Adhyaya 24
Rāhu, Eclipses, Antarikṣa, and the Seven Subterranean Heavens (Bila-svarga)
पञ्चमस्कन्धस्य स्थानेषु ऊर्ध्वाधोविभागवर्णने शुकदेवः परीक्षितं सूर्याधोभागे राहोर्ग्रहं तस्य चन्द्रसूर्ययोः पुनःपुनरावरणं यत् ग्रहणरूपेण दृश्यते इति कथयति। विष्णोः सुदर्शनचक्रं ज्योतींषि रक्षति, तस्य तेजसा भीतः राहुः भगवतः परमैश्वर्यं प्रकाशयति। ततः सिद्धलोक-चारणलोक-विद्याधरलोकान् अतिक्रम्य अन्तरिक्षं यक्षराक्षसपिशाचभूतादिनिवासं वर्णयित्वा पृथिवीं प्राप्य अतलादि पातालपर्यन्तं सप्ताधोलोकान् ‘बिलस्वर्गान्’ इव विचित्रप्रासादोद्यानरत्नदीर्घायुःसुखोपभोगसमृद्धान् निरूपयति; किन्तु कालस्य नियतं मरणं सुदर्शनप्रभया एव नियच्छति। अन्ते प्रत्येकाधोलोकस्य अधिपान् वासिनश्च (अतले बलः, वितले शिवः, सुतले बलिः, तलातले मयः, महातले-पाताले नागाः) निर्दिश्य उपसंहरति—ऐश्वर्यं न, भक्तिरेव परममङ्गलम्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अधस्तात्सवितुर्योजनायुते स्वर्भानुर्नक्षत्रवच्चरतीत्येके योऽसावमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवदनुकम्पया स्वयमसुरापसद: सैंहिकेयो ह्यतदर्हस्तस्य तात जन्म कर्माणि चोपरिष्टाद्वक्ष्याम: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—अधस्तात्सवितुर्योजनायुतं स्वर्भानुर्नक्षत्रवच्चरतीत्येके। योऽसावमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवदनुकम्पया स्वयमसुरापसदः सैंहिकेयो ह्यतदर्हः। तस्य तात जन्म कर्माणि चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः॥
Verse 2
यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते द्वादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोर्य: पर्वणि तद्व्यवधानकृद्वैरानुबन्ध: सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २ ॥
यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते; सोमस्य द्वादशसहस्रं, राहोस्त्रयोदशसहस्रं; स च पर्वणि सूर्याचन्द्रमसोरन्तरं प्रविश्य वैरानुबन्धेन तयोः प्रभां छादयितुं धावति ॥
Verse 3
तन्निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहु: परिवर्तमानमभ्यवस्थितो मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते तदुपरागमिति वदन्ति लोका: ॥ ३ ॥
तदाकर्ण्य सूर्याचन्द्रमसोरुपद्रवं भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहु: परिवर्तमानं दृष्ट्वा राहुर्मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते; तदुपरागमिति लोका वदन्ति ॥
Verse 4
ततोऽधस्तात्सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र एव ॥ ४ ॥
ततोऽधस्तात् तावन्मात्र एव सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि—सिद्धलोकश्चारणलोकश्च विद्याधरलोकश्च ॥
Verse 5
ततोऽधस्ताद्यक्षरक्ष: पिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायु: प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५ ॥
ततोऽधस्तात् सिद्धचारणविद्याधरलोकानामधो यक्षरक्षःपिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायु: प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते; तदूर्ध्वं न वायुरस्ति ॥
Verse 6
ततोऽधस्ताच्छतयोजनान्तर इयं पृथिवी यावद्धंसभासश्येनसुपर्णादय: पतत्त्रिप्रवरा उत्पतन्तीति ॥ ६ ॥
ततोऽधस्तात् तेषां विहारस्थानानां शतयोजनान्तर इयं पृथिवी; यावद्धंसभासश्येनसुपर्णादयः पतत्त्रिप्रवरा उत्पतन्ति तावदस्योर्ध्वसीमा ॥
Verse 7
