Adhyaya 15
Arjuna’s Lament, the End of the Yadus, and the Pāṇḍavas’ Departure
युधिष्ठिरस्य द्वारकाकृष्णकुशलप्रश्नानन्तरम् अर्जुनो विरहविह्वलः प्रत्यागत्य प्रथमं वक्तुमशक्नोत्। पश्चात् स स्मारयामास—गाण्डीवो रथोऽस्त्राणि यशश्च सर्वं कृष्णसन्निधानेनैव सिद्धम्; द्रौपदीस्वयंवरे सहायः, खाण्डवदाहे मयस्य रक्षणम्, जरासन्धवधः, द्रौपद्याः परित्राणम्, दुर्वासशापविघातः, दिव्यास्त्रलाभश्च। अन्ते स निवेदयति—कृष्णवियोगे कृष्णपत्नीरक्षायां पराजितोऽहम्। ब्राह्मणशापेन यदुवंशस्य स्वयमेव नाशो भगवतो भूमिभारहरणसंकल्प इति स कथयति। गोविन्दोपदेशेषु मनः समाहित्य अर्जुनः स्थिरतां प्राप। कृष्णस्य स्वधामगमनं श्रुत्वा युधिष्ठिरः कलिप्रादुर्भावं ज्ञात्वा राज्यं त्यक्त्वा परीक्षितं सिंहासने स्थापयति, मथुरायां वज्रं नियोजयति। पाण्डवाः द्रौपदी सुभद्रा च निरन्तरस्मरणेन भगवद्धाम प्राप्नुवन्ति; विदुरोऽपि प्रभासे प्रयाति। एषा कथा श्रोतॄणां परमपावनी, कलियुगे भागवतमार्गस्य मोक्षप्रदत्वं प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एवं कृष्णसख: कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पित: । नानाशङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्शित: ॥ १ ॥
सूत उवाच—एवं राज्ञा भ्रात्रा युधिष्ठिरेण विकल्पितेषु प्रश्नेषु, कृष्णसखोऽर्जुनः श्रीकृष्णवियोगेनात्यन्तं कर्शितः सन् नानाशङ्कास्पदं रूपं बभूव।
Verse 2
शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभ: । विभुं तमेवानुस्मरन्नाशक्नोत्प्रतिभाषितुम् ॥ २ ॥
शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभः सन्, विभुं तमेवानुस्मरन् अर्जुनः प्रत्युत्तरं वदितुं प्रायः नाशक्नोत्।
Verse 3
कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुच: पाणिनामृज्य नेत्रयो: । परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातर: ॥ ३ ॥
कृच्छ्रेण शुचः संस्तभ्य, पाणिभ्याम् नेत्रयोः अश्रूणि मृज्य, परोक्षे श्रीकृष्णे समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्येन कातरः अभवत्।
Verse 4
सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् । नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४ ॥
सख्यं मैत्रीं सौहृदं च, सारथ्यादीनि च तस्य संस्मरन्, अर्जुनः बाष्पगद्गदया गिरा नृपम् अग्रजं युधिष्ठिरम् इत्याह।
Verse 5
अर्जुन उवाच वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा । येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत् ॥ ५ ॥
अर्जुन उवाच—महाराज, बन्धुरूपिणा हरिणा अहं वञ्चितः; येन मे देवविस्मापनं महत्तेजोऽपहृतम्॥
Verse 6
यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शन: । उक्थेन रहितो ह्येष मृतक: प्रोच्यते यथा ॥ ६ ॥
यस्य क्षणवियोगेन सर्वलोकोऽप्रियदर्शनः स्यात्; स हि वियुक्तोऽयं लोकः उक्थरहितो मृतक इव प्रोच्यते॥
Verse 7
यत्संश्रयाद् द्रुपदगेहमुपागतानां राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् । तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्य: सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा ॥ ७ ॥
यत्संश्रयात् द्रुपदगेहमुपागतानां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानां राज्ञां तेजो मया हृतम्; मत्स्यश्चाभिहतः, सज्जीकृतेन धनुषा कृष्णा चाधिगता॥
Verse 8
यत्सन्निधावहमु खांडवमग्नयेऽदा- मिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य । लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्योऽहरन्नृपतयो बलिमध्वरे ते ॥ ८ ॥
