Adhyaya 8
Bharata Mahārāja’s Attachment to a Deer and His Fall from Yoga
अरण्ये निवृत्तजीवनं नियतपूजां च अनुवर्त्य भरतमहाराजः गाण्डकीतीरे प्रातःस्नानानन्तरं मन्त्रं जपन् आसीत्। तदा सिंहनादेन त्रस्ता गर्भिणी हरिणी प्लुत्वा गर्भं पातयित्वा मृता, तस्याः शावकः सरिति प्लवमानः। करुणया भरतः तं उद्धृत्य पालयामास; किन्तु पालनं शनैः आसक्तिरूपं जातम्—पोषयति, रक्षति, स्पृशति, अङ्के वहति, नित्यं पश्यति च; एवं नियमान् भगवदर्चनं च उपेक्षते। शावके नष्टे सति चित्तं क्षुभ्यति, विलपति, पदचिह्नानि पूजयति, चन्द्रेऽपि अर्थान् कल्पयति—आसक्त्या बुद्धेः विपर्ययः प्रकटः। शुकदेवः पतनं कर्मवशात् इति निदर्शयति; पूर्ववैराग्येऽपि वासनाः कुसङ्गेन पुनरुत्थिताः। अन्तकाले हरिणे मनः निबद्धं, तेन हरिणदेहं प्राप; पूर्वभक्तिप्रभावात् स्मृतिः तिष्ठति। पश्चात्तापी कुसङ्गं परिहरन् शालग्रामप्रदेशं प्रत्यागत्य मृत्युम् अपेक्षते, परिशुद्धेः परं मानुषधर्ममार्गे पुनः प्रवृत्तये भूमिं रचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा तु महानद्यां कृताभिषेकनैयमिकावश्यको ब्रह्माक्षरमभिगृणानो मुहूर्तत्रयमुदकान्त उपविवेश ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एकदा तु राजन् भरतः महानद्यां कृतशौचानुष्ठानः, कृताभिषेकनैयमिकावश्यकः, ब्रह्माक्षरं प्रणवपूर्वकं जपन् मुहूर्तत्रयमुदकान्त उपविवेश।
Verse 2
तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशमेकैवोपजगाम ॥ २ ॥
तत्र तदा राजन् भरते नदीतीरे उपविष्टे, पिपासया हरिणी एका जलाशयाभ्याशं पानार्थमुपजगाम।
Verse 3
तया पेपीयमान उदके तावदेवाविदूरेण नदतो मृगपतेरुन्नादो लोकभयङ्कर उदपतत् ॥ ३ ॥
तया तृप्त्या पेपीयमाने उदके तावदेवाविदूरेण मृगपतेरुन्नादो महाशब्दो लोकभयङ्कर उदपतत्, स च मृग्याः श्रुतिगोचरः अभवत्।
Verse 4
तमुपश्रुत्य सा मृगवधू: प्रकृतिविक्लवा चकितनिरीक्षणा सुतरामपिहरिभयाभिनिवेशव्यग्रहृदया पारिप्लवदृष्टिरगततृषा भयात् सहसैवोच्चक्राम ॥ ४ ॥
तं नादमुपश्रुत्य सा मृगवधूः स्वभावतो वधभयेन विक्लवा चकितनिरीक्षणा, हरिभयाभिनिवेशव्यग्रहृदया पारिप्लवदृष्टिरगततृषा अपि भयात् सहसैव नदीं लङ्घयामास।
Verse 5
तस्या उत्पतन्त्या अन्तर्वत्न्या उरुभयावगलितो योनिनिर्गतो गर्भ: स्रोतसि निपपात ॥ ५ ॥
तस्या भयात् उत्पतन्त्या अन्तर्वत्न्याः उरुभयावगलितो गर्भो योनिनिर्गतः स्रोतसि निपपात।
Verse 6
तत्प्रसवोत्सर्पणभयखेदातुरा स्वगणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिद्दर्यां कृष्णसारसती निपपाताथ च ममार ॥ ६ ॥
तत्प्रसवोत्सर्पणभयखेदातुरा स्वगणेन वियुज्यमाना कृष्णसारसती कस्याञ्चिद्दर्यां निपपात, अथ च तत्क्षणमेव ममार।
Verse 7
तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानूह्यमानमभिवीक्ष्यापविद्धं बन्धुरिवानुकम्पया राजर्षिर्भरत आदाय मृतमातरमित्याश्रमपदमनयत् ॥ ७ ॥
तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसा अनूह्यमानमभिवीक्ष्य, अपविद्धं मृतमातरं ज्ञात्वा, राजर्षिर्भरतो बन्धुरिवानुकम्पया आदाय तरङ्गेभ्य उद्धृत्य आश्रमपदम् अनयत्।
