Adhyaya 20
Brahmaṇa-parīkṣā (Examination/Doctrine of the Pitṛs in Śrāddha Context)
अस्मिन्नध्याये श्राद्धकल्पे बृहस्पतिना पितॄणां तत्त्वं कर्मप्रधानता च निरूप्यते। पितरः सप्तसु धामसु नित्यस्थिताः, देवानामपि देवताः इति, अतः देवकार्यादपि पितृकार्यं व्यवहारतः प्राधान्येनोच्यते। प्रजापतेः प्रजासम्बद्धा गणाः वर्गीकृताः, वर्णाश्रमानुसारं पूजाविधानं च दर्श्यते; संकीर्णजातयः म्लेच्छाश्चापि पितृपूजां कुर्वन्तीति स्पष्टम्। नामगोत्रोच्चारणयुक्तैर्मन्त्रैः त्रयः पिण्डा दत्ताः स्वस्वपितॄन् प्राप्नुवन्ति—वत्सस्य मातरं यथा ज्ञात्वा गमनमिव। कुशविन्यासः, अपसव्याभिमुखता, रजतपात्रस्य शौच्ययोग्यता च निर्दिश्यते। अन्ते ब्रह्मणः (परमेष्ठिनः) स्थिरनियमाधारेण तृप्तिः बहुजन्मान्तरानुगामिनीति तत्त्वतः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्रह्मणपरीक्षा नाम एकोनविंशो ऽध्यायः // १९// बृहस्पतिरुवाच इत्येते पितरो देवा देवानामपि देवताः / सप्तस्वेते स्थिता नित्यं स्थानेषु पितरो ऽव्ययाः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ‘ब्रह्मणपरीक्षा’ नाम एकोनविंशोऽध्यायः। बृहस्पतिरुवाच—एते पितरो देवा देवानामपि देवताः; सप्तस्वेते नित्यं स्थानेषु स्थिताः पितरोऽव्ययाः।
Verse 2
प्रजापतिसुता ह्येते सर्वेषां तु महात्मनाम् / आद्यो गणस्तु योगानामनुयोगविवर्द्धनः
एते हि प्रजापतेः सुताः सर्वेषां महात्मनां; योगानां तु आद्यो गणोऽयं अनुयोगविवर्द्धनः।
Verse 3
द्वितीयो देवतानां तु तृतीयो दानवादिनाम् / शेषास्तु वर्णिंनां ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्त्तिताः
द्वितीयो गणो देवतानां, तृतीयो दानवादिनाम्; शेषास्तु वर्णिनां ज्ञेयाः—इति सर्वे प्रकीर्तिताः।
Verse 4
देवास्छैतान्यजन्ते वै सर्वज्ञानेष्ववस्थितान् / आश्रमश्च यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथाक्रमम्
देवाश्च एतान् वै यजन्ते सर्वज्ञानेष्ववस्थितान्; आश्रमाश्च यजन्त्येनान् चत्वारस्तु यथाक्रमम्।
Verse 5
सर्वे वर्णा यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथागमम् / तथा संकरजात्यश्च म्लेच्छाश्चापि यजन्ति वै
सर्वे वर्णा यजन्त्येनान् चत्वारस्तु यथागमम्; तथा संकरजात्यश्च म्लेच्छाश्चापि यजन्ति वै।
Verse 6
पितृंस्तु यो यजेद्भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति ते / पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः
पितॄन् यः श्रद्धया भक्त्या यजते, तेन पितरः प्रीणिताः सन्ति। पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः पितरः फलप्रदाः।
Verse 7
पुष्टिं प्रजां तु स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः / देवकार्यादपि तथा पितृकार्यं विशिष्यते
पितामहाः पुष्टिं प्रजां च स्वर्गं च प्रयच्छन्ति। देवकार्यादपि तथा पितृकार्यं विशिष्यते।
Verse 8
देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृताः / न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां ज्ञायते नरैः
देवताभ्यः पूर्वं पितर एव आप्यायनं स्मृताः। पितॄणां सूक्ष्मा योगगतिः नरैर्न ज्ञायते हि।
Verse 9
तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा / सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्
तपसा प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा? सर्वेषां राजतं पात्रं, अथ वा रजतान्वितम्।
Verse 10
पावनं ह्युत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह / येषां दास्यन्ति पिण्डांस्त्रीन्बान्धवा नामगोत्रतः
देवानां पितृभिः सह पावनमुत्तमं प्रोक्तम्। येषां बान्धवा नामगोत्रतः पिण्डांस्त्रीन् दास्यन्ति।
Verse 11
भूमौ कुशोत्तरायां च अपसव्यविधानतः / सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्
