Adhyaya 2
Āgnīdhra Meets Pūrvacitti and Begets the Nine Sons of Jambūdvīpa
प्रियव्रतस्य तपोवनप्रवेशानन्तरं जम्बूद्वीपस्य राज्यं आग्नीध्रः स्वीकृत्य धर्मनियमपरः प्रजाः पितृवत् पालयामास। योग्यं पुत्रं पितृलोकप्राप्तिं चाभिलषन् मन्दरपर्वतस्य गुह्ये उपत्यकायां ब्रह्माणं समाराधयत्। तस्याभिप्रायं ज्ञात्वा ब्रह्मा अप्सरसं पूर्वचित्तिं प्रेषयामास। तस्या रूपलावण्येन योगनिग्रहः क्षोभितः; आग्नीध्रः तां ब्राह्मणीं साध्वीं वा इव मन्यमानः अलङ्कृतैः स्तवैः स्तुत्वा कामस्य मनोविपर्ययकारित्वं दर्शयति। पूर्वचित्तिः तस्य वरणं स्वीकृत्य दीर्घकालं सौभाग्यसमृद्ध्या सह रममाणा नव पुत्रान् जनयामास, ये जम्बूद्वीपस्य नववर्षाणां नामधेयाधिपतयोऽभवन्। पुत्रप्रसवात् सा ब्रह्मलोकं प्रत्यगात्; आग्नीध्रस्य शेषासक्त्या वैदिकफलतः पितृलोकप्राप्तिः अभवत्। अनन्तरं पुत्राणां मेरुकन्याभिः विवाहाः तथा जम्बूद्वीपस्य वंशभूविभागविस्तारः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं पितरि सम्प्रवृत्ते तदनुशासने वर्तमान आग्नीध्रो जम्बूद्वीपौकस: प्रजा औरसवद्धर्मावेक्षमाण: पर्यगोपायत् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच— एवं पितरि सम्प्रवृत्ते तदनुशासने वर्तमानः आग्नीध्रः जम्बूद्वीपौकसः प्रजाः औरसवत् धर्मावेक्षमाणः पर्यगोपायत्।
Verse 2
स च कदाचित्पितृलोककाम: सुरवरवनिताक्रीडाचलद्रोण्यां भगवन्तं विश्वसृजां पतिमाभृतपरिचर्योपकरण आत्मैकाग्र्येण तपस्व्याराधयां बभूव ॥ २ ॥
स च कदाचित् पितृलोककामः सुरवरवनिताक्रीडाचलद्रोण्यां विश्वसृजां पतिं भगवन्तं ब्रह्माणम्, आभृतपरिचर्योपकरणः आत्मैकाग्र्येण तपस्वी आराधयां बभूव।
Verse 3
तदुपलभ्य भगवानादिपुरुष: सदसि गायन्तीं पूर्वचित्तिं नामाप्सरसमभियापयामास ॥ ३ ॥
तदुपलभ्य भगवान् आदिपुरुषः सदसि गायन्तीं पूर्वचित्तिं नामाप्सरसमभियापयामास।
Verse 4
सा च तदाश्रमोपवनमतिरमणीयं विविधनिबिडविटपिविटपनिकरसंश्लिष्टपुरटलतारूढस्थलविहङ्गममिथुनै: प्रोच्यमानश्रुतिभि: प्रतिबोध्यमानसलिलकुक्कुटकारण्डवकलहंसादिभिर्विचित्रमुपकूजितामलजलाशयकमलाकरमुपबभ्राम ॥ ४ ॥
सा च तदाश्रमोपवनम् अतिरमणीयं विविधनिबिडविटपिविटपनिकरसंश्लिष्टपुरटलतारूढस्थलविहङ्गममिथुनैः प्रोच्यमानश्रुतिभिः प्रतिबोध्यमानसलिलकुक्कुटकारण्डवकलहंसादिभिर्विचित्रमुपकूजितामलजलाशयकमलाकरमुपबभ्राम।
Verse 5