Verse 8
तस्य ह वा एणकुणक उच्चैरेतस्मिन् कृतनिजाभिमानस्याहरहस्तत्पोषणपालनलालनप्रीणनानुध्यानेनात्मनियमा: सहयमा: पुरुषपरिचर्यादय एकैकश: कतिपयेनाहर्गणेन वियुज्यमाना: किल सर्व एवोदवसन् ॥ ८ ॥
शनैः शनैः भरतमहाराजः हरिणकुणकेऽतिवत्सलोऽभवत्। तृणदानादिभिः तं पोषयन् पालयन् व्याघ्रादिभ्यः रक्षन्, कण्डूयमाने स्नेहेन मृदु लालयन्, प्रेम्णा चुम्बनादिभिः प्रीणयन्। तस्य पालनासक्त्या आत्मनियमयमान् भगवदाराधनं च विस्मृतवान्; कतिपयाहैः सर्वं साधनं विसस्मार।
Verse 9
अहो बतायं हरिणकुणक: कृपण ईश्वररथचरणपरिभ्रमणरयेण स्वगणसुहृद् बन्धुभ्य: परिवर्जित: शरणं च मोपसादितो मामेव मातापितरौ भ्रातृज्ञातीन् यौथिकांश्चैवोपेयाय नान्यं कञ्चन वेद मय्यतिविस्रब्धश्चात एव मया मत्परायणस्य पोषणपालनप्रीणनलालनमनसूयुनानुष्ठेयं शरण्योपेक्षादोषविदुषा ॥ ९ ॥
अहो बतायं हरिणकुणकः कृपणः कालबलात्—ईश्वररथचरणपरिभ्रमणरयेण—स्वगणसुहृद्बन्धुभ्यः परिवर्जितः, ममेव शरणं प्राप्तवान्। एष मामेव मातापितरौ भ्रातृज्ञातीन् यौथिकांश्च मन्यते; मय्यतिविस्रब्धो नान्यं कञ्चन वेद। अतः मया मत्परायणस्यास्य पोषणपालनप्रीणनलालनं निरसूयुना कर्तव्यम्; शरण्योपेक्षा महादोषः इति विदुषा नोपेक्षितव्यम्।
Verse 10
नूनं ह्यार्या: साधव उपशमशीला: कृपणसुहृद एवंविधार्थे स्वार्थानपि गुरुतरानुपेक्षन्ते ॥ १० ॥
नूनं हि आर्याः साधव उपशमशीला दीनजीवेषु कृपां वहन्ति; एवंविधे शरणागते स्वार्थानपि गुरुतरान् उपेक्षन्ते।
Verse 11
इति कृतानुषङ्ग आसनशयनाटनस्नानाशनादिषु सह मृगजहुना स्नेहानुबद्धहृदय आसीत् ॥ ११ ॥
एवं हरिणकुणके कृतानुषङ्गः सन्, आसनशयनाटनस्नानाशनादिषु तेन सहैव आसीत्; मृगजहुना स्नेहानुबद्धहृदयः अभवत्।
Verse 12
कुशकुसुमसमित्पलाशफलमूलोदकान्याहरिष्यमाणो वृकसालावृकादिभ्यो भयमाशंसमानो यदा सह हरिणकुणकेन वनं समाविशति ॥ १२ ॥
कुशकुसुमसमित्पलाशफलमूलोदकानि आहर्तुं यदा वनं प्रविशति, तदा वृकशालावृकव्याघ्रादिभ्यः हरिणकुणकस्य भयमाशंसमानः सदा तेन सहैव वनं समाविशत्।
Verse 13
पथिषु च मुग्धभावेन तत्र तत्र विषक्तमतिप्रणयभरहृदय: कार्पण्यात्स्कन्धेनोद्वहति एवमुत्सङ्ग उरसि चाधायोपलालयन्मुदं परमामवाप ॥ १३ ॥
पथि पथि मुग्धभावेन तत्र तत्र विषक्तमतिः प्रणयभरहृदयः स हरिणकं कार्पण्यात् स्कन्धेनोद्वहति। कदाचिदुत्सङ्गे, कदाचिदुरसि शयाने च निधाय तं स्नेहेन उपलालयन् परमां मुदमवाप॥
Verse 14
क्रियायां निर्वर्त्यमानायामन्तरालेऽप्युत्थायोत्थाय यदैनमभिचक्षीत तर्हि वाव स वर्षपति: प्रकृतिस्थेन मनसा तस्मा आशिष आशास्ते स्वस्ति स्ताद्वत्स ते सर्वत इति ॥ १४ ॥
क्रियायां निर्वर्त्यमानायामप्यन्तराले उत्थायोत्थाय यदा एनमभिचक्षीत, तदा प्रकृतिस्थेन मनसा तस्मै आशिष आशास्ते—“स्वस्ति स्ताद् वत्स ते सर्वतः” इति॥
Verse 15
अन्यदा भृशमुद्विग्नमना नष्टद्रविण इव कृपण: सकरुणमतितर्षेण हरिणकुणक विरहविह्वलहृदयसन्तापस्तमेवानुशोचन् किल कश्मलं महदभिरम्भित इति होवाच ॥ १५ ॥