उपवर्णितं भूमेर्यथासन्निवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्लृप्ता अतलं वितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥
हे राजन्, अस्य भूमेः अधस्तात् अतल-वितल-सुतल-तलातल-महातल-रसातल-पातालाख्याः सप्त भूविवर-लोकाः सन्ति। एतेषां विस्तारः आयामश्च भूमेः सम एव, प्रत्येकं योजनायुतान्तरेण विन्यस्ताः।
Verse 8
एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वर्गादप्यधिककामभोगैश्वर्यानन्दभूतिविभूतिभि: सुसमृद्धभवनोद्यानाक्रीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया नित्यप्रमुदितानुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहृदनुचरा गृहपतय ईश्वरादप्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८ ॥
एतेषु बिलस्वर्गेषु स्वर्गादपि अधिकैः कामभोगैश्वर्यानन्दसमृद्धिभिः सुसमृद्ध-भवनोद्यानाक्रीडविहाराः सन्ति। तत्र दैत्य-दानव-नागादयः गृहपतयः नित्यप्रमुदिताः, कलत्रापत्यबन्धुसुहृद्भिः सह मायिकसुखेऽनुरक्ताः, देवेष्विव न कदाचिद् भोगविघ्नं अनुभवन्ति।
Verse 9
येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिता: पुरो नानामणिप्रवरप्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचैत्यचत्वरायतनादिभिर्नागासुरमिथुनपारावतशुकसारिकाकीर्णकृत्रिमभूमिभिर्विवरेश्वरगृहोत्तमै: समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९ ॥
तत्र महाराज, मायाविना मयेन विनिर्मिताः नानामणिप्रवरैः विचित्र-भवन-प्राकार-गोपुर-सभाचैत्य-चत्वरायतनादिभिः शोभिताः पुरः सन्ति। नागासुरमिथुनैः पारावत-शुक-सारिकादिभिश्च कीर्णाः, विवरेश्वर-गृहोत्तमैः समलङ्कृताः, ताः पुर्यः अतिशयेन चकासति।
Verse 10
उद्यानानि चातितरां मनइन्द्रियानन्दिभि: कुसुमफलस्तबकसुभगकिसलयावनतरुचिरविटपविटपिनां लताङ्गालिङ्गितानां श्रीभि: समिथुनविविधविहङ्गमजलाशयानाममलजलपूर्णानां झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितनीरनीरजकुमुदकुवलयकह्लारनीलोत्पल लोहितशतपत्रादिवनेषुकृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमधुरविविधस्वनादिभिरिन्द्रि-योत्सवैरमरलोकश्रियमतिशयितानि ॥ १० ॥
तत्रोद्यानानि अतितरां मनइन्द्रियानन्दिनि; कुसुमफलस्तबकभारनम्र-शाखा-विटपिनः लताभिरालिङ्गिताः शोभन्ते। निर्मलजलपूर्णेषु सरःसु झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितं नीरं, नीरज-कुमुद-कुवलय-कह्लार-नीलोत्पल-लोहितशतपत्रादिभिः विभूषितम्। चक्रवाकादि जलविहङ्गममिथुनानि तत्र निकेतनानि कृत्वा मधुरनानास्वनैः इन्द्रियोत्सवं कुर्वन्ति; तानि उद्यानानि अमरलोकश्रियमतिशययन्ति।
Verse 11
यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभि: कालविभागैरुपलक्ष्यते ॥ ११ ॥
तत्र सूर्यप्रकाशाभावात् अहोरात्रादिरूपः कालविभागो नोपलक्ष्यते; तस्मात् कालजनितं भयमपि न विद्यते।
Verse 12
यत्र हि महाहिप्रवरशिरोमणय: सर्वं तम: प्रबाधन्ते ॥ १२ ॥
यत्र महाहयः फणामणिभिः समलङ्कृताः सन्ति; तेषां मणिप्रभा सर्वतो दिशं तमः प्रबाधते।
Verse 13
न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसरसायनान्नपानस्नानादिभिराधयो व्याधयो वलीपलितजरादयश्च देहवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यस्वेदक्लमग्लानिरिति वयोऽवस्थाश्च भवन्ति ॥ १३ ॥
तेषु वसतां दिव्यौषधिरस-रसायनान्नपान-स्नानादिभिः सर्वा आधयो व्याधयश्च न भवन्ति; न च वलीपलित-जरादयो, न देहवैवर्ण्य-दौर्गन्ध्य-स्वेद-კლम-ग्लानयः, न च वयोऽवस्थाभेदाः।
Verse 14
न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर्विना भगवत्तेजसश्चक्रापदेशात् ॥ १४ ॥