तस्या: सुललितगमनपदविन्यासगतिविलासायाश्चानुपदं खणखणायमानरुचिरचरणाभरणस्वनमुपाकर्ण्य नरदेवकुमार: समाधियोगेनामीलितनयननलिनमुकुलयुगलमीषद्विकचय्य व्यचष्ट ॥ ५ ॥
तस्याḥ सुललितगमनपदविन्यासगतिविलासायाश्चानुपदं खणखणायमानरुचिरचरणाभरणस्वनमुपाकर्ण्य नरदेवकुमारः समाधियोगेनामीलितनयननलिनमुकुलयुगलमीषद्विकचय्य व्यचष्ट।
Verse 6
तामेवाविदूरे मधुकरीमिव सुमनस उपजिघ्रन्तीं दिविजमनुजमनोनयनाह्लाददुघैर्गतिविहारव्रीडाविनयावलोकसुस्वराक्षरावयवैर्मनसि नृणां कुसुमायुधस्य विदधतीं विवरं निजमुख विगलितामृतासवसहासभाषणामोदमदान्धमधुकरनिकरोपरोधेन द्रुतपदविन्यासेन वल्गुस्पन्दनस्तनकलशकबरभाररशनां देवीं तदवलोकनेन विवृतावसरस्य भगवतो मकरध्वजस्य वशमुपनीतो जडवदिति होवाच ॥ ६ ॥
तामेवाविदूरे मधुकरीमिव सुमनस उपजिघ्रन्तीं दिविजमनुजमनोनयनाह्लाददुघैर्गतिविहारव्रीडाविनयावलोकसुस्वराक्षरावयवैर्मनसि नृणां कुसुमायुधस्य विदधतीं विवरं निजमुख विगलितामृतासवसहासभाषणामोदमदान्धमधुकरनिकरोपरोधेन द्रुतपदविन्यासेन वल्गुस्पन्दनस्तनकलशकबरभाररशनां देवीं तदवलोकनेन विवृतावसरस्य भगवतो मकरध्वजस्य वशमुपनीतो जडवदिति होवाच।
Verse 7
का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनिवर्य शैले मायासि कापि भगवत्परदेवताया: । विज्ये बिभर्षि धनुषी सुहृदात्मनोऽर्थेकिं वा मृगान्मृगयसे विपिने प्रमत्तान् ॥ ७ ॥
का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनिवर्य शैले मायासि कापि भगवत्परदेवतायाः। विज्ये बिभर्षि धनुषी सुहृदात्मनोऽर्थे किं वा मृगान्मृगयसे विपिने प्रमत्तान्॥
Verse 8
बाणाविमौ भगवत: शतपत्रपत्रौशान्तावपुङ्खरुचिरावतितिग्मदन्तौ । कस्मै युयुङ्क्षसि वने विचरन्न विद्म:क्षेमाय नो जडधियां तव विक्रमोऽस्तु ॥ ८ ॥
अग्नीध्र उवाच—हे सखे, तव कटाक्षौ भगवतः बाणाविव महाबलौ; शतपत्रपत्रोपमपक्षौ, अपुङ्खौऽपि रुचिरौ, अतितिग्मदन्तौ। शान्ताविव दृश्येते, न कस्यचित् प्रहर्तुमिव। वने विचरन् कं प्रति युयुङ्क्षसे न विद्मः; मम बुद्धिर्जडा, त्वां प्रतियोधुं न शक्नोमि। तव विक्रमोऽस्माकं क्षेमाय भवतु।
Verse 9
शिष्या इमे भगवत: परित: पठन्तिगायन्ति साम सरहस्यमजस्रमीशम् । युष्मच्छिखाविलुलिता: सुमनोऽभिवृष्टी:सर्वे भजन्त्यृषिगणा इव वेदशाखा: ॥ ९ ॥
अग्नीध्र उवाच—हे प्रभो, तव परितो भ्रमराः शिष्याः इव परितः स्थिताः। तेऽजस्रं सामोपनिषदां रहस्ययुक्तं मन्त्रं पठन्ति, ईशं स्तुवन्ति। युष्मच्छिखाविलुलिताः सुमनोऽभिवृष्टयः पिबन्ति; यथा ऋषिगणा वेदशाखाः सेवन्ते, तथा ते सर्वे भजन्ति।
