Adhyaya 30
The Disappearance of the Yadu Dynasty and Lord Kṛṣṇa’s Departure
उद्धवस्य प्रस्थानानन्तरं परीक्षित् पृच्छति—अतिसुन्दरस्य मोक्षप्रददर्शनस्य श्रीकृष्णस्य कथं प्राकट्यसमाप्तिः। शुकदेवो द्वारकायां घोरनिमित्तानि वर्णयति। भगवान् सुदर्मायां यदून् समाहूय प्रभासं शीघ्रं गन्तुं प्रायश्चित्ताय, देवब्राह्मणगोपूजायै, शुद्ध्यर्थं च आज्ञापयति। दैवयोगमायया यदवाः मद्यपाः कलहं कृत्वा परस्परं निघ्नन्ति—ब्राह्मणशापः वेणुवनदावाग्निवत् स्वयमेव क्षीयते। बलरामो ध्यानयोगेन स्वधामं प्रविशति। कृष्णः पिप्पलतले चतुर्भुजतेजोमयं स्वरूपं प्रकाशयन् उपविष्टः। जरा नाम व्याधः पादं मृगमिति मत्वा साम्बमुषलस्य शेषलोहखण्डनिर्मितशरेण विद्ध्वा पश्चात् पश्चात्तापं करोति; भगवान् तं क्षमयित्वा उन्नयति। दारुको भगवान्तं प्राप्य दिव्यरथायुधानां स्वर्गारोहणं पश्यति; स च कुलं सूचयितुं, समुद्रप्लावनात् पूर्वं द्वारकां त्यक्तुं, अर्जुननेतृत्वे सर्वान् इन्द्रप्रस्थं नेतुं च उपदिश्यते—उत्तरकथाप्रवेशाय भूमिका।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् । द्वारवत्यां किमकरोद् भगवान् भूतभावन: ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—महाभागवते उद्धवे वनं निर्गते सति, द्वारवत्यां भूतभावनः भगवान् किमकरोत्?
Verse 2
ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभ: । प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥
ब्राह्मणशापेन स्वकुले विनष्टे सति, यादवर्षभः स सर्वनेत्रप्रियां तनुं कथं त्यक्तवान्?
Verse 3
प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकु: कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सतामात्मलग्नम् । यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां दृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयु: ॥ ३ ॥
यत्र लग्नं नयनं स्त्रियो न प्रत्याक्रष्टुं शेकुः; कर्णाविष्टं यत् सतामात्मलग्नं ततो न सरति। यच्छ्रीर्वाचां रतिं जनयति, कवीनां मानं किं नु? अर्जुनरथगतं जिष्णोर्दृष्ट्वा कुरुक्षेत्रे योधाः तद्रूपसाम्यमीयुः॥
Verse 4
श्री ऋषिरुवाच दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् । दृष्ट्वासीनान् सुधर्मायां कृष्ण: प्राह यदूनिदम् ॥ ४ ॥
श्रीऋषिरुवाच—दिवि भुवि अन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् दृष्ट्वा, सुधर्मायामासीनान् यदून् कृष्णः इदं प्राह॥
Verse 5
श्रीभगवानुवाच एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतव: । मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवा: ॥ ५ ॥
श्रीभगवानुवाच—हे यदुपुङ्गवाः, द्वारवत्यां यमकेतव इव एते घोरा महोत्पाताः प्रादुर्भूताः। अत्र मुहूर्तमपि न स्थेयम्।
Verse 6
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वित: । वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६ ॥
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च इतः शङ्खोद्धारं व्रजन्तु। वयं प्रभासं यास्यामो यत्र सरस्वती प्रत्यग्वहति।
Verse 7
तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिता: । देवता: पूजयिष्याम: स्नपनालेपनार्हणै: ॥ ७ ॥
तत्र शुचयः अभिषिच्य उपोष्य सुसमाहिताः स्याम। ततः देवताः स्नपनालेपनार्हणैः पूजयिष्यामः।
Verse 8
ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् । गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभि: ॥ ८ ॥
महाभागैः ब्राह्मणैः कृतस्वस्त्ययना वयं तान् ब्राह्मणान् गोभू-हिरण्य-वासोभिः गजाश्वरथवेश्मभिश्च पूजयिष्यामः।
Verse 9
विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् । देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भव: ॥ ९ ॥
एष विधिः हि अरिष्टघ्नः उत्तमं मङ्गलायनम्। देव-द्विज-गवां पूजा भूतेषु परमो भवः।
Verse 10
इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विष: । तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथै: ॥ १० ॥
इति मधुद्विषः श्रीकृष्णस्य वचनं समाकर्ण्य यदुवृद्धाः “तथेति” समनुज्ञाय, नौभिः समुद्रं तीर्त्वा रथैः प्रभासं प्रययुः।
Verse 11
तस्मिन् भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवा: । चक्रु: परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥ ११ ॥
तत्र भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवाः परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितं कर्म चक्रुः।
Verse 12
ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु । दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मति: ॥ १२ ॥
ततः तत्र दिष्टविभ्रंशितधियो यदवो मैरेयकं मधु महापानं पपुः, येन द्रवैर्मतिः भ्रश्यते।
Verse 13
महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् । कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्ष: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
महापानाभिमत्तानां दृप्तचेतसां वीराणां कृष्णमायाविमूढानां तेषां मध्ये सुमहान् सङ्घर्षोऽभवत्।
Verse 14
युयुधु: क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिन: । धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभि: ॥ १४ ॥
क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिनो धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभिश्च परस्परं युयुधुः।
Verse 15
पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभि: खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि । मिथ: समेत्याश्वतरै: सुदुर्मदा न्यहन्शरैर्दद्भिरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥
पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभि: खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि । मिथ: समेत्याश्वतरै: सुदुर्मदा न्यहन्शरैर्दद्भिरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥
Verse 16
प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सराव्- अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी । सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतु: ॥ १६ ॥
प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सराव्- अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी । सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतु: ॥ १६ ॥
Verse 17
अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादय: सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्या: । अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥
अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादय: सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्या: । अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥
Verse 18
दाशार्हवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता मध्वर्बुदा माथुरशूरसेना: । विसर्जना: कुकुरा: कुन्तयश्च मिथस्तु जघ्नु: सुविसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥
दाशार्हवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता मध्वर्बुदा माथुरशूरसेना: । विसर्जना: कुकुरा: कुन्तयश्च मिथस्तु जघ्नु: सुविसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥
Verse 19
पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलै: । मित्राणि मित्रै: सुहृद: सुहृद्भि- र्ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढा: ॥ १९ ॥
पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलै: । मित्राणि मित्रै: सुहृद: सुहृद्भि- र्ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढा: ॥ १९ ॥
Verse 20
शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेसु धन्वसु । शस्त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरका: ॥ २० ॥
शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेषु धन्वसु । शस्त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरकाः ॥
Verse 21
ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृता: । जघ्नुर्द्विषस्तै: कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥
ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृताः । जघ्नुर्द्विषस्तैः कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥
Verse 22
प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिता: । हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिन: ॥ २२ ॥
प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिताः । हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिनः ॥
Verse 23
अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन । एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥ २३ ॥
अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन । एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥
Verse 24
ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्धाक्रोध: क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ २४ ॥
ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥
Verse 25
एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशव: । अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषित: ॥ २५ ॥
एवं स्वकुलेषु सर्वेषु नष्टेषु केशवः स्वयम् अमन्यत—इदानीं भुवो भारो मया अवतारितः, अवशेषितो नास्ति इति॥
Verse 26
राम: समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् । तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥
अथ रामः समुद्रवेलायां योगं समास्थाय परमपुरुषे मनः सम्यक् निधाय, आत्मानम् आत्मनि संयोज्य मानुष्यं लोकं तत्याज॥
Verse 27
रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुत: । निषसाद धरोपस्थे तुष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७ ॥
रामस्य निर्याणं दृष्ट्वा भगवान् देवकीसुतः पिप्पलमुपाश्रित्य धरोपस्थे तुष्णीं निषसाद॥
Verse 28
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
स भगवान् स्वप्रभया भ्राजिष्णुं चतुर्भुजं रूपं बिभ्रत्, विधूम इव पावकः सर्वा दिशो वितिमिराः अकरोत्। श्रीवत्साङ्को घनश्यामः तप्तहाटकवर्चसा कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतः सुमङ्गलः। सुन्दरस्मितवक्त्राब्जो नीलकुन्तलमण्डितः पुण्डरीकाभिरामाक्षः स्फुरन्मकरकुण्डलः। कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदैः हारनूपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन च विराजितः। वनमालापरीताङ्गो मूर्तिमद्भिर्निजायुधैः परिवृतः, दक्षिणोरौ वामपादं पङ्कजारुणतलम् आरोप्योपविष्टः॥
Verse 29
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
स भगवान् स्वप्रभया भ्राजिष्णुं चतुर्भुजं रूपं बिभ्रत्, विधूम इव पावकः सर्वा दिशो वितिमिराः अकरोत्। श्रीवत्साङ्को घनश्यामः तप्तहाटकवर्चसा कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतः सुमङ्गलः। सुन्दरस्मितवक्त्राब्जो नीलकुन्तलमण्डितः पुण्डरीकाभिरामाक्षः स्फुरन्मकरकुण्डलः। कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदैः हारनूपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन च विराजितः। वनमालापरीताङ्गो मूर्तिमद्भिर्निजायुधैः परिवृतः, दक्षिणोरौ वामपादं पङ्कजारुणतलम् आरोप्योपविष्टः॥