यत्सन्निधौ खाण्डवमग्नयेऽदां, इन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य; मयकृताद्भुतशिल्पमायालब्धा सभा, यत्र ते राजसूये नृपतयो दिग्भ्यो बलिमाहरन्॥
Verse 9
यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्घ्रिमहन्मखार्थम् आर्योऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीर्य: । तेनाहृता: प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन्बलिमध्वरे ते ॥ ९ ॥
यत्तेजसा तव आर्योऽनुजः गजायुतसत्त्ववीर्यः नृपशिरोऽङ्घ्रिमहन्मखार्थं जरासन्धं जघान; तेन प्रमथनाथमखाय नीताः भूपाः मोचिताः, पश्चात् ते राजसूये बलिमाहरन्॥
Verse 10
पत्न्यास्तवाधिमखक्लृप्तमहाभिषेक- श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवै: सभायाम् । स्पृष्टं विकीर्य पदयो: पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियोऽकृतहतेशविमुक्तकेशा: ॥ १० ॥
स एव दुष्टकितवैः सभायां तव पत्याः सुशोभितं राजसूयमहाभिषेकसंस्कृतं केशगुच्छं स्पृष्ट्वा विकीर्य, तासां स्त्रीणां केशान् विमोचयामास; सा चाश्रुपूर्णमुखी कृष्णपादयोः पतिता।
Verse 11
यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्तकृच्छ्राद् दुर्वाससोऽरिरचितादयुताग्रभुग् य: । शाकान्नशिष्टमुपयुज्य यतस्त्रिलोकीं तृप्ताममंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घ: ॥ ११ ॥
वनवासेऽस्मान् दुरन्तकृच्छ्रे दुर्वाससो मुनिररिभिः कृतकुटिलयोजनया सहायुताग्रभुग् उपस्थितः; तदा भगवान् शाकान्नशिष्टमात्रं भुक्त्वा नः जुगोप, सलिले निमग्नो मुनिसङ्घस्तेन तृप्तोऽभूत, त्रिलोकी च सन्तुष्टा।
Verse 12
यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणि- र्विस्मापित: सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे । अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम् ॥ १२ ॥
यत्तेजसा युधि शूलपाणिर्भगवान् सगिरिजो विस्मापितः, तेन मे निजमस्त्रमदात्; अन्येऽपि देवाः स्वस्वास्त्राणि ददुः, अहं चास्मिन्नेव कलेवरेण महेन्द्रभवनं प्राप्य महदासनार्धं लब्धवान्।
Verse 13
तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवा: । सेन्द्रा: श्रिता यदनुभावितमाजमीढ तेनाहमद्य मुषित: पुरुषेण भूम्ना ॥ १३ ॥
तत्र स्वर्गे मे विहरतः सेन्द्रा देवाः गाण्डीवलक्षणं भुजदण्डयुग्मं निवातकवचवधाय आश्रिताः; आजमीढवंशज राजन्, यदनुभावितं तेन भूम्ना पुरुषेणाहमद्य मुषितः।
Verse 14
यद्बान्धव: कुरुबलाब्धिमनन्तपार- मेको रथेन ततरेऽहमतीर्यसत्त्वम् । प्रत्याहृतं बहु धनं च मया परेषां तेजास्पदं मणिमयं च हृतं शिरोभ्य: ॥ १४ ॥
यद्बान्धवत्वात् कुरुबलाब्धिमनन्तपारं दुर्जयैः सत्त्वैः पूरितं, एकोऽहं रथेनातीत्य ततरे; तस्य प्रसादात् गवां प्रत्याहारं बहुधनं च परेषां मया नीतं, मणिमयं तेजास्पदं च शिरोभ्यः हृतं।
Verse 15
यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र- राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु । अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना- मायुर्मनांसि च दृशा सह ओज आर्च्छत् ॥ १५ ॥
स एव मम विभुः पुरतः सञ्चरन् भीष्मकर्णगुरुशल्यादिभिरग्रगण्यैः सज्जितासु राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु चमूषु दृशा सह ओजः मनांसि चायुश्च सर्वेषां न्यहरत्।
Verse 16
यद्दो:षु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण- नप्तृत्रिगर्तशल्यसैन्धवबाह्लिकाद्यै: । अस्त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानि नोपस्पृशुर्नृहरिदासमिवासुराणि ॥ १६ ॥
भीष्मद्रोणकर्णभूरिश्रवाः सुशर्मा शल्यः सैन्धवो बाह्लिकादयश्च मयि दत्तदृष्टयः प्रणिहितान्यमोघमहिमान्यस्त्राणि निरूपितानि; तानि तु नोपस्पृशुः—नृहरिदासं प्रह्लादमिवासुरास्त्राणि।
