Adhyaya 19
Puṁsavana / Viṣṇu-vrata: Worship of Lakṣmī-Nārāyaṇa for Auspicious Progeny and Fortune
परीक्षित् पुंसवन-व्रतं श्रुत्वा विष्णोः प्रीत्यर्थं तस्य विधिं विस्तरेण पप्रच्छ। शुकदेवः आह—अग्रहार्य-शुक्ल-प्रतिपदि आरभ्य संवत्सरपर्यन्तं व्रतम्; पत्नी पत्या ब्राह्मणैश्च निर्देशिता प्रातः शौचं कृत्वा श्वेतवस्त्रधरा दितेः मरुतां जन्मकथां शृणुयात्, लक्ष्म्या सह नारायणं पूजयित्वा ततः भोजनं कुर्यात्। अत्र विष्णोः लक्ष्मीपतित्वं सर्वैश्वर्याधिपत्यं च, लक्ष्म्याः तस्य अन्तरङ्गशक्तित्वं च स्तुतिभिः प्रतिपाद्यते; नित्यपूजामन्त्रः उपचारसमर्पणं च निर्दिश्यते। होमे द्वादश घृताहुतयः मन्त्रेण सह, लक्ष्मीनारायणयोः संयुक्तं मङ्गलोत्पत्तिकारणत्वं प्रतिपाद्यते; दण्डवत्प्रणामपुनरुक्तयः तथा शक्तियज्ञभगवत्सम्बन्धविषया प्रार्थना वर्ण्यते। व्रते गृह्याचारः—प्रसादसेवनं, ब्राह्मण-सतीपूजनं, दम्पत्योः सहभागिता च। संवत्सरान्ते कार्त्तिकीपूर्णिमायां उपवासः समापनमहोत्सवश्च; ततः पुत्रलाभः, श्रीः, आरोग्यं, दाम्पत्यस्थैर्यं च फलम्। दितेः सफलव्रताद् मरुतां जन्म सुखजीवनं च इति पुनरुक्त्या भक्तेः कर्मफलस्य च प्रभावः सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच व्रतं पुंसवनं ब्रह्मन् भवता यदुदीरितम् । तस्य वेदितुमिच्छामि येन विष्णु: प्रसीदति ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—व्रतं पुंसवनं ब्रह्मन् भवता यदुदीरितम्। तस्य वेदितुमिच्छामि येन विष्णुः प्रसीदति॥
Verse 2
श्रीशुक उवाच शुक्ले मार्गशिरे पक्षे योषिद्भर्तुरनुज्ञया । आरभेत व्रतमिदं सार्वकामिकमादित: ॥ २ ॥ निशम्य मरुतां जन्म ब्राह्मणाननुमन्त्र्य च । स्नात्वा शुक्लदती शुक्ले वसीतालङ्कृताम्बरे । पूजयेत्प्रातराशात्प्राग्भगवन्तं श्रिया सह ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—मार्गशीर्षमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदि, भर्तुरनुज्ञया योषित् सर्वकामफलप्रदं व्रतमिदं तपोयुक्तं प्रारभेत। विष्णोः पूजनात् पूर्वं मरुतां जन्मकथां श्रुत्वा, योग्यब्राह्मणान् अनुमन्त्र्य, प्रातः शुक्लदन्ती स्नात्वा शुक्लवस्त्राभरणैः अलङ्कृता, प्रातराशात् प्राक् श्रीसहितं भगवन्तं विष्णुं पूजयेत्।
Verse 3
श्रीशुक उवाच शुक्ले मार्गशिरे पक्षे योषिद्भर्तुरनुज्ञया । आरभेत व्रतमिदं सार्वकामिकमादित: ॥ २ ॥ निशम्य मरुतां जन्म ब्राह्मणाननुमन्त्र्य च । स्नात्वा शुक्लदती शुक्ले वसीतालङ्कृताम्बरे । पूजयेत्प्रातराशात्प्राग्भगवन्तं श्रिया सह ॥ ३ ॥
मार्गशीर्षस्य शुक्लपक्षे प्रतिपदि योषित् भर्तुरनुज्ञया सार्वकामिकं व्रतमादितः प्रवर्तयेत। मरुतां जन्मकथां श्रुत्वा ब्राह्मणान् सम्यगनुमन्त्र्य, प्रातः शुक्लदन्ती स्नात्वा शुक्लवस्त्राभरणैः विभूषिता, प्रातराशात् पूर्वं श्रीसहितं विष्णुं भक्त्या पूजयेत्।
Verse 4
अलं ते निरपेक्षाय पूर्णकाम नमोऽस्तु ते । महाविभूतिपतये नम: सकलसिद्धये ॥ ४ ॥
अलं ते निरपेक्षाय पूर्णकाम नमोऽस्तु ते। महाविभूतिपतये नमः सकलसिद्धये॥
Verse 5
यथा त्वं कृपया भूत्या तेजसा महिमौजसा । जुष्ट ईश गुणै: सर्वैस्ततोऽसि भगवान् प्रभु: ॥ ५ ॥
