Adhyaya 21
Dharma, Purity, and the Inner Purpose of the Vedas (Karma-kāṇḍa Reoriented to Bhakti)
उद्धवं प्रति श्रीकृष्णस्य उपदेशः अत्र अधिकं सूक्ष्मः भवति। धर्माधर्मयोः तथा शुद्ध्यशुद्ध्योः व्यवस्थितं विभागं निरूप्य भगवान् वदति—भक्तिः, साङ्ख्यविचारः, स्वधर्मानुष्ठानं च एते प्रमाणमार्गाः; एतान् परित्यज्य यः वर्तते स संसारे पतति, स्वस्वस्थाने निश्चलता तु पुण्यं। देशकालद्रव्यपरिस्थितिभेदेन शुद्धिनिर्णयः, दूषितभूमेः नियमाः, शुभकालः, तथा मृदाजलाग्निवायुकालमन्त्रैः शोधनविधयः कथ्यन्ते। अन्ते ‘पुष्पित’ वैदिकफलश्रुतयः विषयासक्तान् मोहयन्ति, परं परमहितं न निर्दिशन्तीति निन्दा। ओंकारछन्दांसि मत्तः प्रवर्तन्ते मय्येव लीयन्ते; कर्मकाण्डोपासनाकाण्डज्ञानकाण्डाः सर्वेऽपि गुह्यतया मामेव सूचयन्तीति भगवान् रहस्यं प्रकाशयति, येन परं भगवत्साक्षात्कारशरणागत्योः मार्गः सिद्ध्यति।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच य एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् । क्षुद्रान् कामांश्चलै: प्राणैर्जुषन्त: संसरन्ति ते ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच य एतान्मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान्। क्षुद्रान्कामांश्चलैः प्राणैर्जुषन्तः संसरन्ति ते॥
Verse 2
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । विपर्ययस्तु दोष: स्यादुभयोरेष निश्चय: ॥ २ ॥
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः। विपर्ययस्तु दोषः स्यादुभयोरेष निश्चयः॥
Verse 3
शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु । द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ । धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ॥ ३ ॥
हेऽनघ उद्धव, समानेष्वपि वस्तुषु द्रव्यविचिकित्सार्थं शुभाशुभौ गुणदोषौ च विविच्य शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते; धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थं च यथायोग्यं निर्णयः कार्यः।
Verse 4
दर्शितोऽयं मयाचारो धर्ममुद्वहतां धुरम् ॥ ४ ॥
धर्ममुद्वहतां धुरं वहतां जनानां कृते मयायमाचारो दर्शितः।
Verse 5
भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातव: । आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुता: ॥ ५ ॥
भूम्यापोऽग्निरनिलाकाशं भूतानां पञ्चधातवः; आब्रह्मस्थावरादीनां शरीराण्यात्मसंयुतानि, एते चैकस्य भगवतः पुरुषोत्तमस्यैव प्रसूताः।
Verse 6
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि । धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ६ ॥
उद्धव, समानेष्वपि पञ्चधातुषु देहेषु वेदेन नामरूपाणि विषमाणि कल्प्यन्ते, एतेषां स्वार्थसिद्धये।
Verse 7
देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम । गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ ७ ॥
हे मम सत्तम उद्धव, देशकालादिभावानां सर्वेषां वस्तूनां गुणदोषौ मया विधीयेते, कर्मणां नियमार्थं हि।
Verse 8
अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् । कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ८ ॥
अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् । कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ८ ॥
Verse 9
कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यत: स्वत एव वा । यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मक: स्मृत: ॥ ९ ॥
कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यत: स्वत एव वा । यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मक: स्मृत: ॥ ९ ॥
Verse 10
द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथवा ॥ १० ॥
द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथवा ॥ १० ॥
Verse 11
शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने । अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारत: ॥ ११ ॥
शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने । अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारत: ॥ ११ ॥