Verse 10
वाचं परं चरणपञ्जरतित्तिरीणांब्रह्मन्नरूपमुखरां शृणवाम तुभ्यम् । लब्धा कदम्बरुचिरङ्कविटङ्कबिम्बेयस्यामलातपरिधि: क्व च वल्कलं ते ॥ १० ॥
हे ब्रह्मन्, तुभ्यं चरणपञ्जरतित्तिरीणां परां वाचं शृणवामि—घण्टानिनादमिव, रूपं तु न पश्यामि। कदम्बरुचिराङ्कविटङ्कबिम्बे तव कट्यां दृष्टिं निबध्नामि; यस्यामलातपरिधिरिव मेखला ज्वलति। क्व च ते वल्कलं? इव त्वं वस्त्रं विस्मृतवती।
Verse 11
किं सम्भृतं रुचिरयोर्द्विज शृङ्गयोस्तेमध्ये कृशो वहसि यत्र दृशि: श्रिता मे । पङ्कोऽरुण: सुरभीरात्मविषाण ईदृग्येनाश्रमं सुभग मे सुरभीकरोषि ॥ ११ ॥
हे द्विज, तव रुचिरयोः स्तनशृङ्गयोर्मध्ये कृशः सन् अपि कष्टेन वहसि; तत्रैव मे दृशिः श्रिता। तयोः किं सम्भृतं? अरुणः सुरभिः पङ्क इव प्रभातसूर्यसमः तत्र लिप्तः। हे सुभगे, एष आत्मविषाण इव गन्धवान् रजः कुतः? येन मे आश्रमं सुरभीकरोषि।
Verse 12
लोकं प्रदर्शय सुहृत्तम तावकं मेयत्रत्य इत्थमुरसावयवावपूर्वौ । अस्मद्विधस्य मनउन्नयनौ बिभर्तिबह्वद्भुतं सरसराससुधादि वक्त्रे ॥ १२ ॥
हे सुहृत्तम, तावकं लोकं मे प्रदर्शय, यत्र त्वं निवससि। इत्थमुरसावयवावपूर्वौ अस्मद्विधस्य मनोनेत्रयोः उन्नयनौ बिभर्ति—अहो बह्वद्भुतम्। तत्र निवासिनां मधुरवाक्यस्मितैः ज्ञायते, तेषां वक्त्रे सरसराससुधादि नूनं वर्तते।
Verse 13
का वाऽऽत्मवृत्तिरदनाद्धविरङ्ग वातिविष्णो: कलास्यनिमिषोन्मकरौ च कर्णौ । उद्विग्नमीनयुगलं द्विजपङ्क्तिशोचि-रासन्नभृङ्गनिकरं सर इन्मुखं ते ॥ १३ ॥
सखे, का वा तवात्मवृत्तिरदनात्? तव मुखात् ताम्बूलचर्वणजन्यः सुरभिर्वाति; तेन नूनं विष्णोर्नैवेद्यशेषमेव त्वं भुङ्क्षे। त्वं विष्णोः कलैवासीति मे मतिः। तव मुखं सर इव रम्यं; मणिकुण्डले द्वौ मकरौ इव, तव नेत्रे चञ्चलमीनयुगलमिव। दन्तपङ्क्तयः श्वेतहंसपङ्क्तिरिव, केशा भृङ्गनिकर इव तन्मुखसौन्दर्यमनुसरन्ति।
Verse 14
योऽसौ त्वया करसरोजहत: पतङ्गोदिक्षु भ्रमन् भ्रमत एजयतेऽक्षिणी मे । मुक्तं न ते स्मरसि वक्रजटावरूथंकष्टोऽनिलो हरति लम्पट एष नीवीम् ॥ १४ ॥
यः पतङ्गोऽसौ त्वया करसरोजहतः, स दिक्षु भ्रमन् ममाक्षिणी अपि भ्रमयति। वक्रजटावरूथं मुक्तं, न त्वं तद् विन्यस्यसि किम्? लम्पट इवायं कष्टोऽनिलो नीवीं हरितुमिच्छति; तदपि न स्मरसि किम्?