यथा त्वं कृपया भूत्या तेजसा महिमौजसा। जुष्ट ईश गुणैः सर्वैस्ततोऽसि भगवान् प्रभुः॥
Verse 6
विष्णुपत्नि महामाये महापुरुषलक्षणे । प्रीयेथा मे महाभागे लोकमातर्नमोऽस्तु ते ॥ ६ ॥
विष्णुपत्नि महामाये महापुरुषलक्षणे। प्रीयेथा मे महाभागे लोकमातर्नमोऽस्तु ते॥
Verse 7
ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सह महाविभूतिभिर्बलिमुपहरामीति । अनेनाहरहर्मन्त्रेण विष्णोरावाहनार्घ्यपाद्योपस्पर्शनस्नानवासउपवीतविभूषणगन्धपुष्पधूप दीपोपहाराद्युपचारान् सुसमाहितोपाहरेत् ॥ ७ ॥
ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सह महाविभूतिभिर्बलिमुपहरामीति। अनेन मन्त्रेणाहर्निशं विष्णुमावाह्यार्घ्यपाद्याचमनस्नानवासउपवीताभरणगन्धपुष्पधूपदीपादिभिरुपचारैः सुसमाहितः समर्चयेत्॥
Verse 8
हवि:शेषं च जुहुयादनले द्वादशाहुती: । ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहेति ॥ ८ ॥
हविःशेषं च जुहुयादनले द्वादशाहुतीः। ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहेति॥
Verse 9
श्रियं विष्णुं च वरदावाशिषां प्रभवावुभौ । भक्त्या सम्पूजयेन्नित्यं यदीच्छेत्सर्वसम्पद: ॥ ९ ॥
श्रियां विष्णुं च वरदावाशिषां प्रभवावुभौ। भक्त्या सम्पूजयेन्नित्यं यदीच्छेत्सर्वसम्पदः॥
Verse 10
प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ भक्तिप्रह्वेण चेतसा । दशवारं जपेन्मन्त्रं तत: स्तोत्रमुदीरयेत् ॥ १० ॥
प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ भक्तिप्रह्वेण चेतसा। दशवारं जपेन्मन्त्रं ततः स्तोत्रमुदीरयेत्॥
Verse 11
युवां तु विश्वस्य विभू जगत: कारणं परम् । इयं हि प्रकृति: सूक्ष्मा मायाशक्तिर्दुरत्यया ॥ ११ ॥
युवां तु विश्वस्य विभू जगतः कारणं परम्। इयं हि प्रकृतिः सूक्ष्मा मायाशक्तिर्दुरत्यया॥
Verse 12
तस्या अधीश्वर: साक्षात्त्वमेव पुरुष: पर: । त्वं सर्वयज्ञ इज्येयं क्रियेयं फलभुग्भवान् ॥ १२ ॥
हे प्रभो, तस्याः शक्तेः अधीश्वरः साक्षात् त्वमेव परः पुरुषः। त्वं सर्वयज्ञस्वरूपः; श्रीः तव पूज्यरूपा, त्वं तु सर्वयज्ञानां फलभुक्॥
Verse 13
गुणव्यक्तिरियं देवी व्यञ्जको गुणभुग्भवान् । त्वं हि सर्वशरीर्यात्मा श्री: शरीरेन्द्रियाशया: । नामरूपे भगवती प्रत्ययस्त्वमपाश्रय: ॥ १३ ॥
इयं देवी श्रीर्गुणानां व्यक्तिः; त्वं तु गुणव्यञ्जको गुणभुक् च। त्वं सर्वशरीरिणामात्मा; श्रीः शरीर-इन्द्रिय-आशया। सा नामरूपवती भगवती; त्वं तु तेषां नामरूपाणामपि आश्रयः कारणं च॥
Verse 14
यथा युवां त्रिलोकस्य वरदौ परमेष्ठिनौ । तथा म उत्तमश्लोक सन्तु सत्या महाशिष: ॥ १४ ॥
यथा युवां त्रिलोकस्य परमेष्ठिनौ वरदौ च, तथा हे उत्तमश्लोक, मम महाशिषः सत्या भवन्तु तव प्रसादात्॥
Verse 15
इत्यभिष्टूय वरदं श्रीनिवासं श्रिया सह । तन्नि:सार्योपहरणं दत्त्वाचमनमर्चयेत् ॥ १५ ॥
इति अभिष्टूय वरदं श्रीनिवासं श्रिया सह। तद् निःसार्य उपहरणं दत्त्वा आचमनं, पुनरपि तयोः अर्चनं कुर्यात्॥
Verse 16
तत: स्तुवीत स्तोत्रेण भक्तिप्रह्वेण चेतसा । यज्ञोच्छिष्टमवघ्राय पुनरभ्यर्चयेद्धरिम् ॥ १६ ॥
