Adhyaya 9
Mārkaṇḍeya’s Request to See Māyā and the Vision of the Cosmic Deluge
नर-नारायणस्य स्तुतिं सम्यक् कृत्वा मुनिः मार्कण्डेयः, तदा भगवान् प्रादुरभवत्। स तस्य ब्रह्मचर्यं तपो वेदाध्ययनं नियमं च ध्रुवं ध्यानं प्रशंसन् वरं ददौ। मुनिः भौतिकान् वरान् नाङ्गीकृत्य, भगवद्दर्शनमेव परमं दानमिति वदन्, एकां कृपां याचते—यया मायया जगत् नानाविधं भाति तां द्रष्टुम्। भगवान् अनुमन्य तत्रान्तर्धीयते। मुनिः भावसमाधौ कदाचित् विधिं विस्मरन् अपि पूजां निरन्तरं करोति। अथ पुष्पभद्रातटे सायं पूजाकाले सहसा प्रलयः—उग्रवाताः मेघगर्जनं च, सर्वं जगदाप्लाव्य महाप्लावः। एकाकी स मुनिः क्षुधाभयपीडितः समुद्रचरैः त्रस्तः ‘कोटिवर्षाणि’ इव भ्रमति। अन्ते स लघ्वीं द्वीपिकां वटवृक्षं च पश्यति; पत्रे तेजस्विनं शिशुं, स तं श्वसनेन अन्तः प्रवेशयति, तस्य देहे प्रलयपूर्वं विश्वं ददर्श; पुनः बहिः निष्कास्य प्रलये एव स्थापयति। आलिङ्गितुम् धावन् मुनिः शिशुं न पश्यति; तत्क्षणात् प्रलयोऽपि निवर्तते, स स्वाश्रमं प्रत्यागच्छति—निरोधकालाश्रयविषयाणां उपसंहाराय भूमिका।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच संस्तुतो भगवानित्थं मार्कण्डेयेन धीमता । नारायणो नरसख: प्रीत आह भृगूद्वहम् ॥ १ ॥
सूत उवाच— इत्थं धीमता मार्कण्डेयेन संस्तुतो भगवान् नरसखो नारायणः प्रीतः सन् भृगूद्वहम् आह॥
Verse 2
श्रीभगवानुवाच भो भो ब्रह्मर्षिवर्योऽसि सिद्ध आत्मसमाधिना । मयि भक्त्यानपायिन्या तप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २ ॥
श्रीभगवानुवाच— भो भो ब्रह्मर्षिवर्योऽसि, सिद्ध आत्मसमाधिना। मयि भक्त्यानपायिन्या तपःस्वाध्यायसंयमैः॥
Verse 3
वयं ते परितुष्टा: स्म त्वद् बृहद्व्रतचर्यया । वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदोऽस्मि त्वदीप्सितम् ॥ ३ ॥
वयं ते परितुष्टाः स्म त्वद् बृहद्व्रतचर्यया। वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदोऽस्मि त्वदीप्सितम्॥
Verse 4
श्रीऋषिरुवाच जितं ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराच्युत । वरेणैतावतालं नो यद् भवान् समदृश्यत ॥ ४ ॥
श्रीऋषिरुवाच— जितं ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराच्युत। वरेणैतावतालं नो यद् भवान् समदृश्यत॥
Verse 5
गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत्पादाब्जदर्शनम् । मनसा योगपक्वेन स भवान् मेऽक्षिगोचर: ॥ ५ ॥
योगपक्वमनसा येऽजादयः श्रीमत्पादाब्जदर्शनमात्रेण स्वपदं प्रापुः; स त्वं मे प्रभोऽद्याक्षिगोचरः साक्षात् प्रादुरभूः॥
Verse 6
अथाप्यम्बुजपत्राक्ष पुण्यश्लोकशिखामणे । द्रक्ष्ये मायां यया लोक: सपालो वेद सद्भिदाम् ॥ ६ ॥
अम्बुजपत्राक्ष पुण्यश्लोकशिखामणे, त्वद्दर्शनतृप्तोऽपि यया मायया सपालो लोकः सद्भिदां वेद, तां तव मायां द्रष्टुमिच्छामि॥
Verse 7
सूत उवाच इतीडितोऽर्चित: काममृषिणा भगवान् मुने । तथेति स स्मयन् प्रागाद् बदर्याश्रममीश्वर: ॥ ७ ॥
सूत उवाच—एवं स्तुतोऽर्चितो भगवान् मुनिना कामं तुष्टः; “तथेति” स्मयन् ईश्वरः प्रागाद् बदर्याश्रमं स्वम्॥
Verse 8
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
तदर्थमेव चिन्तयन् स ऋषिः स्वाश्रम एवावसत्; अग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु सर्वत्र हरिं ध्यायन्, भावद्रव्यैर्मानसैः समपूजयत्; क्वचित् प्रेमप्रसरसम्प्लुतः स्वनित्यपूजां विसस्मार॥
Verse 9
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