Verse 15
रूपं तपोधन तपश्चरतां तपोघ्नंह्येतत्तु केन तपसा भवतोपलब्धम् । चर्तुं तपोऽर्हसि मया सह मित्र मह्यंकिं वा प्रसीदति स वै भवभावनो मे ॥ १५ ॥
तपोधन, एतद्रूपं तपश्चरितानां तपोघ्नं; केन तपसा भवता लब्धम्? कुतोऽयं कौशलः? मित्र, मया सह तपश्चरितुमर्हसि; किम् वा मे भवभावनो ब्रह्मा प्रसीदन् त्वां मम भार्याभावाय प्रेषितवान्?
Verse 16
न त्वां त्यजामि दयितं द्विजदेवदत्तंयस्मिन्मनो दृगपि नो न वियाति लग्नम् । मां चारुशृङ्ग्यर्हसि नेतुमनुव्रतं तेचित्तं यत: प्रतिसरन्तु शिवा: सचिव्य: ॥ १६ ॥
न त्वां त्यजामि दयितं द्विजदेवदत्तं; यस्मिन् मे मनो दृगपि च न वियाति लग्नम्। चारुशृङ्गि, अहं तवानुव्रतः; यत्रेच्छसि तत्र मां नय। यतः शिवाः सचिव्यः प्रतिसरन्तु।
Verse 17
श्रीशुक उवाच इति ललनानुनयातिविशारदो ग्राम्यवैदग्ध्यया परिभाषया तां विबुधवधूं विबुधमतिरधिसभाजयामास ॥ १७ ॥
श्रीशुक उवाच—इति ललनानुनयातिविशारदः ग्राम्यवैदग्ध्यपरिभाषया तां विबुधवधूं विबुधमतिरग्नीध्रः अधिसभाजयामास, तदनुग्रहं च लेभे।
Verse 18
सा च ततस्तस्य वीरयूथपतेर्बुद्धिशीलरूपवय:श्रियौदार्येण पराक्षिप्तमनास्तेन सहायुतायुतपरिवत्सरोपलक्षणं कालं जम्बूद्वीपपतिना भौमस्वर्गभोगान् बुभुजे ॥ १८ ॥
आग्नीध्रस्य वीरयूथपतेर्बुद्धिशीलरूपयौवनश्रियौदार्यैः पराकृष्टमनाः पूर्वचित्तिः सहस्रसहस्रपरिवत्सरान् तेन सह वसन् जम्बूद्वीपपतिना सह भौमस्वर्गसुखभोगान् सम्यगनुभूतवती ॥
Verse 19
तस्यामु ह वा आत्मजान् स राजवर आग्नीध्रो नाभिकिम्पुरुषहरिवर्षेलावृतरम्यकहिरण्मयकुरुभद्राश्वकेतुमालसंज्ञान्नव पुत्रानजनयत् ॥ १९ ॥
पूर्वचित्त्यां गर्भे राजवर आग्नीध्रः नाभिं किम्पुरुषं हरिवर्षं इलावृतं रम्यकं हिरण्मयं कुरुं भद्राश्वं केतुमालं चेति नव पुत्रान् अजनयत् ॥
Verse 20
सा सूत्वाथ सुतान्नवानुवत्सरं गृह एवापहाय पूर्वचित्तिर्भूय एवाजं देवमुपतस्थे ॥ २० ॥
सा नव पुत्रान् प्रतिवत्सरं सूत्वा तान् गृह एव निहित्य पूर्वचित्तिः पुनरेव अजं देवं ब्रह्माणम् उपतस्थे तं पूजयामास ॥
Verse 21
आग्नीध्रसुतास्ते मातुरनुग्रहादौत्पत्तिकेनैव संहननबलोपेता: पित्रा विभक्ता आत्मतुल्यनामानि यथाभागं जम्बूद्वीपवर्षाणि बुभुजु: ॥ २१ ॥
मातुः स्तन्यपानानुग्रहात् आग्नीध्रसुताः ते नव स्वभावतः सुसंहननबलोपेताः आसन्। पित्रा च ते यथाभागं जम्बूद्वीपवर्षाणि विभज्य दत्तानि, तानि च तेषामेव नामभिः प्रसिद्धानि; एवं ते पितृदत्तेषु राज्येषु बुभुजुः ॥
Verse 22
आग्नीध्रो राजातृप्त: कामानामप्सरसमेवानुदिनमधिमन्यमानस्तस्या: सलोकतां श्रुतिभिरवारुन्ध यत्र पितरो मादयन्ते ॥ २२ ॥
पूर्वचित्तेः प्रयाणानन्तरं आग्नीध्रः राजा कामैस्तृप्तो नाभूत्; स नित्यं तामेव अप्सरसम् अधिमन्यमानः श्रुतिविधानानुसारात् देहान्ते तस्याः सलोकतां प्राप। स लोकः पितृलोक इति ख्यातः, यत्र पितरः प्रमुदिता मादयन्ते ॥