अन्यदा भृशमुद्विग्नमना नष्टद्रविण इव कृपणः, सकरुणमतितर्षेण हरिणकुणक-विरहविह्वलहृदय-सन्तापः तमेवानुशोचन् कश्मलं महदभिरम्भित इति होवाच॥
Verse 16
अपि बत स वै कृपण एणबालको मृतहरिणीसुतोऽहो ममानार्यस्य शठकिरातमतेरकृतसुकृतस्य कृतविस्रम्भ आत्मप्रत्ययेन तदविगणयन् सुजन इवागमिष्यति ॥ १६ ॥
अपि बत स वै कृपण एणबालको मृतहरिणीसुतः! अहो ममानार्यस्य शठकिरातमतेरकृतसुकृतस्य कृतविस्रम्भः आत्मप्रत्ययेन तदविगणयन् सुजन इव आगमिष्यति वा॥
Verse 17
अपि क्षेमेणास्मिन्नाश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देवगुप्तं द्रक्ष्यामि ॥ १७ ॥
अपि क्षेमेण अस्मिन्नाश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देवगुप्तं द्रक्ष्यामि॥
Verse 18
अपि च न वृक: सालावृकोऽन्यतमो वा नैकचर एकचरो वा भक्षयति ॥ १८ ॥
न जाने; हरिणं वृकः श्वा वा, समूहचराः वराहाः, अथवा एकचरो व्याघ्रो भक्षयितुं शक्नुवन्ति॥
Verse 19
निम्लोचति ह भगवान् सकलजगत्क्षेमोदयस्त्रय्यात्माद्यापि मम न मृगवधून्यास आगच्छति ॥ १९ ॥
हाय! भगवान् आदित्यः—सकलजगत्क्षेमोदयः, त्रय्यात्मा—अद्य मम न शुभारम्भं करोति। स निम्लोचति; तथापि सा मातृवियोगात् मयि विश्वस्ता मृगवधू न आगच्छति॥
Verse 20
अपिस्विदकृतसुकृतमागत्य मां सुखयिष्यति हरिणराजकुमारो विविधरुचिरदर्शनीयनिजमृगदारकविनोदैरसन्तोषं स्वानामपनुदन् ॥ २० ॥
अपि स्विद् अयम् हरिणराजकुमारः आगत्य मां सुखयिष्यति? कदा पुनः स्वविनोदैः विविधरुचिरदर्शनैः सन्तोषं जनयिष्यति, मम विदीर्णहृदयं शमयिष्यति? नूनं मम सुकृतं नास्ति; अन्यथा स एतावता आगतः स्यात्॥
Verse 21
क्ष्वेलिकायां मां मृषासमाधिनाऽऽमीलितदृशं प्रेमसंरम्भेण चकितचकित आगत्य पृषदपरुषविषाणाग्रेण लुठति ॥ २१ ॥
क्ष्वेलिकायां स हरिणशिशुः, मृषासमाधिना मया आमीलितदृशं दृष्ट्वा, प्रेमसंरम्भेण चकितचकितः आगत्य, पृषद-अपारुष-विषाणाग्रेण मयि लुठति॥
Verse 22
आसादितहविषि बर्हिषि दूषिते मयोपालब्धो भीतभीत: सपद्युपरतरास ऋषिकुमारवदवहितकरणकलाप आस्ते ॥ २२ ॥
आसादितहविषि बर्हिषि दूषिते, मया उपालब्धः स भीतभीतः सपदि उपरतरासः, ऋषिकुमारवत् अवहितकरणकलापः निश्चलः आस्ते; एवं क्रीडां विरमति॥
Verse 23
किं वा अरे आचरितं तपस्तपस्विन्यानया यदियमवनि: सविनयकृष्णसारतनयतनुतरसुभगशिवतमाखरखुरपदपङ्क्तिभिर्द्रविणविधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविणपदवीं सूचयन्त्यात्मानं च सर्वत: कृतकौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्गकामानां देवयजनं करोति ॥ २३ ॥
एवं उन्मत्तवदुक्त्वा महाराजो भरतः समुत्थाय बहिर्गतः। भूमौ मृगपदपङ्क्तिं दृष्ट्वा प्रेम्णा ताः प्रशशंस—“अहो दुर्भाग्य भरत! मम तपः क्षुद्रं, अस्याः पृथिव्याः तपसा तु लघु-सुभग-शिवतम-मृगपदाङ्काः मृदुलाः समङ्किताः। एताः पदपङ्क्तयः मृगवियोगात् द्रविणविधुरं कृपणं मां वनमार्गं द्रविणपदवीं च सूचयन्ति; तथा च एषा भूमिः स्वर्गापवर्गकामानां द्विजानां देवयजनाय योग्यतां प्राप्नोति।”
Verse 24
अपिस्विदसौ भगवानुडुपतिरेनं मृगपतिभयान्मृतमातरं मृगबालकं स्वाश्रमपरिभ्रष्टमनुकम्पया कृपणजनवत्सल: परिपाति ॥ २४ ॥