Verse 17
सौत्ये वृत: कुमतिनात्मद ईश्वरो मे यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्या: । मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन् यदनुभावनिरस्तचित्ता: ॥ १७ ॥
सौत्ये वृतः कुमतिना आत्मद ईश्वरः मे—यस्य पादपद्मं भव्या अपवर्गाय भजन्ति—तस्य प्रभावात् तृषिताश्वानां जलार्थं रथादवतीर्णं मां भूमिष्ठं रथिनोऽरयः न प्राहरन्, यदनुभावेन निरस्तचित्ताः।
Verse 18
नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति । सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य ॥ १८ ॥
हे नरदेव! माधवस्य नर्माण्युदाराणि रुचिरस्मितशोभितानि, ‘हे पार्थ, हेऽर्जुन, सखे, कुरुनन्दन’ इति च हृदिस्पृशानि सञ्जल्पितानि स्मर्तुर्मम हृदयं लुठन्ति।
Verse 19
शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादि ष्वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्ध: । सख्यु: सखेव पितृवत्तनयस्य सर्वं सेहे महान्महितया कुमतेरघं मे ॥ १९ ॥
शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादिषु वयस्यैक्याद् ऋतवानिति विप्रलब्धः; सख्युः सखेव पितृवत् तनयस्य सर्वं सेहे महान् महितया मम कुमतेरघं।
Verse 20
सोऽहं नृपेन्द्र रहित: पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्य: । अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमङ्ग रक्षन् गोपैरसद्भिरबलेव विनिर्जितोऽस्मि ॥ २० ॥
हे नृपेन्द्र! अहं पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा वियुक्तः; तेन मे हृदयं शून्यमिव जातम्। तस्याभावेऽहं कृष्णपत्नीदेहान् रक्षन् अध्वनि असद्भिः गोपैः अबलेव पराजितोऽस्मि॥
Verse 21
तद्वै धनुस्त इषव: स रथो हयास्ते सोऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति । सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं भस्मन्हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम् ॥ २१ ॥
तदेव गाण्डीवं धनुः, ता एव इषवः, स एव रथः, ते एव हयाः; सोऽहं रथी च, यस्मै नृपतयः प्रणमन्ति। किन्तु श्रीकृष्णवियोगे क्षणेन सर्वम् असदीशरिक्तं जातम्—भस्मनि घृताहुतिवत्, कुहकराद्धनसञ्चयवत्, ऊषरभूमौ बीजोप्तिवत्॥
Verse 22
राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥
हे राजन्! त्वया पृष्टानां द्वारकायां नः सुहृदां बान्धवानां च वृत्तान्तं वक्ष्यामि। विप्रशापेन विमूढाः ते वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसः सन्तः अन्योन्यं न जानन्त इव मुष्टिभिः मिथो निघ्नन्ति; चतु:पञ्च एवावशेषिताः॥
Verse 23
राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥
हे राजन्! त्वया पृष्टानां द्वारकायां नः सुहृदां बान्धवानां च वृत्तान्तं वक्ष्यामि। विप्रशापेन विमूढाः ते वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसः सन्तः अन्योन्यं न जानन्त इव मुष्टिभिः मिथो निघ्नन्ति; चतु:पञ्च एवावशेषिताः॥
Verse 24
प्रायेणैतद् भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् । मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथ: ॥ २४ ॥
प्रायेण एतत् भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम्; यत् भूतानि कदाचित् मिथो निघ्नन्ति, कदाचित् च मिथः परिपालयन्ति॥
Verse 25
जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥
राजन्, यथा जले जलौकसां मध्ये महान्तो बलिनोऽणीयसो दुर्बलान् ग्रसन्ति, तथा भूभारहरणाय विभुः श्रीभगवान् यदून् बलिष्ठान् दुर्बलान् निघ्नन्ति, महान्तोऽपि महान्तान् परस्परं नाशयन्तीति नियोजयामास।
Verse 26
जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥
राजन्, यथा जले जलौकसां मध्ये महान्तो बलिनोऽणीयसो दुर्बलान् ग्रसन्ति, तथा भूभारहरणाय विभुः श्रीभगवान् यदून् बलिष्ठान् दुर्बलान् निघ्नन्ति, महान्तोऽपि महान्तान् परस्परं नाशयन्तीति नियोजयामास।
Verse 27
देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च । हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे ॥ २७ ॥
देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च । गोविन्दाभिहितानि मे वचनानि स्मरतश्चित्तं हरन्ति ॥
Verse 28
सूत उवाच एवं चिन्तयतो जिष्णो: कृष्णपादसरोरुहम् । सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्विमला मति: ॥ २८ ॥
सूत उवाच—एवं चिन्तयतो जिष्णोः कृष्णपादसरोरुहम् । सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्विमला मति: ॥
Verse 29
वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यानपरिबृंहितरंहसा । भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुन: ॥ २९ ॥
वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यानपरिबृंहितरंहसा । भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुन: ॥
Verse 30
गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राममूर्धनि । कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमत् प्रभु: ॥ ३० ॥
भगवता गीतं ज्ञानं यत् सङ्ग्राममूर्धनि अर्जुनायोपदिष्टम् । लीलाकर्मवियोगेन कालकर्मतमोरुद्धं तदिव विस्मृतं बभूव; न तु तथैव—पुनरेव प्रभुरिव स्वेन्द्रियाणामधिपतिरभवत् ॥
Verse 31
विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्छिन्नद्वैतसंशय: । लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भव: ॥ ३१ ॥
ब्रह्मसम्पत्त्या विशोकोऽभवत्, द्वैतसंशयाश्च सम्यक् सञ्छिन्नाः । प्रकृतेर्गुणत्रयातीतः नैर्गुण्ये लीनः; अलिङ्गत्वात् पुनर्भवसम्भवो नाभूत्, देहबन्धनात् विमुक्तत्वात् ॥
Verse 32
निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च । स्व:पथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिर: ॥ ३२ ॥
भगवन्मार्गं निशम्य, यदुकुलस्य च संस्थां (अन्तं) विदित्वा, निभृतात्मा युधिष्ठिरः स्वःपथाय—स्वधामप्रत्यावर्तनाय—मतिं चक्रे ॥
Verse 33
पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितं नाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् । एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपरराम संसृते: ॥ ३३ ॥
पृथापि धनञ्जयोदितं यदूनां नाशं भगवद्गतिं च ताम् अनुश्रुत्य । अधोक्षजे भगवति एकान्तभक्त्या निवेशितात्मा संसृतेः उपरराम ॥
Verse 34
ययाहरद् भुवो भारं तां तनुं विजहावज: । कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितु: समम् ॥ ३४ ॥
यया तन्वा भुवो भारं जहार, तां तनुं अजः ईश्वरः श्रीकृष्णो विजहाव । यदवोऽपि देहान् त्यक्तवन्तः; कण्टकं कण्टकेनेव—उभयं च ईशितुः समं—जगद्भारहरणाय ॥
Verse 35
यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद् यथा नट: । भूभार: क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवरम् ॥ ३५ ॥
येन भगवान् भूमेर्भारं क्षपयितुं मत्स्यादिरूपाणि धत्ते, नट इव देहान् परित्यज्य पुनरन्यान् गृह्णाति; स एव स्वप्रकटं कलेवरं जहौ।
Verse 36
यदा मुकुन्दो भगवानिमां महीं जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथ: । तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा- मभद्रहेतु: कलिरन्ववर्तत ॥ ३६ ॥
यदा श्रवणीयसत्कथो मुकुन्दो भगवान् स्वतन्वा इमां महीं जहौ, तदाहरेव अल्पबुद्धीनाम् अप्रतिबुद्धचेतसां प्रति अभद्रहेतुः कलिः पूर्णतया अन्ववर्तत।
Verse 37