तदर्थमेव चिन्तयन् स ऋषिः स्वाश्रम एवावसत्; अग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु सर्वत्र हरिं ध्यायन्, भावद्रव्यैर्मानसैः समपूजयत्; क्वचित् प्रेमप्रसरसम्प्लुतः स्वनित्यपूजां विसस्मार॥
Verse 10
तस्यैकदा भृगुश्रेष्ठ पुष्पभद्रातटे मुने: । उपासीनस्य सन्ध्यायां ब्रह्मन् वायुरभून्महान् ॥ १० ॥
हे भृगुश्रेष्ठ शौनक ब्रह्मन्, एकदा पुष्पभद्रातटे मुनिर्मार्कण्डेयः सन्ध्योपासनं कुर्वन् आसीत्; तदा सहसा महान् वायुरभवत्।
Verse 11
तं चण्डशब्दं समुदीरयन्तं बलाहका अन्वभवन् कराला: । अक्षस्थविष्ठा मुमुचुस्तडिद्भि: स्वनन्त उच्चैरभिवर्षधारा: ॥ ११ ॥
स वायुः चण्डशब्दं समुदीरयन् करालान् बलाहकान् अन्वभवत्; तेऽक्षस्थविष्ठाः इव घनाः तडिद्भिः सह उच्चैः स्वनन्तोऽभितो महावर्षधाराः मुमुचुः।
Verse 12
ततो व्यदृश्यन्त चतु:समुद्रा: समन्तत: क्ष्मातलमाग्रसन्त: । समीरवेगोर्मिभिरुग्रनक्र- महाभयावर्तगभीरघोषा: ॥ १२ ॥
ततः समन्ततः चतु:समुद्राः व्यदृश्यन्त, समीरवेगोर्मिभिः क्ष्मातलम् अग्रसन्तः; तेषु उग्रनक्राः, महाभयावर्ताः, गभीरघोषाश्च आसन्।
Verse 13
अन्तर्बहिश्चाद्भिरतिद्युभि: खरै: शतह्रदाभिरुपतापितं जगत् । चतुर्विधं वीक्ष्य सहात्मना मुनि- र्जलाप्लुतां क्ष्मां विमना: समत्रसत् ॥ १३ ॥
अन्तर्बहिश्च अद्भिः अतिद्युभिः खरैः शतह्रदाभिः उपतापितं जगत् चतुर्विधं सहात्मना वीक्ष्य मुनिः; जलाप्लुतां क्ष्मां दृष्ट्वा विमनाः समत्रसत्।
Verse 14
तस्यैवमुद्वीक्षत ऊर्मिभीषण: प्रभञ्जनाघूर्णितवार्महार्णव: । आपूर्यमाणो वरषद्भिरम्बुदै: क्ष्मामप्यधाद् द्वीपवर्षाद्रिभि: समम् ॥ १४ ॥
एवं तस्य उद्वीक्षतः प्रभञ्जनाघूर्णितवार्महार्णवः अम्बुदैः वरषद्भिः आपूर्यमाणः अधिकाधिकं ववृधे; स महान् समुद्रः ऊर्मिभीषणः सन् द्वीपवर्षाद्रिभिः समं क्ष्मामपि अधात्।
Verse 15
सक्ष्मान्तरिक्षं सदिवं सभागणं त्रैलोक्यमासीत् सह दिग्भिराप्लुतम् । स एक एवोर्वरितो महामुनि- र्बभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्धवत् ॥ १५ ॥
जलैः पृथिव्यन्तरिक्षं दिवं च सभागणं त्रैलोक्यं दिग्भिः सर्वतः प्लावितम्। तत्रैक एव मार्कण्डेयमहामुनिः जटाविक्षिप्य जडान्धवत् सलिले एकाकी बभ्राम॥
Verse 16
क्षुत्तृट्परीतो मकरैस्तिमिङ्गिलै- रुपद्रुतो वीचिनभस्वता हत: । तमस्यपारे पतितो भ्रमन् दिशो न वेद खं गां च परिश्रमेषित: ॥ १६ ॥
क्षुत्तृट्परीतः मकरैस्तिमिङ्गिलैश्चोपद्रुतो वीचिनभस्वता हतः। तमस्यपारे पतितो दिशो भ्रमन् परिश्रमेषितः खं गां च न वेद॥
Verse 17
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडितः क्वचित्। क्वापि यादोभिर्भक्ष्यते स्वयमन्योन्यघातिभिः॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दुःखं सुखं भयम्। क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दितः॥
Verse 18
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडितः क्वचित्। क्वापि यादोभिर्भक्ष्यते स्वयमन्योन्यघातिभिः॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दुःखं सुखं भयम्। क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दितः॥
Verse 19
अयुतायुतवर्षाणां सहस्राणि शतानि च । व्यतीयुर्भ्रमतस्तस्मिन् विष्णुमायावृतात्मन: ॥ १९ ॥
अयुतायुतवर्षाणां सहस्राणि शतानि च व्यतीयुः। तस्मिन् प्रलये भ्रमतः विष्णुमायावृतात्मनः मार्कण्डेयस्य॥
Verse 20
स कदाचिद् भ्रमंस्तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि द्विज: । न्याग्रोधपोतं ददृशे फलपल्लवशोभितम् ॥ २० ॥
स कदाचिद् जलमध्ये भ्रमन् द्विजो मार्कण्डेयः पृथिव्याः ककुदि लघुद्वीपं ददर्श, तत्र फलपल्लवशोभितो नवो न्यग्रोधपोतः स्थितः।
Verse 21
