं मन्ये व्यर्थं तव व्यवसितम्। कुतस्त्वं प्रथमो ज्ञानी? कुतः शम्भुः? कुतस्तपः?
Verse 58
कुतस्त्वं क्लिश्यसे मूढ तपसा तेन ते ऽधुना / घ्रुवं मिथ्याप्रवृत्तस्य न हि तुष्यति शङ्करः
कुतस्त्वं क्लिश्यसे मूढ तपसा? तेन तेऽधुना ध्रुवं मिथ्याप्रवृत्तस्य न हि तुष्यति शङ्करः।
Verse 59
विरुद्धलोकाचरणः शंभुस्तस्य वितुष्टये / प्रतपत्यबुधो मर्त्त्यस्त्वां विना कः मुदुर्मते
विरुद्धलोकाचरणः शम्भुस्तस्य वितुष्टये प्रतपत्यबुधो मर्त्यस्त्वां विना कः मन्दमते।
Verse 60
अथ वा च गतं मे ऽद्य युक्तमेतदसंशयम् / संपूज्य पूजकविद्धौ शंभोस्तव च संगमः
अथ वा च गतं मेऽद्य युक्तमेतदसंशयम्। संपूज्य पूजकविद्धौ शम्भोस्तव च संगमः।
Verse 61
त्वया पूजयितुं युक्तः स एव भुवने रतः / संपूजको ऽपि तस्य त्वं योग्यो नात्र विचारणा
त्वया पूजयितुं युक्तः स एव भुवने रतः / संपूजको ऽपि तस्य त्वं योग्यो नात्र विचारणा
Verse 62
पितामहस्य लोकानां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / शिरश्छित्त्वा पुनः शंभुर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान्
पितामहस्य लोकानां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / शिरश्छित्त्वा पुनः शंभुर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान्
Verse 63
ब्रह्महत्याभिभूतेन प्रायस्त्वं शंभुना द्विज / उपदिष्टो ऽसि तत्कर्तुं नोचेदेवं कथं कृथाः
ब्रह्महत्याभिभूतेन प्रायस्त्वं शंभुना द्विज / उपदिष्टो ऽसि तत्कर्तुं नोचेदेवं कथं कृथाः
Verse 64
तादात्म्यगुणसंयोगान्मन्यं रुद्रस्य ते ऽधुना / तपः सिद्धिरनुप्राप्ता कोलेनाल्पीयसा मुने
तादात्म्यगुणसंयोगान्मन्यं रुद्रस्य ते ऽधुना / तपः सिद्धिरनुप्राप्ता कोलेनाल्पीयसा मुने
Verse 65
प्रायो ऽद्य मातरं हत्वा सर्वैलोङ्कैर्निराकृतः / तपोव्याजेन गहने निर्जने संप्रवर्त्तसे
प्रायो ऽद्य मातरं हत्वा सर्वैलोङ्कैर्निराकृतः / तपोव्याजेन गहने निर्जने संप्रवर्त्तसे
Verse 66
गुरुस्त्रीब्रह्महत्योत्थपातकक्षपणाय च / तपश्चरसि नानेन तपसा तत्प्रणश्यति
गुरुस्त्रीब्रह्महत्योत्थपातकक्षपणाय च / तपश्चरसि नानेन तपसा तत्प्रणश्यति
Verse 67
पातकानां किलान्येषां प्रायश्चित्तानि संत्यपि / मातृद्रुहामवेहि त्वं न क्वचित्किल निष्कृतिः
पातकानां किलान्येषां प्रायश्चित्तानि संत्यपि / मातृद्रुहामवेहि त्वं न क्वचित्किल निष्कृतिः
Verse 68
अहिंसालक्षणो धर्मो लोकेषु यदि ते मतः / स्वहस्तेन कथं राम मातरं कृत्तवानसि
अहिंसालक्षणो धर्मो लोकेषु यदि ते मतः / स्वहस्तेन कथं राम मातरं कृत्तवानसि
Verse 69
कृत्वा मातृवधं घोरं सर्वलोकविगर्हितम् / त्वं पुनर्धार्मिको भूत्वा कामतो ऽन्यान्विनिन्दसि
कृत्वा मातृवधं घोरं सर्वलोकविगर्हितम् / त्वं पुनर्धार्मिको भूत्वा कामतो ऽन्यान्विनिन्दसि
Verse 70
पश्यता हसतामोघं आत्मदोषमजानता / अपर्याप्तमहं नन्यं परं दोषविमर्शनाम्
पश्यता हसतामोघं आत्मदोषमजानता / अपर्याप्तमहं नन्यं परं दोषविमर्शनाम्
Verse 71
स्वधर्मं यद्यहं त्यक्त्वा वर्त्तेयमकुलोभयम् / तर्हि गर्हय मां कामं निरुप्य मनसा स्वयम्