तेषां कल्याणजीविनां कुतश्चन मृत्युर्न प्रभवति, केवलं भगवत्तेजसः सुदर्शनचक्रापदेशात् कालनियत एव।
Verse 15
यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्राय: पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥ १५ ॥
सुदर्शनचक्रे तासु प्रदेशेषु प्रविष्टे, असुरवधूनां भयात् प्रायः पुंसवनानि स्रवन्ति पतन्ति च।
Verse 16
अथातले मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टा: षण्णवतिर्माया: काश्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रय: स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्वैरिण्य: कामिन्य: पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्वविलासावलोकनानुरागस्मितसंलापोपगूहनादिभि: स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईश्वरोऽहं सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमान: कत्थते मदान्ध इव ॥ १६ ॥
अथातले मयदानवपुत्रोऽसुरो बलो निवसति; येन षण्णवतिर्मायाः सृष्टाः, याः केचन मायाविनोऽद्यापि जनान् वञ्चयितुं धारयन्ति। तस्य जृम्भमाणस्य मुखात् त्रयः स्त्रीगणा उदपद्यन्त—स्वैरिण्यः कामिन्यः पुंश्चल्यश्च। अथातलप्रविष्टं पुरुषं ता हाटकाख्येन रसेन मदयित्वा, विलासावलोकन-प्रियसंलाप-प्रेमस्मিত-उपगूहनादिभिः स्वैरं रमयन्ति। तेन मदेन स पुरुषोऽहं ईश्वरः सिद्धोऽहमिति मन्यमानोऽयुतमहागजबलमात्मानं प्रकल्प्य मदान्ध इव कत्थते, मृत्युमनादृत्य।
Verse 17
ततोऽधस्ताद्वितले हरो भगवान् हाटकेश्वर: स्वपार्षदभूतगणावृत: प्रजापतिसर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यत: प्रवृत्ता सरित्प्रवरा हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र चित्रभानुर्मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषा: सह पुरुषीभिर्धारयन्ति ॥ १७ ॥
अतलस्याधो वितलं नाम लोकः, यत्र भगवान् हरो हाटकेश्वर इति ख्यातः स्वपार्षदैर्भूतगणैः परिवृतो वर्तते। स प्रजापतिरिव भवो भवान्या सह मिथुनीभूय प्रजासर्गोपबृंहणाय प्रवर्तते; तयोर्वीर्यसंमिश्रणात् हाटकी नाम सरित्प्रवरा प्रवृत्ता। तस्यां मातरिश्वना समिध्यमानोऽग्निः पिबति, तत् निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं भवति; तेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषाः सह स्त्रीभिर्भूषणानि धारयन्ति।
Verse 18
ततोऽधस्तात्सुतले उदारश्रवा: पुण्यश्लोको विरोचनात्मजो बलिर्भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकीर्षमाणेनादितेर्लब्धकायो भूत्वा वटुवामनरूपेण पराक्षिप्तलोकत्रयो भगवदनुकम्पयैव पुन: प्रवेशित इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्ट: स्वधर्मेणाराधयंस्तमेव भगवन्तमाराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥
वितलस्याधः सुतलं नाम लोकः। तत्र विरोचनात्मजो बलिर्महाराजः पुण्यश्लोक उदारश्रवाः अद्यापि वसति। भगवता महेन्द्रस्य हितं चिकीर्षता अदितेर्लब्धकायेन वटुवामनरूपेण याचितत्रिपदभूमिना पराक्षिप्तलोकत्रयः, भगवदनुकम्पयैव पुनः प्रवेशितः। स इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रिया विभूषितः स्वधर्मेण तमेव भगवन्तमाराधनीयम् आराधयन् निर्भयः अधुनापि तत्रास्ते।
Verse 19
नो एवैतत्साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत्तद्भगवत्यशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवर्गद्वारस्य यद्बिलनिलयैश्वर्यम् ॥ १९ ॥