अपि स्विदसौ भगवान् उडुपतिः कृपणजनवत्सलः, मृगपतिभयात् मातृहीनं स्वाश्रमपरिभ्रष्टं मृगबालकं ज्ञात्वा, अनुकम्पया स्वसमीपे आश्रयं दत्त्वा परिपाति किम्?
Verse 25
किं वाऽऽत्मजविश्लेषज्वरदवदहनशिखाभिरुपतप्यमानहृदयस्थलनलिनीकं मामुपसृतमृगीतनयं शिशिरशान्तानुरागगुणितनिजवदनसलिलामृतमयगभस्तिभि: स्वधयतीति च ॥ २५ ॥
किं वा आत्मजवियोगज्वरदावदहनशिखाभिरुपतप्यमानं मम हृदयस्थलनलिनीकम्, उपसृतं मृगीतनयं दृष्ट्वा, शिशिरशान्तानुरागगुणितैः निजवदनसलिलामृतमयैः गभस्तिभिः चन्द्रः स्वधयति—इति च।
Verse 26
एवमघटमानमनोरथाकुलहृदयो मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित: स योगतापसो भगवदाराधनलक्षणाच्च कथमितरथा जात्यन्तर एणकुणक आसङ्ग: साक्षान्नि:श्रेयसप्रतिपक्षतया प्राक्परित्यक्तदुस्त्यजहृदयाभिजातस्य तस्यैवमन्तरायविहत योगारम्भणस्य राजर्षेर्भरतस्य तावन्मृगार्भकपोषणपालनप्रीणनलालनानुषङ्गेणाविगणयत आत्मानमहिरिवाखुबिलं दुरतिक्रम: काल: करालरभस आपद्यत ॥ २६ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, एवं मृगदारकाभासेन अघटमानमनोरथाकुलहृदयः भरतः स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो योगतपसो भगवदाराधनलक्षणाच्च विभ्रंशितः। प्राक् पुत्रकलत्रादिसङ्गं निःश्रेयसप्रतिपक्षतया परित्यज्यापि कथमितरथा जात्यन्तरे एणकुणके आसङ्गः स्यात्? तस्मात् कर्मवशादेव स मृगार्भकपोषणपालनप्रीणनलालनानुषङ्गेण आत्मानं नाविगणयत्। तावदहिरिवाखुबिलं दुरतिक्रमः करालरभसः कालः तस्य पुरतः समापतत्।
Verse 27
तदानीमपि पार्श्ववर्तिनमात्मजमिवानुशोचन्तमभिवीक्षमाणो मृग एवाभिनिवेशितमना विसृज्य लोकमिमं सह मृगेण कलेवरं मृतमनु न मृतजन्मानुस्मृतिरितरवन्मृगशरीरमवाप ॥ २७ ॥
तदानीमपि पार्श्ववर्तिनं मृगं आत्मजमिव अनुशोचन्तम् अभिवीक्षमाणः, मृगे एव अभिनिवेशितमना, इमं लोकं कलेवरं च विसृज्य, सह मृगेण मृतमनु, इतरवत् मृगशरीरम् अवाप। तथापि स विशेषः—मानुषं देहं त्यक्त्वापि मृगदेहम् आपन्नः, पूर्वजन्मवृत्तान्तान् न विस्ममार।
Verse 28
तत्रापि ह वा आत्मनो मृगत्वकारणं भगवदाराधनसमीहानुभावेनानुस्मृत्य भृशमनुतप्यमान आह ॥ २८ ॥
मृगशरीरेऽपि भरतमहाराजः पूर्वजन्मनि दृढभगवदाराधनप्रभावात् स्वमृगत्वहेतुं बुबोध। पूर्वापरजीवनं स्मरन् सततं पश्चात्तापं कृत्वा एवमुवाच॥
Verse 29
अहो कष्टं भ्रष्टोऽहमात्मवतामनुपथाद्यद्विमुक्तसमस्तसङ्गस्य विविक्तपुण्यारण्यशरणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषामात्मनां भगवति वासुदेवे तदनुश्रवणमननसङ्कीर्तनाराधनानुस्मरणाभियोगेनाशून्यसकलयामेन कालेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्न्येन मनस्तत्तु पुनर्ममाबुधस्यारान्मृगसुतमनु परिसुस्राव ॥ २९ ॥
अहो कष्टम्! आत्मवतामनुपथाद् भ्रष्टोऽहम्। विमुक्तसर्वसङ्गो विविक्तपुण्यारण्यशरणोऽहं शमदमयुक्तः, वासुदेवे श्रवणमननकीर्तनाराधनस्मरणैः सर्वकालं मनः समावेश्य समाहितं कृतवान्; तथापि ममाबुद्ध्या तन्मनः पुनर्मृगसुतानुरागेण परिसुस्राव। अतः मृगदेहं प्राप्य भक्त्याचारात् दूरं पतितोऽस्मि॥