ततः भक्तिप्रह्वेण चेतसा स्तोत्रेण स्तुवीत। यज्ञोच्छिष्टम् अवघ्राय पुनरपि हरिं (श्रियं च) अभ्यर्चयेत्॥
Verse 17
पतिं च परया भक्त्या महापुरुषचेतसा । प्रियैस्तैस्तैरुपनमेत् प्रेमशील: स्वयं पति: । बिभृयात् सर्वकर्माणि पत्न्या उच्चावचानि च ॥ १७ ॥
पतिं परमपुरुषस्य प्रतिनिधिं मत्वा पत्नी परया निष्कपटभक्त्या तं प्रसादादिभिरुपनमेत्। तया प्रीतः पति: स्वयमेव गृहकार्याणि सर्वाणि, उच्चावचानि च, बिभृयात्।
Verse 18
कृतमेकतरेणापि दम्पत्योरुभयोरपि । पत्न्यां कुर्यादनर्हायां पतिरेतत् समाहित: ॥ १८ ॥
दम्पत्योः कृतमेकतरेणापि एषा भक्तिसेवा सिद्ध्यति; सौहार्दात् फलमुभयोर्भवति। अतः पत्न्यां कर्तुमशक्तायां पतिरेव समाहितः कुर्यात्, श्रद्धावती पत्नी च तत्फलं भागिनी भवेत्।
Verse 19
विष्णोर्व्रतमिदं बिभ्रन्न विहन्यात्कथञ्चन । विप्रान् स्त्रियो वीरवती: स्रग्गन्धबलिमण्डनै: । अर्चेदहरहर्भक्त्या देवं नियममास्थिता ॥ १९ ॥ उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रत: । अद्यादात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामसमृद्धये ॥ २० ॥
विष्णोर्व्रतमिदं धारयन् कदाचन न विहन्यात्। स्रग्गन्धबलिमण्डनैः प्रसादशेषैश्च विप्रान् तथा वीरवतीः स्त्रियश्च अहरहर्भक्त्या अर्चेत्; नियममास्थिता पत्नी देवं विष्णुं नित्यं महाभक्त्या पूजयेत्।
Verse 20
विष्णोर्व्रतमिदं बिभ्रन्न विहन्यात्कथञ्चन । विप्रान् स्त्रियो वीरवती: स्रग्गन्धबलिमण्डनै: । अर्चेदहरहर्भक्त्या देवं नियममास्थिता ॥ १९ ॥ उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रत: । अद्यादात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामसमृद्धये ॥ २० ॥
ततो देवं स्वे धाम्नि शय्यायामुद्वास्य तन्निवेदितमग्रतः स्थापयेत्। आत्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामसमृद्धये च प्रसादमद्याद्; एवं दम्पती शुद्धिं यान्ति कामांश्च समाप्नुतः।
Verse 21
एतेन पूजाविधिना मासान् द्वादश हायनम् । नीत्वाथोपरमेत्साध्वी कार्तिके चरमेऽहनि ॥ २१ ॥
एतेन पूजाविधिना साध्वी मासान् द्वादश हायनं नीत्वा, कार्तिके चरमेऽहनि पूर्णिमायां उपवासं कृत्वा अथोपरमेत्।
Verse 22
श्वोभूतेऽप उपस्पृश्य कृष्णमभ्यर्च्य पूर्ववत् । पय:शृतेन जुहुयाच्चरुणा सह सर्पिषा । पाकयज्ञविधानेन द्वादशैवाहुती: पति: ॥ २२ ॥
अथ श्वोभूतेऽप उपस्पृश्य पूर्ववत् श्रीकृष्णमभ्यर्च्य गृह्यसूत्रोक्तपाकयज्ञविधिना पयःशृतेन सर्पिषा सह चरुणा द्वादशाहुतीरग्नौ पतिर्जुहुयात्।
Verse 23
आशिष: शिरसादाय द्विजै: प्रीतै: समीरिता: । प्रणम्य शिरसा भक्त्या भुञ्जीत तदनुज्ञया ॥ २३ ॥
ततो द्विजान् सन्तोष्य तैः प्रीतैः समीरिताः आशिषः शिरसादाय भक्त्या शिरसा प्रणम्य तदनुज्ञया प्रसादं भुञ्जीत।
Verse 24
आचार्यमग्रत: कृत्वा वाग्यत: सह बन्धुभि: । दद्यात्पत्न्यै चरो: शेषं सुप्रजास्त्वं सुसौभगम् ॥ २४ ॥
भोजनात् पूर्वम् आचार्यमग्रतः कृत्वा सह बन्धुभिर्वाग्यतः प्रसादं गुरवे दद्यात्। ततः पत्नी चरुशेषं भुञ्जीत—सुप्रजास्त्वं सुसौभाग्यं च सिध्यति।
Verse 25
एतच्चरित्वा विधिवद्व्रतं विभो रभीप्सितार्थं लभते पुमानिह । स्त्री चैतदास्थाय लभेत सौभगं श्रियं प्रजां जीवपतिं यशो गृहम् ॥ २५ ॥