Verse 30
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
भगवान् स्वया प्रभया भ्राजिष्णुं चतुर्भुजं रूपं बिभ्रत्, विधूम इव पावकः सर्वा दिशो वितिमिराः अकरोत्। श्रीवत्साङ्कः घनश्यामः तप्तहाटकवर्चाः, कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतः सुमङ्गलः। सुन्दरस्मितवक्त्राब्जः नीलकुन्तलमण्डितः, पुण्डरीकाभिरामाक्षः स्फुरन्मकरकुण्डलः। कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदैः, हारनूपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन च विराजितः। वनमालापरीताङ्गः मूर्तिमद्भिः निजायुधैः परिवृतः, दक्षिणोरौ वामपादं पङ्कजारुणतलम् आरोप्य उपाविशत्।
Verse 31
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
भगवान् स्वया प्रभया भ्राजिष्णुं चतुर्भुजं रूपं बिभ्रत्, विधूम इव पावकः सर्वा दिशो वितिमिराः अकरोत्। श्रीवत्साङ्कः घनश्यामः तप्तहाटकवर्चाः, कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतः सुमङ्गलः। सुन्दरस्मितवक्त्राब्जः नीलकुन्तलमण्डितः, पुण्डरीकाभिरामाक्षः स्फुरन्मकरकुण्डलः। कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदैः, हारनूपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन च विराजितः। वनमालापरीताङ्गः मूर्तिमद्भिः निजायुधैः परिवृतः, दक्षिणोरौ वामपादं पङ्कजारुणतलम् आरोप्य उपाविशत्।
Verse 32
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
भगवान् स्वया प्रभया भ्राजिष्णुं चतुर्भुजं रूपं बिभ्रत्, विधूम इव पावकः सर्वा दिशो वितिमिराः अकरोत्। श्रीवत्साङ्कः घनश्यामः तप्तहाटकवर्चाः, कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतः सुमङ्गलः। सुन्दरस्मितवक्त्राब्जः नीलकुन्तलमण्डितः, पुण्डरीकाभिरामाक्षः स्फुरन्मकरकुण्डलः। कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदैः, हारनूपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन च विराजितः। वनमालापरीताङ्गः मूर्तिमद्भिः निजायुधैः परिवृतः, दक्षिणोरौ वामपादं पङ्कजारुणतलम् आरोप्य उपाविशत्।
Verse 33
मुषलावशेषाय:खण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा । मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥
अथ जरा नाम लुब्धकः समागत्य, मृगशङ्कया भगवतः तच्चरणं मृगास्याकारं मन्यमानः, साम्बमुषलावशेषलोहेन कृतशरेण तं विव्याध।
Verse 34
चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा स कृतकिल्बिष: । भीत: पपात शिरसा पादयोरसुरद्विष: ॥ ३४ ॥
तं चतुर्भुजं पुरुषं दृष्ट्वा स कृतकिल्बिषो लुब्धकः भीतः, असुरद्विषः पादयोः शिरसा पपात।
Verse 35
अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन । क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तम:श्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥
अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन । क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तम:श्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥
Verse 36
यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् । वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥
यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् । वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥
Verse 37
तन्माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् । यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥
तन्माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् । यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥
Verse 38
यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनया: पतयो गिरां ये । त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्ज: किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीम: ॥ ३८ ॥
यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनया: पतयो गिरां ये । त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्ज: किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीम: ॥ ३८ ॥
Verse 39
श्रीभगवानुवाच मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे । याहि त्वं मदनुज्ञात: स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥
श्रीभगवानुवाच मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे । याहि त्वं मदनुज्ञात: स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥
Verse 40
इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा । त्रि: परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥
एवं भगवता श्रीकृष्णेनेच्छाशरीरिणा यथादिष्टः स व्याधः तं प्रभुं त्रिः परिक्रम्य प्रणम्य च, तदनन्तरं तमेव वह्नुमिव दिव्यं विमानं प्राप्य दिवं जगाम ॥
Verse 41
दारुक: कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् । वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥
तदा दारुकः स्वामिनः कृष्णस्य पदवीं अन्विच्छन् तामधिगम्य, वायौ तुलसीकासुगन्धं घ्रात्वा तदभिमुखं जगाम ॥
Verse 42
तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् । स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचन: ॥ ४२ ॥