भूमौ कुशोत्तरायां चापसव्यविधानतः। सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्॥
Verse 12
यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सो ऽस्य जायते / यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम्
यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सोऽस्य जायते। यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम्॥
Verse 13
तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठति / नामगोत्रं च मन्त्रं च दत्तमन्नं नयन्ति तम्
तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठति। नामगोत्रं च मन्त्रं च दत्तमन्नं नयन्ति तम्॥
Verse 14
अपि योनिशतं प्राप्तांस्तृप्तिस्ताननुगच्छति / एवमेषा स्थिता सत्ता ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
अपि योनिशतं प्राप्तांस्तृप्तिस्ताननुगच्छति। एवमेषा स्थिता सत्ता ब्रह्मणः परमेष्ठिनः॥
Verse 15
पितॄणमादिसर्गेतु लोकानामक्षयार्थिनाम् / इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरस्तथा
पितॄणमादिसर्गे तु लोकानामक्षयार्थिनाम्। इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरस्तथा॥
Verse 16
दौहित्रा यजमानश्च प्रोक्ताश्चैव मयानघ / कीर्त्तिताः पितरस्ते वै तव पुत्र यथाक्रमम्
दौहित्राः यजमानश्च मया, अनघ, प्रोक्ताः; हे पुत्र, तव पितरः क्रमशः एव कीर्तिताः।
Verse 17
शंयुरुवाच अहो दिव्यस्त्वया तात पितृसर्गस्तु कीर्तितः / लोका दुहितरश्चैव दोहित्राश्च श्रुतास्तथा
शंयुरुवाच—अहो तात, त्वया पितृसर्गो दिव्यः कीर्तितः; लोकाः, दुहितरः, दौहित्राश्च तथा श्रुताः।
Verse 18
दानानि सह शौचेन कीर्त्तितानि फलानि च / अक्षय्यत्वं द्विजांश्चैव सर्वमेतदुदाहृतम् / अद्यप्रभृति कर्त्तास्मि सर्वमेतद्यथातथम्
दानानि शौचसहितानि कीर्तितानि, फलानि च; अक्षय्यत्वं द्विजाश्चैव सर्वमेतदुदाहृतम्। अद्यप्रभृति सर्वमेतत् यथातथं कर्तास्मि।
Verse 19
बृहस्पतिरुवाच इत्येतदङ्गिराः पूर्वमृषीणामुक्तवान्प्रभुः / पृष्टश्च संशयान्सर्वानृषीनाह नृसंसदि
बृहस्पतिरुवाच—इत्येतदङ्गिराः पूर्वं प्रभुरृषीणामुक्तवान्; पृष्टश्च संशयान् सर्वान् नृसंसदि ऋषीनाह।
Verse 20
सत्रे तु वितते पूर्वं तथा वर्षसहस्रके / यस्मिन्सदस्पतिस्नातो ब्रह्मा सीद्देवताप्रभुः
सत्रे तु वितते पूर्वं वर्षसहस्रके तथा; यस्मिन् सदस्पतिस्नातो ब्रह्मा देवताप्रभुः आसीत्।
Verse 21
गतानि तत्र वर्षाणां पञ्चाशच्च शतानि वै / श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः
तत्र वै वर्षाणां पञ्चाशच्च शतानि गतानि; अत्र च पुरा ब्रह्मवादिभिः ऋषिभिः श्लोकाः गीताः।
Verse 22
दीक्षितस्य पुरा सत्रे ब्रह्ममः परमात्मनः / तत्रैव दत्तमन्नाग्रं पितॄणामक्षयर्थिनाम् / लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्ठिना
पुरा परमात्मनः ब्रह्मणः सत्रे दीक्षितस्य, तत्रैव पितॄणामक्षयार्थिनामन्नाग्रं दत्तं; लोकहितार्थं परमेष्ठिना ब्रह्मणा।
Verse 23
सूत उवाच एवं बृहस्पतिः पूर्वं पृष्टः पुत्रेण धीमता / प्रोवाच पितृसर्गं तु यश्चैव समुदाहृत
सूत उवाच—एवं बृहस्पतिः पूर्वं धीमता पुत्रेण पृष्टः, पितृसर्गं च यः समुदाहृतः, तं प्रोवाच।
Frequently Asked Questions
They are described as eternal, established in seven stations, and treated as divinities even for the gods—supporting the claim that pitṛ-kārya can be ritually weightier than deva-kārya.
By emphasizing nāma-gotra and mantra: the offered food/piṇḍa is ‘guided’ through identificatory formulas, likened to a calf recognizing and finding its mother, ensuring correct recipient linkage.
Use of kuśa with specified placement, apasavya orientation, three piṇḍas offered by relatives, and the purificatory preference for silver vessels (or silver-adorned vessels).