एतद्व्रतं विधिवत् चरित्वा पुमानिह विभोः सकाशादभीप्सितार्थान् लभते। स्त्री चैतदास्थाय सौभाग्यं श्रियं प्रजां जीवपतिं यशो गृहम् अवाप्नोति।
Verse 26
कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं पतिं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् । मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम् ॥ २६ ॥ विन्देद्विरूपा विरुजा विमुच्यते य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् । एतत्पठन्नभ्युदये च कर्म- ण्यनन्ततृप्ति: पितृदेवतानाम् ॥ २७ ॥ तुष्टा: प्रयच्छन्ति समस्तकामान् होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च । राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं दितेर्व्रतं चाभिहितं महत्ते ॥ २८ ॥ नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्त: । शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ- मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
एतद्व्रतं कन्या चरित्वा समग्रलक्षणं पतिं विन्देत; अवीरा हतकिल्बिषा गतिं विन्देत; मृतप्रजा जीवसुतां लभेत धनेश्वरी च स्यात्; सुदुर्भगा सुभगा, विरूपा रूपमग्र्यं विन्देत। आमयावी विरुजा विमुच्येत, इन्द्रियकल्यदेहं लभेत। एतत्पठन् पितृदेवतानां कर्मणि विशेषतः श्राद्धे, तेषां तृप्तिं जनयति; तुष्टाः समस्तकामान् प्रयच्छन्ति। होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च श्रीलक्ष्मीश्च प्रसन्नौ भवतः। राजन्, दितेर्व्रतं महत् तेऽभिहितं—येन मरुतां पुण्यं जन्म, सन्तानसौख्यं च लब्धम्।
Verse 27
कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं पतिं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् । मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम् ॥ २६ ॥ विन्देद्विरूपा विरुजा विमुच्यते य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् । एतत्पठन्नभ्युदये च कर्म- ण्यनन्ततृप्ति: पितृदेवतानाम् ॥ २७ ॥ तुष्टा: प्रयच्छन्ति समस्तकामान् होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च । राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं दितेर्व्रतं चाभिहितं महत्ते ॥ २८ ॥ नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्त: । शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ- मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
अस्य व्रतस्य अनुष्ठानेन कन्या समग्रलक्षणं पतिं विन्देत; अवीरा स्त्री हतकिल्बिषा सती सद्गतिं प्राप्नुयात्। मृतप्रजा दीर्घायुषं जीवसुतं लभेत, धनेश्वरी स्यात; दुर्भगा सुभगा, विरूपा रूपमग्र्यं प्राप्नुयात्। रोगी नरः रोगात् प्रमुच्येत, इन्द्रियकल्यदेहं लभेत। श्राद्धादौ पितृदेवताभ्यः होमकाले एतत् पठन् तान् तर्पयति; ते तुष्टा: समस्तकामान् प्रयच्छन्ति। होमावसाने श्रीहरिः सह श्रीलक्ष्म्या परमं प्रसीदति। राजन्, दितेर्व्रतं मरुतां पुण्यजन्महेतुः सम्यग् तेऽभिहितम्।
Verse 28
कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं पतिं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् । मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम् ॥ २६ ॥ विन्देद्विरूपा विरुजा विमुच्यते य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् । एतत्पठन्नभ्युदये च कर्म- ण्यनन्ततृप्ति: पितृदेवतानाम् ॥ २७ ॥ तुष्टा: प्रयच्छन्ति समस्तकामान् होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च । राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं दितेर्व्रतं चाभिहितं महत्ते ॥ २८ ॥ नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्त: । शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ- मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
अस्य व्रतस्य अनुष्ठानेन कन्या समग्रलक्षणं पतिं विन्देत; अवीरा स्त्री हतकिल्बिषा सती सद्गतिं प्राप्नुयात्। मृतप्रजा दीर्घायुषं जीवसुतं लभेत, धनेश्वरी स्यात; दुर्भगा सुभगा, विरूपा रूपमग्र्यं प्राप्नुयात्। रोगी नरः रोगात् प्रमुच्येत, इन्द्रियकल्यदेहं लभेत। श्राद्धादौ पितृदेवताभ्यः होमकाले एतत् पठन् तान् तर्पयति; ते तुष्टा: समस्तकामान् प्रयच्छन्ति। होमावसाने श्रीहरिः सह श्रीलक्ष्म्या परमं प्रसीदति। राजन्, दितेर्व्रतं मरुतां पुण्यजन्महेतुः सम्यग् तेऽभिहितम्।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the vrata as a time-bound, purity-oriented sādhana anchored in a calendrical vrata structure (tithi-māsa-niyama). Beginning in the bright fortnight signals growth and auspicious increase (śukla-pakṣa), aligning household intent (progeny, fortune, stability) with devotional discipline. The text’s emphasis is not mere astrology but regulated bhakti: cleanliness, mantra, worship before eating, and hearing sacred narrative—practices that cultivate sattva and steadiness for a full year.
The prayer states that Lakṣmī appears as the external energy in the material world yet is always the Lord’s internal energy (antaraṅgā-śakti). This reconciles two functions: she governs prosperity and embodied capacities in the world, while remaining transcendently united with Viṣṇu as His personal potency. The chapter uses this śakti-tattva to justify worshiping Lakṣmī-Nārāyaṇa together as the complete source of auspiciousness.
The text presents broad eligibility: married women (with husband’s guidance), husbands on behalf of wives, unmarried girls seeking a suitable husband, and women facing misfortune (avīrā, child-loss, poverty). The promised results range from progeny, reputation, fortune, health, and marital longevity to spiritual promotion for those without worldly supports. The narrative intent is to show that regulated devotion to Lakṣmī-Nārāyaṇa converts personal aims into God-pleasing practice, with results granted by divine satisfaction rather than mechanical ritualism.