न खलु भूमिदानस्य साक्षात्कारोऽयं यद् बिलनिलयैश्वर्यं प्राप्तम्। यत् तु भगवति अशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्रे उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरेण समाहितमनसा सर्वस्वं समर्पितम्—साक्षादपवर्गद्वारस्य तस्यैव फलम्। तस्मात् न दानमात्रहेतोः तद् ऐश्वर्यं मन्येत।
Verse 20
यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवश: सकृन्नामाभिगृणन् पुरुष: कर्मबन्धनमञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते ॥ २० ॥
यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवशः पुरुषः सकृन्नामाभिगृणन् कर्मबन्धनं क्षणेनैव विधुनोति। यस्य नाम्नः प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते—कर्मिणां तु योगाद्युपायेषु बहवो विघ्ना भवन्ति।
Verse 21
तद्भक्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयैव ॥ २१ ॥
तद्भक्तानामात्मवतां सर्वेषाम् आत्मनि आत्मद आत्मतयैव।
Verse 22
न वै भगवान्नूनममुष्यानुजग्राह यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्यमेवातनुतेति ॥ २२ ॥
न वै भगवान् नूनम् अमुष्यानुजग्राह; यतो हि मायामय-भोगैश्वर्यं प्रेम-सेवाया विस्मरण-हेतुः, तेन चित्तं भगवति न लीयते ॥
Verse 23
यत्तद्भगवतानधिगतान्योपायेन याच्ञाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यां चापविद्ध इति होवाच ॥ २३ ॥
यदा भगवान् अन्योपायं नापश्यत्, तदा याच्ञा-छलेन त्रैलोक्यमपाहरत्; देह-मात्रावशेषेऽपि न तुष्टः, वरुणपाशैर्बद्ध्वा गिरिगुहायामपाविधत्; तथापि महाभक्तो बलिरिदं प्रोवाच ॥
Verse 24
नूनं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मानमयाचतात्मनश्चाशिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयस: कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४ ॥
नूनं बत इन्द्रोऽयं दीनः; स शक्तिमान् पण्डितोऽपि अध्यात्मेऽनिष्णातः। बृहस्पतिरपि शिष्यं न सम्यगनुशास्य, उपेन्द्रं द्वारे स्थितं न सेवावसरं याचितवान्; किन्तु त्रैलोक्य-भोगार्थं मां याच्ञार्थं नियोजितवान्। त्रैलोक्य-राज्यं तु तुच्छं, यत् मन्वन्तर-पर्यन्तमेव, अनन्तकालस्य कणमात्रम् ॥
Verse 25
यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामह: किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवत: परमिति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ २५ ॥
बलिरुवाच—प्रह्लादः पितामहः स्वहितं वेद; हिरण्यकशिपोः निहते भगवता नृसिंहेन पितृराज्यं मोक्षं च दातुमिच्छता अपि, स न जग्राह। मोक्षोऽपि भोगैश्वर्यं च भक्ति-सेवायाः विघ्नौ इति मत्वा, दासस्य दास्ये नियोजनमेव याचितवान् ॥
Verse 26
तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषाय: को वास्मद्विध: परिहीणभगवदनुग्रह उपजिगमिषतीति ॥ २६ ॥
तस्य महात्मनः प्रह्लादस्य पन्थानमनुगन्तुं न शक्नुमः; वयं हि भोगासक्ताः, गुणदूषिताः, भगवदनुग्रह-हीनाश्च—अस्मद्विधाः कथं तदनुपथं गच्छेयुः ॥
Verse 27
तस्यानुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटित: ॥ २७ ॥
शुक उवाच—राजन्, बलिमहाराजस्य चरितं कथं नु स्तुवे? यस्य द्वारि स्वयं अखिलजगद्गुरुर्नारायणो गदापाणिर्निजभक्तानुकम्पितहृदयः तिष्ठति। येन वामनेन दशग्रीवो रावणो दिग्विजयार्थमागतोऽङ्गुष्ठेन पदा योजनायुतायुतं दूरं प्रक्षिप्तः। तस्य विस्तरः परतः कथ्यते॥
Verse 28
ततोऽधस्तात्तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्भगवता पुरारिणा त्रिलोकीशं चिकीर्षुणा निर्दग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्लब्धपदो मायाविनामाचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगतसुदर्शनभयो महीयते ॥ २८ ॥
