Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

Bharata Mahārāja’s Attachment to a Deer and His Fall from Yoga

अपिस्विदसौ भगवानुडुपतिरेनं मृगपतिभयान्मृतमातरं मृगबालकं स्वाश्रमपरिभ्रष्टमनुकम्पया कृपणजनवत्सल: परिपाति ॥ २४ ॥

api svid asau bhagavān uḍu-patir enaṁ mṛga-pati-bhayān mṛta-mātaraṁ mṛga-bālakaṁ svāśrama-paribhraṣṭam anukampayā kṛpaṇa-jana-vatsalaḥ paripāti.

अपि स्विदसौ भगवान् उडुपतिः कृपणजनवत्सलः, मृगपतिभयात् मातृहीनं स्वाश्रमपरिभ्रष्टं मृगबालकं ज्ञात्वा, अनुकम्पया स्वसमीपे आश्रयं दत्त्वा परिपाति किम्?

अपिperhaps
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसम्भावनार्थक/प्रश्नार्थक निपात (particle: perhaps/also)
स्वित्indeed?
स्वित्:
Prashna (प्रश्न)
TypeIndeclinable
Rootस्वित् (अव्यय)
Formप्रश्नार्थक-निपात (interrogative particle)
असौthat (person)
असौ:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootअसद्/अदस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; demonstrative pronoun
भगवान्the Lord
भगवान्:
Karta (कर्ता/subject apposition)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उडु-पतिःthe moon
उडु-पतिः:
Karta (कर्ता/subject apposition)
TypeNoun
Rootउडु (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘lord of stars’ (moon)
एनम्this (one)
एनम्:
Karma (कर्म/object)
TypeNoun
Rootइदम् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; pronoun
मृग-पति-भयात्from fear of the lion
मृग-पति-भयात्:
Apadana (अपादान/source)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक) + भय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/ablative), एकवचन; ‘from fear of the lord of beasts’
मृत-मातरम्with (its) mother dead
मृत-मातरम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमृत (कृदन्त from √मृ) + मातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; qualifies ‘मृगबालकम्’ (whose mother is dead)
मृग-बालकम्a fawn
मृग-बालकम्:
Karma (कर्म/object)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक) + बालक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
स्व-आश्रम-परिभ्रष्टम्fallen away from its own hermitage
स्व-आश्रम-परिभ्रष्टम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्व (प्रातिपदिक) + आश्रम (प्रातिपदिक) + परि√भ्रंश् (धातु)→ भ्रष्ट (कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; qualifies ‘मृगबालकम्’
अनुकम्पयाout of compassion
अनुकम्पया:
Karana (करण/instrument)
TypeNoun
Rootअनुकम्पा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
कृपण-जन-वत्सलःaffectionate to the poor
कृपण-जन-वत्सलः:
Karta (कर्ता/subject qualifier)
TypeAdjective
Rootकृपण (प्रातिपदिक) + जन (प्रातिपदिक) + वत्सल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; qualifies ‘असौ’
परिपातिprotects
परिपाति:
Kriya (क्रिया/predicate)
TypeVerb
Rootपरि√पा (धातु)
Formलट्-लकार, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
U
Uḍupati (Candra, the moon-god)
B
Bharata Mahārāja (implied context)
M
mṛga-bālaka (the fawn)

FAQs

This verse highlights that the Lord (here referenced via the moon-god’s protective influence) is “kṛpaṇa-jana-vatsala,” affectionate to the helpless, and arranges protection for vulnerable beings like the motherless fawn.

The verse poetically suggests providential care: the presiding deity of the night may be guiding and safeguarding the frightened fawn, indicating divine arrangement behind seemingly ordinary events.

Cultivate compassion for the vulnerable while recognizing divine providence—seeing care and responsibility as part of dharma, without letting attachment eclipse one’s spiritual focus.