Verse 23
सम्परेते पितरि नव भ्रातरो मेरुदुहितृर्मेरुदेवीं प्रतिरूपामुग्रदंष्ट्रीं लतां रम्यां श्यामां नारीं भद्रां देववीतिमितिसंज्ञा नवोदवहन् ॥ २३ ॥
पितरि सम्परेते नव भ्रातरः मेरुदुहितॄः नव—मेरुदेवीं प्रतिरूपाम् उग्रदंष्ट्रिं लतां रम्यां श्यामां नारीं भद्रां देववीतिं च—नवोदवहन्।
Frequently Asked Questions
In Vedic administration, Brahmā is the empowered secondary creator and a recognized authority for matters connected to progeny and material arrangement. Āgnīdhra’s stated aim—obtaining a “perfect son” and Pitṛloka eligibility—aligns with regulated, fruitive aspiration (kāmya) within varṇāśrama norms. The Bhāgavata’s theological subtext, however, highlights that such boons still operate under the Supreme’s overarching order (Poṣa) and that the resultant entanglement or elevation depends on one’s attachment and consciousness, not merely the ritual’s correctness.
Pūrvacitti is an apsarā—an accomplished celestial woman associated with refined arts and attraction—sent here by Brahmā. In Purāṇic and Itihāsa literature, apsarās often function as catalysts that reveal a practitioner’s remaining saṁskāras (latent impressions) and attachments. They can also serve providential roles in dynastic continuity by enabling progeny, thereby advancing Vaṁśa/Vaṁśānucarita and the distribution of realms, as seen in the birth of Āgnīdhra’s nine sons.
The chapter presents a causal chain: prolonged enjoyment with Pūrvacitti, her departure, and Āgnīdhra’s continued fixation on her form and presence. In Bhāgavata logic, sustained attachment (āsakti) shapes one’s posthumous trajectory. Since Pūrvacitti is celestial and connected to Brahmā’s domain, Āgnīdhra—following Vedic injunctions and dying with that attachment—attains the same plane associated with forefathers, Pitṛloka, described as a realm of delight for the pitās.
Āgnīdhra’s nine sons are Nābhi, Kiṁpuruṣa, Harivarṣa, Ilāvṛta, Ramyaka, Hiraṇmaya, Kuru, Bhadrāśva, and Ketumāla. They are pivotal because each receives and governs a distinct region of Jambūdvīpa, and those regions become known by their names. This establishes the canto’s broader project: mapping sacred geography through lineage and righteous administration, linking cosmographic divisions with historical rulership.