ततः अधस्तात् तलातले मयो नाम दानवेन्द्रः त्रिपुराधिपतिः वसति। भगवता पुरारिणा शिवेन त्रिलोकीहिताय तस्य पुरत्रयं दग्धं; पश्चात् प्रसन्नेन तेनैव तस्मै राज्यं पुनर्दत्तम्। ततो मयः महादेवेन परिरक्षितः सन् सुदर्शनभयमपि विगतमिव मन्यते॥
Verse 29
ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गण: कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्त: पतत्त्रिराजाधिपते: पुरुषवाहादनवरतमुद्विजमाना: स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन क्वचित्प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९ ॥
ततः अधस्तान् महातले काद्रवेयाः नैकशिरसः सर्पाः क्रोधवशो नाम गणः निवसति। तेषु कुहक-तक्षक-कालिय-सुषेणादयः प्रधानाः महाभोगवन्तः। ते गरुडभयेन सततमुद्विजमानाः सन्तोऽपि कदाचित् स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन प्रमत्ताः क्रीडन्ति॥
Verse 30
ततोऽधस्ताद्रसातले दैतेया दानवा: पणयो नाम निवातकवचा: कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महासाहसिनो भगवत: सकललोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा प्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या वाग्भिर्मन्त्रवर्णाभिरिन्द्राद्बिभ्यति ॥ ३० ॥
ततः अधस्ताद् रसातले दितिदनुसुताः दैतेया दानवाश्च पणयो निवातकवचाः कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विख्याताः। ते विबुधप्रत्यनीकाः जन्मतः महौजसो महासाहसिनश्च; परं भगवतः हरेः सकललोकानुभावस्य तेजसा सुदर्शनप्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति। ते सरमयेन्द्रदूत्या मन्त्रवर्णाभिर्वाग्भिरिन्द्राद् बिभ्यति॥
Verse 31
ततोऽधस्तात्पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखा: शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषामु ह वै पञ्चसप्तदशशतसहस्रशीर्षाणां फणासु विरचिता महामणयो रोचिष्णव: पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३१ ॥
ततः अधस्तात् पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखाः शङ्ख-कुलिक-महाशङ्ख-श्वेत-धनञ्जय-धृतराष्ट्र-शङ्खचूड-कम्बल-अश्वतर-देवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति। येषां पञ्च-सप्त-दश-शत-सहस्रशीर्षाणां फणासु महामणयः विरचिताः; तेषां रोचिषा पातालविवरतिमिरं स्वप्रभया विधम्यते॥
Frequently Asked Questions
The chapter describes Rāhu as an asura who periodically attempts to cover the sun and moon due to enmity, and this covering is identified with what people call eclipses. The decisive theological point is that Viṣṇu’s Sudarśana cakra protects the luminaries; Rāhu flees from its unbearable effulgence. Thus, eclipses are framed not only as events but as reminders of divine governance and the Lord’s protective sovereignty (poṣaṇa).
They are termed ‘imitation heavens’ because they surpass even higher planetary regions in sensual opulence—cities, gardens, jewels, longevity, and uninterrupted enjoyment. Yet the Bhāgavatam’s intent is contrastive: such splendor is still within māyā and does not remove the ultimate subjection to kāla. The residents remain bound by attachment, and only bhakti grants the lasting auspiciousness that opulence cannot provide.