Adhyaya 15
Yoga-siddhi — The Mystic Perfections and Their Origin in Meditation on the Lord
उद्धवगीतायाः साधनोपदेशस्य प्रवाहेऽस्मिन्नध्याये उद्धवः योगसिद्धीनां स्वरूपं संख्या च प्राप्तिप्रकारं च पृच्छति। श्रीकृष्णोऽष्टौ मुख्यसिद्धीः स्वनिष्ठाः, तथा सत्त्वगुणसमुद्भवाः दश गौणसिद्धीः—इति अष्टादश सिद्धीः निरूप्य, ध्यान-निग्रहसम्बद्धान् अन्यानपि योगलाभान् कथयति। सूक्ष्मभूतेषु, महत्तत्त्वे, अहङ्कारे, सूर्ये चक्षुषि, प्राणमार्गेषु, तथा विष्णु-नारायणरूपे ब्रह्मणि च स्वसन्निधौ विशेषध्यानैः विशेषसिद्धयः प्राप्यन्त इति दर्शयति। अन्ते स नियतयोगिनः शक्तिप्राप्तिं स्वीकृत्य, परं भक्ताः परमयोगं भजन्तः सिद्धीः विघ्नरूपा इति मन्यन्ते—भक्तिरेव परमा सिद्धिरिति उपदिशति।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिन: । मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धय: ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच—जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिनः । मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धयः ॥
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कया धारणया कास्वित् कथं वा सिद्धिरच्युत । कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ॥ २ ॥
श्रीउद्धव उवाच—कया धारणया कास्वित् कथं वा सिद्धिरच्युत । कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ॥
Verse 3
श्रीभगवानुवाच सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगै: । तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतव: ॥ ३ ॥
श्रीभगवानुवाच—सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगैः । तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतवः ॥
Verse 4
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियैः । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धयः सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मताः ॥
Verse 5
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियैः । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धयः सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मताः ॥
Verse 6
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
प्रकृतिगुणोत्थाः दश गौणसिद्धयः—देहेऽस्मिन् अनूर्मिमत्त्वं (क्षुत्पिपासाद्यनुद्वेगः), दूरश्रवणदर्शनम्, मनोजवः, कामरूपम्, परकायप्रवेशनम्; तथा स्वच्छन्दमृत्युः, देवानां सहाप्सरःक्रीडानुदर्शनम्, यथासङ्कल्पसंसिद्धिः, आज्ञाप्रतिहता गतिः।
Verse 7
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
प्रकृतिगुणसम्भवाः गौणसिद्धयः—स्वच्छन्दमृत्युः, देवानां सहाप्सरःक्रीडानुदर्शनम्, यथासङ्कल्पसंसिद्धिः, आज्ञाप्रतिहता गतिः; पूर्वोक्ताश्च अनूर्मिमत्त्वादयः। एताः सर्वाः योगिनां शक्तयः कीर्तिताः।
Verse 8
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
त्रिकालज्ञत्वम्, अद्वन्द्वं (शीतोष्णादिद्वन्द्वसहिष्णुता), परचित्ताद्यभिज्ञता, अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भः, अपराजयश्च—एताः पञ्च योगधारणसिद्धयः। एताश्चोद्देशतः प्रोक्ताः; अधुना मे निबोध यया धारणया या स्यात् यथा वा स्यात्।
Verse 9
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
एताः पञ्च सिद्धयः योगधारणायाः—त्रिकालज्ञत्वादयः—उद्देशतः कीर्तिताः। अधुना मत्तः शृणु: यया धारणया या सिद्धिः स्यात्, यथा च साधनक्रमेण सिध्यति, तत् सर्वं निबोध।
Verse 10
भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मन: । अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥
भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मनः; तन्मात्रोपासको मम अणिमानं नाम सिद्धिमवाप्नोति।
Verse 11
महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत् । महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ ११ ॥
महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थितं मनो निधाय यो ध्यायति, स महिमाख्यां योगसिद्धिमवाप्नोति। ततः खं वायुमग्निं चादीनि भूतानि पृथक् पृथक् यथास्थितानि मयि ध्यायन् तेषां तेषां महत्त्वं क्रमशो लभते॥
Verse 12
परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् । कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥
परमाणुमये भूततत्त्वे मयि चित्तं रञ्जयन् योगी, कालस्य सूक्ष्मार्थतां परमाणुस्वरूपतां च अनुभूय, लघिमाख्यां सिद्धिमवाप्नुयात्॥
Verse 13
धारयन् मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मना: ॥ १३ ॥
वैकारिकेऽहंतत्त्वे मयि सर्वं मनो धारयन् मन्मना योगी, सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं स्वामित्वं च, प्राप्तिसिद्धिं प्राप्नोति॥