युधिष्ठिरस्तत्परिसर्पणं बुध: पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथात्मनि । विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसना- द्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात् ॥ ३७ ॥
युधिष्ठिरो बुधः कलिपरिसर्पणं पुरे राष्ट्रे गृहे तथात्मनि च विभाव्य, लोभानृतजिह्महिंसनाद्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात्।
Verse 38
स्वराट् पौत्रं विनयिनमात्मन: सुसमं गुणै: । तोयनीव्या: पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये ॥ ३८ ॥
ततः स्वराट् गजाह्वये तोयनीव्या भूमेः पतित्वे गुणैः सुसमं विनयिनं पौत्रम् आत्मनः अभ्यषिञ्चत्।
Verse 39
मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं तत: । प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमग्नीनपिबदीश्वर: ॥ ३९ ॥
मथुरायां ततो वज्रं शूरसेनपतिं न्यस्य, ईश्वरः प्राजापत्यां इष्टिं निरूप्य, गार्हस्थ्यत्यागाय स्वात्मन्यग्नीन् अपिबत्।
Verse 40
विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूलवलयादिकम् । निर्ममो निरहङ्कार: सञ्छिन्नाशेषबन्धन: ॥ ४० ॥
तत्र तत्सर्वं दुकूलवलयादिकं विसृज्य, निर्ममो निरहङ्कारः सञ्छिन्नाशेषबन्धनः अभवत्।
Verse 41
वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम् । मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत् ॥ ४१ ॥
वाचं मनसि जुहाव; ततः प्राणे मनः, अपाने प्राणम्; पञ्चत्वे स्वोत्सर्गं देहं च मृत्यौ जुहाव; शुद्धात्मा भूत्वा देहबुद्धिं त्यक्तवान्।
Verse 42
त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनि: । सर्वमात्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानमव्यये ॥ ४२ ॥
पञ्चत्वं त्रित्वे हुत्वा, तच्चैकत्वे मुनिरजुहोत्; तत् सर्वमात्मनि जुहाव, अव्यये ब्रह्मणि आत्मानं च समर्पयामास।
Verse 43
चीरवासा निराहारो बद्धवाङ्मुक्तमूर्धज: । दर्शयन्नात्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत् । अनवेक्षमाणो निरगादशृण्वन्बधिरो यथा ॥ ४३ ॥
चीरवासा निराहारो बद्धवाक् मुक्तमूर्धजः; जडोन्मत्तपिशाचवत् आत्मरूपं दर्शयन्, अनवेक्षमाणो निरगात्, अशृण्वन् बधिरो यथा।
Verse 44
उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभि: । हृदि ब्रह्म परं ध्यायन्नावर्तेत यतो गत: ॥ ४४ ॥
उदीचीं दिशं प्रविवेश, महात्मभिः गतपूर्वां पन्थानं अनुगच्छन्; हृदि परं ब्रह्म ध्यायन्, यतो गतः ततो न निवर्तेत।
Verse 45
सर्वे तमनुनिर्जग्मुर्भ्रातर: कृतनिश्चया: । कलिनाधर्ममित्रेण दृष्ट्वा स्पृष्टा: प्रजा भुवि ॥ ४५ ॥
युधिष्ठिरस्य कनिष्ठा भ्रातरः कलियुगस्याधर्मप्रसारं भुवि प्रजासु च स्पर्शं दृष्ट्वा कृतनिश्चयाः तमनुनिर्जग्मुः।
Verse 46
ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकमात्मन: । मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥ ४६ ॥
ते सर्वधर्मकृतकार्याः आत्मनः परमं प्रयोजनं ज्ञात्वा मनसा निरन्तरं श्रीकृष्णस्य वैकुण्ठचरणाम्बुजं धारयामासुः।
Verse 47
तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥
निरन्तरध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणाः एकान्तमतयः परे नारायणपदे गतिमवापुः; तद् धाम दुरवापं विषयात्मभिरसद्भिः, ते तु विधूतकल्मषा विरजेनात्मनैव तत्र स्थानं प्रापुः।
Verse 48
तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥
निरन्तरध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणाः एकान्तमतयः परे नारायणपदे गतिमवापुः; तद् धाम दुरवापं विषयात्मभिरसद्भिः, ते तु विधूतकल्मषा विरजेनात्मनैव तत्र स्थानं प्रापुः।
Verse 49
विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मन: । कृष्णावेशेन तच्चित्त: पितृभि: स्वक्षयं ययौ ॥ ४९ ॥
विदुरोऽपि प्रभासे आत्मनो देहं परित्यज्य कृष्णावेशितचित्तः पितृभिः सह स्वक्षयं ययौ।
Verse 50
द्रौपदी च तदाज्ञाय पतीनामनपेक्षताम् । वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम् ॥ ५० ॥
द्रौपदी तदाज्ञाय पतीनामनपेक्षतां गृहत्यागं च दृष्ट्वा, वासुदेवे भगवति श्रीकृष्णे एकान्तभक्त्या मनः समावेश्य, सुभद्रया सह पतीनां तुल्यं परमं फलम् अवाप।
Verse 51
य: श्रद्धयैतद् भगवत्प्रियाणां पाण्डो: सुतानामिति सम्प्रयाणम् । शृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिमुपैति सिद्धिम् ॥ ५१ ॥
यः श्रद्धया भगवत्प्रियाणां पाण्डोः सुतानां परमगत्यर्थं सम्प्रयाणकथां शृणोति—सा कथा स्वस्त्ययना पवित्रा च; स हरौ भक्तिं लब्ध्वा परमां सिद्धिम् उपैति।
Frequently Asked Questions
The chapter teaches that Arjuna’s extraordinary prowess functioned as a dependent glory (śakti) sustained by the Lord’s proximity and grace, not as autonomous heroism. When Kṛṣṇa withdrew His manifest presence, Arjuna’s external instruments remained (Gāṇḍīva, arrows, chariot), yet their efficacy became “null and void,” illustrating the Bhāgavata principle that all excellence is ultimately grounded in Bhagavān’s sanction (anumati) and favor (kṛpā), and that separation redirects the devotee from reliance on worldly means to reliance on remembrance and surrender.
Arjuna reports that the Yadus were cursed by brāhmaṇas, became intoxicated, and fought among themselves until nearly all perished. The text explicitly interprets this as the Supreme Lord’s will to lighten the earth’s burden: the stronger consuming the weaker, like oceanic creatures. Theologically, it signals the Lord’s withdrawal of His earthly līlā and the closing of a divine historical cycle, while safeguarding the doctrine that Bhagavān remains untouched—directing events without being implicated by them.
Mahārāja Yudhiṣṭhira enthroned his qualified grandson Parīkṣit as emperor over the lands bordered by the seas, and he appointed Vajra (Aniruddha’s son, Kṛṣṇa’s grandson) as king at Mathurā in Śūrasena. This ensures dynastic continuity (vaṁśa) while the Pāṇḍavas shift from kṣatriya duty to final renunciation.
The chapter presents Kṛṣṇa’s manifest presence as a restraining, auspicious force for dharma. With His departure “in His selfsame form,” Kali—already partially present—finds full scope to operate, producing avarice, falsehood, cheating, and violence. The narrative intent is not fatalism but urgency: it redirects seekers to the Kali-yuga remedy emphasized by the Bhāgavata—devotional hearing and remembrance of Kṛṣṇa-kathā.
SB 1.15 attributes their attainment to uninterrupted meditation on the Lord’s lotus feet and pure consciousness cleansed of material contamination. Their departure is portrayed as the culmination of bhakti matured through life’s duties: constant remembrance (smaraṇa) leading to transcendence beyond the guṇas and freedom from rebirth, culminating in reaching the Lord’s abode—described as attainable only for those not absorbed in material identity.