Verse 12
धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् । कालवाय्वग्निमृत्तोयै: पार्थिवानां युतायुतै: ॥ १२ ॥
धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् । कालवाय्वग्निमृत्तोयै: पार्थिवानां युतायुतै: ॥ १२ ॥
Verse 13
अमेध्यलिप्तं यद् येन गन्धलेपं व्यपोहति । भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ १३ ॥
अमेध्यलिप्तस्य वस्तुनो यः कश्चन शोधनद्रव्यविशेषः तेन गन्धलेपादिदोषो व्यपोह्यते, तत् स्वप्रकृतिं पुनर्भजते; तावत् तस्य शौचं सम्यग् इष्यते।
Verse 14
स्नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभि: । मत्स्मृत्या चात्मन: शौचं शुद्ध: कर्माचरेद्द्विज: ॥ १४ ॥
स्नानेन दानेन तपसा वयसा वीर्येण संस्कारकर्मभिः स्वधर्मकर्मभिश्च, सर्वतोऽपि मत्स्मृत्या आत्मनः शौचं भवति; शुद्धो द्विजः स्वकर्माणि सम्यगाचरेत्।
Verse 15
मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् । धर्म: सम्पद्यते षड्भिरधर्मस्तु विपर्यय: ॥ १५ ॥
मन्त्रस्य परिज्ञानयुक्तजपेन शुद्धिः, कर्मणः शुद्धिर्मदर्पणेन; देशकालद्रव्यकर्तृमन्त्रकर्मशुद्धिभिः षड्भिः धर्मः सम्पद्यते, तेषां विपर्ययेऽधर्मः।
Verse 16
क्वचिद् गुणोऽपि दोष: स्याद् दोषोऽपि विधिना गुण: । गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदामेव बाधते ॥ १६ ॥
क्वचिद् विधिवशात् गुणोऽपि दोषत्वं याति, दोषोऽपि गुणत्वं; एवं गुणदोषयोः विशेषनियमाः तयोः स्पष्टभेदमेव बाधन्ते।
Verse 17
समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् । औत्पत्तिको गुण: सङ्गो न शयान: पतत्यध: ॥ १७ ॥
पतितानां समानकर्माचरणं न पातकं भवति; भूमौ शयानः कः पुनरधः पतति? स्वभावनियतः सङ्गोऽपि औत्पत्तिको गुण इति कथ्यते।
Verse 18
यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्तत: । एष धर्मो नृणां क्षेम: शोकमोहभयापह: ॥ १८ ॥
यस्य यस्य पापमयस्य वा भोगमयस्य कर्मणो निवृत्त्या तस्मात् तस्माद् बन्धनात् विमुच्यते। एष एव नृणां धर्मः क्षेमकरः, शोकमोहभयापहः॥
Verse 19
विषयेषु गुणाध्यासात् पुंस: सङ्गस्ततो भवेत् । सङ्गात्तत्र भवेत् काम: कामादेव कलिर्नृणाम् ॥ १९ ॥
विषयेषु गुणाध्यासात् पुंसः तेषु सङ्गो जायते। तस्मात् सङ्गात् कामः सम्भवति, कामादेव नृणां कलिः (कलहः) प्रवर्तते॥
Verse 20
कलेर्दुर्विषह: क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते । तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ २० ॥
कलेः (कलहात्) दुर्विषहः क्रोधः जायते, ततः तमः तमः अनुवर्तते। तेन तमसा पुंसः व्यापिनी चेतना द्रुतं ग्रस्यते॥
Verse 21
तया विरहित: साधो जन्तु: शून्याय कल्पते । ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ २१ ॥
तया (चेतनाहान्या) विरहितः, साधो, जन्तुः शून्याय कल्पते। ततः अस्य स्वार्थविभ्रंशः, मूर्च्छितस्य मृतस्य च इव भवति॥
Verse 22
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् । वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रोव य: श्वसन् ॥ २२ ॥
विषयाभिनिवेशेन आत्मानं न वेद, न च परम्। वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं, भस्त्रेव श्वसन् केवलम्॥
Verse 23
फलश्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम् । श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ २३ ॥
फलश्रुतिरियं नृणां न परमं श्रेयः प्रदिशति; श्रेयोविवक्षया प्रोक्ता, यथा बालं भैषज्यपाने रोचयितुं मधुरवचनम्।
Verse 24
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च । आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥
जन्ममात्रेणैव मर्त्याः कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु चासक्तचित्ताः; आत्मनोऽनर्थहेतुषु तेषु मनो निमग्नं भवति।
Verse 25
न तानविदुष: स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि । कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुध: ॥ २५ ॥
स्वार्थमविदुषो भ्राम्यन्तो वृजिनाध्वनि तमोऽभिमुखा भवन्ति; तेषु पुनः कथं बुधो वेदान् युञ्ज्यात्, ये मूढा अपि विधिवाक्यं शृण्वन्ति?