Verse 30
इत्येवं निगूढनिर्वेदो विसृज्य मृगीं मातरं पुनर्भगवत्क्षेत्रमुपशमशीलमुनिगणदयितं शालग्रामं पुलस्त्यपुलहाश्रमं कालञ्जरात्प्रत्याजगाम ॥ ३० ॥
इत्येवं निगूढनिर्वेदः सर्वविषयेषु विरक्तो मृगीं मातरं कालञ्जरे विसृज्य, पुनर्भगवत्क्षेत्रं शालग्रामं पुलस्त्यपुलहाश्रमं च प्रत्याजगाम॥
Verse 31
तस्मिन्नपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच्च भृशमुद्विग्नः । आत्मसहचरः शुष्कपर्णतृणवीरुधा वर्तमानो मृगत्वनिमित्तावसानमेव ॥ गणयन्मृगशरीरं तीर्थोदकक्लिन्नमुत्ससर्ज ॥ ३१ ॥
तस्मिन्नाश्रमे कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाद् भृशमुद्विग्नः, आत्मसहचरः परमात्मसङ्गेन शुष्कपर्णतृणवीरुधा वर्तमानेन मृगत्वनिमित्तावसानमेव गणयन्, तीर्थोदकक्लिन्नं मृगशरीरं अन्ते उत्ससर्ज॥
Frequently Asked Questions
The lion’s roar functions as a catalyst of kāla (time), precipitating an event that draws Bharata’s compassion into a new object of attachment. The miscarriage and death create an apparently “innocent” scenario where dhayā (mercy) is natural; yet the narrative demonstrates that even virtuous impulses can become binding when they replace exclusive remembrance of Vāsudeva.
Śukadeva explains the fall as the resurfacing of past karma and saṁskāras that redirected Bharata’s attention from Bhagavān to the deer. The practical mechanism is gradual: protective care becomes emotional dependence, which then displaces regulated worship and constant smaraṇa—showing that the mind’s object, not the external status of āśrama, determines steadiness.
Because his consciousness at death was absorbed in the deer, he attained a deer body—illustrating the Bhāgavata principle that anta-kāla-smṛti shapes the next embodiment. The advantage was that, by the strength of prior devotional service, he retained memory and discernment, enabling repentance, detachment, and deliberate avoidance of bad association in his deer life.
No. The chapter affirms that compassion for the surrendered is noble, even for renunciants. The caution is about misplacement and excess: compassion must be harmonized with sādhana so that service to a dependent being does not become a substitute object of love that eclipses worship and remembrance of the Supreme Personality of Godhead.
Pulastya and Pulaha are great ṛṣis associated with sacred hermitage lineages. Bharata’s movement to that āśrama region (near Śālagrāma) signals a return to sanctified association and disciplined living—an intentional strategy to counteract saṅga-driven fall-down by re-rooting consciousness in holy place (tīrtha) and the presence of the Paramātmā.