तत्राश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिं तं तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं दृष्ट्वा दारुकः स्नेहप्लुतात्मा रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचनः पादयोर्निपपात ॥
Verse 43
अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो दृष्टि: प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा । दिशो न जाने न लभे च शान्तिं यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥ ४३ ॥
प्रभो! त्वच्चरणाम्बुजमपश्यतः मम दृष्टिः प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा; दिशो न जाने, न च शान्तिं लभे—यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥
Verse 44
इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुडलाञ्छन: । खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षत: ॥ ४४ ॥
इति ब्रुवति सूते वै, गरुडलाञ्छनध्वजः साश्वध्वजः रथः राजेन्द्र तस्य पश्यतः खमुत्पपात ॥
Verse 45
तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च । तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दन: ॥ ४५ ॥
तदा विष्णोर्दिव्यानि प्रहरणानि रथमन्वगच्छन्। तदद्भुतं दृष्ट्वा परमविस्मितं सूतं प्रति जनार्दन उवाच॥
Verse 46
गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथ: । सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम् ॥ ४६ ॥
गच्छ त्वं सूत द्वारवतीं, ज्ञातीनां परस्परनिधनं निवेदय। सङ्कर्षणस्य निर्याणं च मम वर्तमानदशां बन्धुभ्यः ब्रूहि॥
Verse 47
द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभि: । मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्र: प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥
द्वारकायां न स्थातव्यं त्वया स्वबन्धुभिश्च। मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रोऽवश्यं प्लावयिष्यति॥
Verse 48
स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च न: । अर्जुनेनाविता: सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥
सर्वे स्वस्वपरिग्रहं आदाय, अस्माकं पितरौ च सह। अर्जुनेन रक्षिताः सर्वे इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ॥
Verse 49
त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षक: । मन्मायारचितामेतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥
त्वं तु दारुक मद्धर्ममास्थाय, ज्ञाननिष्ठ उपेक्षकः भव। एतां मन्मायारचितां लीलाṃ विज्ञाय, उपशमं व्रज॥
Verse 50
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुन: पुन: । तत्पादौ शीर्ष्ण्युपाधाय दुर्मना: प्रययौ पुरीम् ॥ ५० ॥
एवमाज्ञप्तो दारुकः प्रभुं परिक्रम्य पुनः पुनर्नमस्कृत्य, श्रीकृष्णस्य पदपद्मे शिरसि निधाय, दुःखितहृदयः पुरीं प्रत्यगच्छत्।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa frames the move as a response to death-like omens over Dvārakā and prescribes tīrtha-bathing, fasting, meditation, and worship of devas and brāhmaṇas as prāyaścitta. On the theological level, Prabhāsa becomes the stage where the brāhmaṇa-śāpa and the Lord’s yogamāyā converge to conclude the Yadu line and remove the earth’s burden—an instance of nirodha operating within history.
The chapter portrays a providential transformation: when weapons were exhausted, the warriors grabbed cane stalks that became thunderbolt-hard iron rods. This links back to the curse narrative associated with Sāmba’s iron fragment, indicating that the dynasty’s end unfolds through a divinely sanctioned chain of causes—human intoxication and hostility serving as instruments of daiva and yogamāyā.
No in the Bhagavata’s theological framing. Jarā’s arrow strikes the Lord’s foot, but Kṛṣṇa is described as assuming and withdrawing His transcendental body by His own will. The incident functions as a līlā-device completing the curse’s residual iron-fragment thread, while the Lord’s absolution and Jarā’s ascent emphasize Kṛṣṇa’s sovereignty and compassion rather than mortality.
Kṛṣṇa states the act occurred by His own desire and removes Jarā’s fear. The episode teaches that the Lord’s līlā can transform even an apparent offense into purification when accompanied by repentance and surrender. It also safeguards the doctrine that Bhagavān is not subject to karma; instead, His will (icchā) governs the conclusion of His manifest pastimes.
Balarāma’s meditative withdrawal signals the deliberate, orderly closure of the divine mission. It underscores nirodha as conscious retraction rather than defeat and prepares the narrative for Kṛṣṇa’s solitary seated posture, His revealed four-armed form, and the final instructions to Dāruka—ensuring the transition of devotees and the relocation of the Lord’s family under Arjuna.
Kṛṣṇa predicts that once He abandons Dvārakā it will be inundated by the ocean, and He directs the survivors—along with His parents—to relocate under Arjuna’s protection. This instruction links the chapter to the broader Mahābhārata-era polity, ensures poṣaṇa (protection) for devotees, and sets the next narrative step: reporting the catastrophe and managing the aftermath of the Lord’s disappearance.