Verse 26
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धय: । फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धयः; कुसुमितां फलश्रुतिं परमं सत्यं इव प्रचारयन्ति, वेदज्ञा तु न तथा वदन्ति।
Verse 27
कामिन: कृपणा लुब्धा: पुष्पेषु फलबुद्धय: । अग्निमुग्धा धूमतान्ता: स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ २७ ॥
कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः; अग्निमुग्धा धूमतान्ताः स्वं लोकं न विदन्ति ते।
Verse 28
न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यत: । उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुष: ॥ २८ ॥
उद्धव, ये वेदकर्मपूजया विषयतृप्तिं यान्ति ते न जानन्ति यन्मम हृदि सर्वेषां निवासोऽस्ति, जगच्च मत्त एव प्रवर्तते मय्येव चाभिन्नम्। ते तु नीहारावृतचक्षुष इव सत्यं न पश्यन्ति।
Verse 29
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
ये विषयात्मका मम परोक्षं वेदान्तनिश्चयं न विजानन्ति। यदि हिंसायां रागः स्यात् तर्हि यज्ञे न चोदना; खलाः स्वसुखेच्छया लब्धैः पशुभिः हिंसाविहाराः सन्तो यज्ञैर्देवतान् पितॄन् भूतपतींश्च यजन्ते।
Verse 30
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
ये विषयात्मका मम परोक्षं वेदान्तनिश्चयं न विजानन्ति। यदि हिंसायां रागः स्यात् तर्हि यज्ञ एव न चोदना; खलाः स्वसुखेच्छया लब्धैः पशुभिः हिंसाविहाराः सन्तो यज्ञैर्देवतान् पितॄन् भूतपतींश्च यजन्ते।
Verse 31
स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् । आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान् यथा वणिक् ॥ ३१ ॥
स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम्। आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान् यथा वणिक्॥
Verse 32
रज:सत्त्वतमोनिष्ठा रज:सत्त्वतमोजुष: । उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न यथैव माम् ॥ ३२ ॥
रजःसत्त्वतमोनिष्ठा रजःसत्त्वतमोजुषः। उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न यथैव माम्॥
Verse 33
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
देवताभक्ताः मन्यन्ते— “इह यज्ञैर्देवतानिष्ट्वा दिवं गत्वा रमिष्यामः; तद्भोगक्षये पुनरिह महाशालाः महाकुलेषु जायेमहि।” एवं वेदपुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तचित्तानां मानिनामतिलुब्धानां मम वार्तापि न रोचते।
Verse 34
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
एवं वेदपुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम्, मानिनां चातिलुब्धानां, मद्वार्तापि न रोचते—मयि भक्तिरसाभावात्।
Verse 35
वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे । परोक्षवादा ऋषय: परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५ ॥
वेदाः त्रिकाण्डविषया इमे ब्रह्मात्मविषयाः; परोक्षवादा ऋषयः, परोक्षं मम च प्रियम्।
Verse 36
शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् । अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ३६ ॥
शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम्। अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत्॥
Verse 37
मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना । भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥
मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना। भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते॥
Verse 38
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
यथोर्णनाभिः स्वहृदयादूर्णां मुखादुद्वमति, तथैव भगवान् परमपुरुषः स्वहृदयाकाशात् मनसा स्पर्शरूपिणा घोषवन्तं आद्यं प्राणं प्रकटयति, यः छन्दोमयः अमृतमयश्च।
Verse 39
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
स प्रभुः छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्रपदवीं वेदध्वनिं विस्तारयति, ओङ्कारात् व्यञ्जितैः स्पर्शस्वरोष्मान्तस्थैः वर्णैर्भूषिताम्।
Verse 40
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
स विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः अनन्तपारां बृहतीं वेदवाणीं सृजति, पुनश्च स्वयमेव तामात्मनि आक्षिपति।
Verse 41
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद् विराट् ॥ ४१ ॥
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद्विराट् ॥
Verse 42
किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् । इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ॥ ४२ ॥
किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत्—इत्यस्या वेदविद्याया हृदयं लोके नान्यो मद्वेद कश्चन।
Verse 43
मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम् । एतावान् सर्ववेदार्थ: शब्द आस्थाय मां भिदाम् । मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ ४३ ॥
अहमेव वेदविहितो यज्ञः, अहमेव पूज्यदेवता। अहमेव विविधविकल्परूपेण प्रतिपाद्ये, अहमेव तर्कविश्लेषेण निराक्रियते। एवं शब्दब्रह्म मां सर्ववेदार्थसारं स्थापयति। वेदा मदीयां मायाशक्तिमात्रां द्वैतं विविच्य अन्ते तद् द्वैतं प्रतिषिध्य स्वयमेव प्रसीदन्ति।
Frequently Asked Questions
Because for conditioned souls burdened by mundane dharma, regulated distinctions of purity help restrain sense-driven behavior and stabilize svadharma. The chapter simultaneously subordinates these rules to the higher purifier—remembrance of Kṛṣṇa—showing that external śuddhi is a pedagogical support meant to mature into internal God-consciousness.
It treats such statements as inducements (arthavāda): they motivate materially attached people to perform regulated, beneficial duties rather than unrestrained vice. Yet they are not the Veda’s confidential conclusion; the final purport is realization of Bhagavān, who is the sacrifice, the worshipable object, and the meaning established after philosophical analysis.
Kṛṣṇa states that only He fully knows the Vedas’ confidential purpose—what karma-kāṇḍa rituals actually aim at, what upāsanā-kāṇḍa worship formulas truly indicate, and what jñāna-kāṇḍa hypotheses ultimately resolve—because all three are meant to converge upon Him as āśraya.
Acceptance of sense objects as desirable produces attachment; attachment generates lust; lust leads to quarrel; quarrel produces anger; anger deepens ignorance; and ignorance eclipses intelligence—leaving the person ‘dead-like,’ forgetful of self and others, and trapped in saṁsāra.