स्वधर्मं यद्यहं त्यक्त्वा वर्त्तेयमकुलोभयम् । तर्हि गर्हय मां कामं निरुप्य मनसा स्वयम् ॥
Verse 72
मातापितृसुतादीनां भरणायैव केवलम् / क्रियते प्राणिहननं निजधर्मतया मया
मातापितृसुतादीनां भरणायैव केवलम् । क्रियते प्राणिहननं निजधर्मतया मया ॥
Verse 73
स्वधर्मादामिषेणाहं सकुटुम्बो दिनेदिने / वर्त्तामि सापि मे वृत्तिर्विधात्रा विहिता पुरा
स्वधर्मादामिषेणाहं सकुटुम्बो दिनेदिने । वर्त्तामि सापि मे वृत्तिर्विधात्रा विहिता पुरा ॥
Verse 74
मांसेन यावता मे स्यान्नित्यं पित्रादि पोषणम् / हनिष्ये चेत्तदधिकं तर्हि युज्येयमेनसा
मांसेन यावता मे स्यान्नित्यं पित्रादि पोषणम् । हनिष्ये चेत्तदधिकं तर्हि युज्येयमेनसा ॥
Verse 75
यावत्पोषणघातेन न वयं स्याम निन्दिताः / तदेतत्संप्रधार्य त्वं निन्दवा मां प्रशंस वा
यावत्पोषणघातेन न वयं स्याम निन्दिताः । तदेतत्संप्रधार्य त्वं निन्दवा मां प्रशंस वा ॥
Verse 76
साधु वासाधु वा कर्म यस्य यद्विहितं पुरा / तदेव तेन कर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन
साधु वाऽसाधु वा कर्म यत् यस्य पुरा विहितम्, आपदि अपि कथञ्चन तदेव तेन कर्तव्यम्।
Verse 77
निरूपय स्वभुद्ध्या त्वमात्मनो मम चान्तरम् / अहं तु सर्वभावेन मित्रादिभरणे रतः
स्वबुद्ध्या त्वम् आत्मनो मम च अन्तरं निरूपय; अहं तु सर्वभावेन मित्रादिभरणे रतः।
Verse 78
संत्यज्य पितरं वृद्धं विनिहत्य च मातरम् / भूत्वा तु धार्मिकस्त्वं तु तपश्चर्तुमिहागतः
संत्यज्य वृद्धं पितरं विनिहत्य च मातरम्, धार्मिकः भूत्वा तपः कर्तुम् इह आगतः त्वम्।
Verse 79
ये तु मूलविदस्तेषां विस्पष्टं यत्र दर्शनम् / यथाजिह्वं भवेन्नात्र वचसापि समीहितुम्
ये तु मूलविदः तेषां यत्र दर्शनं विस्पष्टम्; न अत्र वचसापि समीहितुं शक्यं—यथा अजिह्वं भवेत्।
Verse 80
अहं तु सम्यग्जानामि तव वृत्तमशेषतः / तस्मादलं ते तपसा निष्फलेन भृगूद्वह
अहं तु सम्यक् जानामि तव वृत्तम् अशेषतः; तस्मात् अलं ते निष्फलेन तपसा, भृगूद्वह।
Verse 81
सुखमिच्छसि चेत्त्यक्त्वा कायक्लेशकरं तपः / याहि राम त्वमन्यत्र यत्र वा न विदुर्जनाः
यदि सुखमिच्छसि, तर्हि कायक्लेशकरं तपः त्यक्त्वा, हे राम, अन्यत्र गच्छ; यत्र वा जनाः त्वां न विदुः।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on Jāmadagnya Rāma’s intense tapas, first acknowledged by visiting ṛṣis and then examined by Śiva, who approaches in disguise as a hunter to test or assess Rāma’s devotion.
The sample names include Bhṛgu, Atri, Kratu, Jābāli, Vāmadeva, and Mṛkaṇḍu—presented as senior, vow-observant sages who come to observe and praise the austerity.
The disguise encodes a Purāṇic validation pattern: divine beings test devotion without revealing identity, using a socially/ritually challenging form to measure steadiness, discernment, and non-reactivity grounded in tapas and dharma.