प्रागुत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे शिशुम् । शयानं पर्णपुटके ग्रसन्तं प्रभया तम: ॥ २१ ॥
तस्य न्यग्रोधस्य प्रागुत्तरशाखायां शिशुं ददर्श—पर्णपुटके शयानं, स्वप्रभया तमो ग्रसन्तम्।
Verse 22
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
स शिशुः महामरकतश्यामः श्रीमद्वदनपङ्कजः कम्बुग्रीवो महोरस्कः सुनासः सुन्दरभ्रूः; कम्बुश्रीकर्णः दाडिमकुसुमोपमः, विद्रुमाधरप्रभया सुधास्मितं किंचित् शोणाययन्। पद्मगर्भारुणापाङ्गो हृद्यहासावलोकनः; श्वासैः केशा चलन्ति, वलिभिः निम्ननाभिदलोदरं कम्पते। चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यां चरणाम्बुजमुद्धृत्य अङ्गुष्ठाग्रं मुखे निधाय धयन्तं दृष्ट्वा विप्रेन्द्रो विस्मितोऽभवत्।
Verse 23
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
स शिशुः महामरकतश्यामः श्रीमद्वदनपङ्कजः कम्बुग्रीवो महोरस्कः सुनासः सुन्दरभ्रूः; कम्बुश्रीकर्णः दाडिमकुसुमोपमः, विद्रुमाधरप्रभया सुधास्मितं किंचित् शोणाययन्। पद्मगर्भारुणापाङ्गो हृद्यहासावलोकनः; श्वासैः केशा चलन्ति, वलिभिः निम्ननाभिदलोदरं कम्पते। चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यां चरणाम्बुजमुद्धृत्य अङ्गुष्ठाग्रं मुखे निधाय धयन्तं दृष्ट्वा विप्रेन्द्रो विस्मितोऽभवत्।
Verse 24
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
स शिशुः महामरकतश्यामः श्रीमद्वदनपङ्कजः कम्बुग्रीवो महोरस्कः सुनासः सुन्दरभ्रूः; कम्बुश्रीकर्णः दाडिमकुसुमोपमः, विद्रुमाधरप्रभया सुधास्मितं किंचित् शोणाययन्। पद्मगर्भारुणापाङ्गो हृद्यहासावलोकनः; श्वासैः केशा चलन्ति, वलिभिः निम्ननाभिदलोदरं कम्पते। चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यां चरणाम्बुजमुद्धृत्य अङ्गुष्ठाग्रं मुखे निधाय धयन्तं दृष्ट्वा विप्रेन्द्रो विस्मितोऽभवत्।
Verse 25
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
बालस्य महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजं कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम्। कम्बुश्रीकर्णदाडिमसदृशकर्णं पद्मगर्भारुणापाङ्गं विद्रुमाधरभासेषच्छोणितसुधास्मितं च ददर्श। श्वासैर्जलदलकाभं केशकम्पं वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरं च। विप्रेन्द्रो विस्मितः स बालकं चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय स्वचरणाम्बुजं मुखे निधायाङ्गुष्ठाग्रं धयन्तं वीक्ष्य चमत्कृतः।
Verse 26
तद्दर्शनाद् वीतपरिश्रमो मुदा प्रोत्फुल्लहृत्पद्मविलोचनाम्बुज: । प्रहृष्टरोमाद्भुतभावशङ्कित: प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम् ॥ २६ ॥
तद्दर्शनाद् वीतपरिश्रमो मुदा प्रोत्फुल्लहृत्पद्मविलोचनाम्बुजः। प्रहृष्टरोमाद्भुतभावशङ्कितः प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम्॥
Verse 27
तावच्छिशोर्वै श्वसितेन भार्गव: सोऽन्त: शरीरं मशको यथाविशत् । तत्राप्यदो न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो यथा पुरामुह्यदतीव विस्मित: ॥ २७ ॥
तावच्छिशोर्वै श्वसितेन भार्गवः सोऽन्तः शरीरं मशको यथाविशत्। तत्राप्यदः न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो यथा पुरा मुह्यदतीव विस्मितः॥
Verse 28
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभः सुरासुरान्। वनानि देशान् सरितः पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तयः॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम्। यत्किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम्॥
Verse 29