Verse 14
महत्यात्मनि य: सूत्रे धारयेन्मयि मानसम् । प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मन: ॥ १४ ॥
महत्यात्मनि सूत्रे कर्मपरम्पराप्रकाशके मयि यः सर्वं मानसं धारयेत्, स अव्यक्तजन्मनः मत्तः पारमेष्ठ्यं प्राकाम्याख्यं परमं सिद्धिं विन्दते॥
Verse 15
विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे । स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रज्ञक्षेत्रचोदनाम् ॥ १५ ॥
त्र्यधीश्वरस्य बाह्यशक्तेः प्रेरकस्य कालविग्रहस्य विष्णोः मयि चित्तं धारयेत्। स क्षेत्रज्ञक्षेत्रचोदनानां परेषां देहाद्यभिमानानां च नियमनरूपम् ईशित्वसिद्धिमवाप्नोति॥
Verse 16
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते । मनो मय्यादधद् योगी मद्धर्मा वशितामियात् ॥ १६ ॥
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते मयि मनो निधाय योगी मद्धर्मसमन्वितो वशितासिद्धिमवाप्नोति।
Verse 17
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मन: । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ १७ ॥
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि विशदं मनो धारयन् परमानन्दं प्राप्नोति यत्र कामाः सम्यगवसीयन्ते।
Verse 18
श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि । धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नर: ॥ १८ ॥
श्वेतद्वीपपतौ शुद्धे धर्ममये मयि चित्तं धारयन् नरः श्वेततां याति षडूर्मिवर्जितः।
Verse 19
मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् । तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाच: शृणोत्यसौ ॥ १९ ॥
मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् शुद्धजीवस्तत्राकाशे भूतानां वाच उपलभ्य शृणोति।
Verse 20
चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि । मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति दूरत: ॥ २० ॥
चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारं चक्षुषि च लीनं कृत्वा तत्र मां मनसा ध्यायन् दूरस्थमपि विश्वं पश्यति।
Verse 21
मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनुवायुना । मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मन: ॥ २१ ॥
यो योगी मनो मयि सुसंयोज्य, तदनुवायुनाऽपि देहं मय्येव लीनयति; मद्धारणानुभावेन स सिद्धिं लभते, यया देहो मनो यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्र तत्क्षणमनुगच्छति।
Verse 22
यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति । तत्तद् भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रय: ॥ २२ ॥
यदा योगी मन उपादाय यद्यद्रूपं बुभूषति, तत्तदेव मनोरूपं तत्क्षणाद्भवति; एषा सिद्धिर्मद्योगबलाश्रये मनसः समर्पणात्, ममाचिन्त्यशक्त्या नानारूपधारणसमर्थत्वात्।
Verse 23
परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् । पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूत: षडङ्घ्रिवत् ॥ २३ ॥
सिद्धो योगी परकायं विशन्, तत्रात्मानं भावयेत्; स्वपिण्डं हित्वा प्राणो वायुभूतो मार्गैः प्रविशेत्, यथा षडङ्घ्रिर्मधुकरः पुष्पान्तरं सहजं प्रविशति।
Verse 24
पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृदुर:कण्ठमूर्धसु । आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम् ॥ २४ ॥
पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृदुरःकण्ठमूर्धसु आरोप्य, ब्रह्मरन्ध्रे स्थित्वा तनुमुत्सृजेत्; ततः स स्वेच्छामृत्युसिद्ध्या जीवात्मानं यथेष्टं गन्तव्यं नयति।
Verse 25
विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् । विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्ती: सुरस्त्रिय: ॥ २५ ॥
सुराक्रीडे विहरिष्यन् योगी मत्स्थं शुद्धसत्त्वं विभावयेत्; ततः सत्त्ववृत्तयः सुरस्त्रियः विमानैः समुपतिष्ठन्ति, तस्य भोगाय।
Verse 26
यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्पर: पुमान् । मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत् समुपाश्नुते ॥ २६ ॥
यः पुमान् मत्परः सन् बुद्ध्या यथा सङ्कल्पयेत्, मयि सत्ये मनो युञ्जन्, स तद् एवोपायेन नित्यं स्वसङ्कल्पं समुपाश्नुते।
Verse 27
यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितु: पुमान् । कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥
यो वै मद्भावमापन्नः ईशितुर्वशितुः पुमान्, तस्याज्ञा ममाज्ञेव कुतश्चिन्न विहन्येत।
Verse 28
मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविद: । तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ २८ ॥
मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविदः त्रैकालिकी बुद्धिः स्यात्, स च स्वपरजन्ममृत्यू पश्यति।
Verse 29
अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपु: । मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ २९ ॥
अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपुः; मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा।
Verse 30
मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्रविभूषिता: । ध्वजातपत्रव्यजनै: स भवेदपराजित: ॥ ३० ॥
मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्रविभूषिताः, ध्वजातपत्रव्यजनैः समन्विताः, स भक्तोऽपराजितो भवति।
Verse 31
उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुने: । सिद्धय: पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषत: ॥ ३१ ॥
उपासकः यो मां एवं योगधारणया मुने उपास्ते, स पूर्वोक्ताः सर्वाः सिद्धयः निःशेषतः अवश्यं प्राप्नोति।
Verse 32
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुने: । मद्धारणां धारयत: का सा सिद्धि: सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुनेः मद्धारणां नित्यं धारयतः का सिद्धिः सुदुर्लभा भवेत्।
Verse 33
अन्तरायान् वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम् । मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतव: ॥ ३३ ॥
एताः सिद्धयः युञ्जतः उत्तमं योगं अन्तरायान् इति वदन्ति; मया एव सम्पद्यमानस्य ताः कालक्षपणहेतवः।
Verse 34
जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धय: । योगेनाप्नोति ता: सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
जन्मौषधितपोमन्त्रैः यावतीः इह सिद्धयः, योगेन (मद्भक्तियोगेन) ताः सर्वाः आप्नोति; अन्यैः उपायैः योगगतिं न व्रजेत्।
Verse 35
सर्वासामपि सिद्धीनां हेतु: पतिरहं प्रभु: । अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ ३५ ॥
उद्धव, सर्वासामपि सिद्धीनां हेतुः पतिः प्रभुः अहमेव; अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य च ब्रह्मवादिनां समुदायस्य च।
Verse 36
अहमात्मान्तरो बाह्योऽनावृत: सर्वदेहिनाम् । यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्त: स्वयं तथा ॥ ३६ ॥
यथा पञ्चमहाभूतानि सर्वदेहेषु बहिरन्तश्च सन्ति, तथा अहम् आत्मा सर्वदेहिनाम् अन्तर्यामी बहिश्च सर्वव्यापी च; मम कश्चिदपि आवरणं नास्ति।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa states that yoga masters describe eighteen types: eight primary perfections (aṣṭa-siddhi) that have their shelter in Him, and ten secondary perfections that arise from the material mode of goodness (sattva). He also mentions additional yogic attainments in the context of meditation, such as tri-kāla-jñāna (knowing past, present, future) and resistance to material dualities.
They are: aṇimā (becoming smaller than the smallest), mahimā (becoming greater than the greatest), laghimā (becoming lighter than the lightest), prāpti (obtaining desired objects), prākāmya (experiencing any enjoyable object), īśitā (manipulating subpotencies of māyā), vaśitā (unimpeded by the guṇas), and kāmāvasāyitā (obtaining anything from anywhere to the highest limit).
The chapter links each siddhi to a particular dhyāna: worshiping the Lord in His atomic presence yields aṇimā; meditating on Him as the Supersoul of mahat-tattva yields mahimā; absorption in His presence as the essence within elements yields laghimā; and other perfections arise by fixing consciousness on Him as Viṣṇu/Nārāyaṇa, within ahaṅkāra, within the sun and vision, and through prāṇa-pathways—showing that siddhis are derivative of focused meditation on the Lord’s omnipresence.
Kṛṣṇa states that learned bhakti authorities consider siddhis impediments because they can redirect attention from the supreme goal—exclusive devotion and direct attainment of the Lord. Since bhakti grants the highest perfection (the Lord Himself), fascination with powers can become a waste of time for one practicing para-yoga.
Kṛṣṇa declares Himself to be the cause, protector, and Lord of all mystic perfections, of the yoga system, of analytic knowledge, and of pure activity—establishing that siddhis are not independent achievements but depend on His sanction and presence as Paramātmā within and beyond everything.