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभः सुरासुरान्। वनानि देशान् सरितः पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तयः॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम्। यत्किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम्॥
Verse 30
हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं निजाश्रमं यत्र ऋषी अपश्यत । विश्वं विपश्यञ्छ्वसिताच्छिशोर्वै बहिर्निरस्तो न्यपतल्लयाब्धौ ॥ ३० ॥
स हि हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं निजाश्रमं च ददर्श, यत्र नरा-नारायणौ ऋषीन् समदर्शयत्। ततः शिशोः श्वास-निःश्वासात् स ऋषिः बहिर्निरस्तः, विश्वं विपश्यन्, प्रलयाब्धौ पुनर्न्यपतत्॥
Verse 31
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
स प्रलयाम्भसि पुनः पृथिव्याः ककुदि प्ररूढं वटं ददर्श, तस्य पर्णपुटे शयानं बालं च। स बालः प्रेमसुधास्मितेन अपाङ्गनिरीक्षणेन तमवलोक्य; ऋषिः नेत्राभ्यां हृदि तं निधाय, अतिसङ्क्लिष्टः अधोक्षजं परिष्वक्तुं धावन् अभ्ययात्॥
Verse 32
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
स प्रलयाम्भसि पुनः पृथिव्याः ककुदि प्ररूढं वटं ददर्श, तस्य पर्णपुटे शयानं बालं च। स बालः प्रेमसुधास्मितेन अपाङ्गनिरीक्षणेन तमवलोक्य; ऋषिः नेत्राभ्यां हृदि तं निधाय, अतिसङ्क्लिष्टः अधोक्षजं परिष्वक्तुं धावन् अभ्ययात्॥
Verse 33
तावत् स भगवान् साक्षाद् योगाधीशो गुहाशय: । अन्तर्दध ऋषे: सद्यो यथेहानीशनिर्मिता ॥ ३३ ॥
तावत् स भगवान् साक्षाद् योगाधीशो गुहाशयः। ऋषेः सद्योऽन्तर्दधे, यथेहानीशनिर्मिता॥
Verse 34
तमन्वथ वटो ब्रह्मन् सलिलं लोकसम्प्लव: । तिरोधायि क्षणादस्य स्वाश्रमे पूर्ववत्स्थित: ॥ ३४ ॥
तमन्वथ, ब्रह्मन्, वटोऽपि सलिलं लोकसम्प्लवश्च क्षणादस्य तिरोधायि। स च पूर्ववत् स्वाश्रमे स्थितः॥
Frequently Asked Questions
His request is not for entertainment or skepticism but for tattva-jijñāsā: to understand how the Lord’s śakti makes the one reality appear as many and binds conditioned beings (including rulers of the cosmos) to mistaken notions of material variegation as ultimate. The episode teaches that māyā is apprehended correctly only when seen as Bhagavān’s controlled potency, not as an independent principle.
Śāstric narration presents pralaya as a real cosmic process governed by kāla and the Lord’s will (nirodha), while also functioning pedagogically: it dramatizes the fragility of all worlds and identities under time. The double function is central to Purāṇic method—cosmology that simultaneously instructs vairāgya (detachment) and directs the mind to āśraya, the only stable refuge.
The child is Bhagavān Himself in the vatapatra-śāyī manifestation, revealing that the cosmos rests within Him even when it seems dissolved. By inhaling Mārkaṇḍeya and showing him the complete universe inside His body, the Lord demonstrates that creation, maintenance, and dissolution occur within His sovereignty; the sage’s “external” experience of chaos is thus reframed as māyā under divine control.
The disappearance underscores that mystical experience cannot be seized by personal effort alone; Bhagavān remains svatantra (fully independent). The point is not denial of intimacy, but instruction: the Lord reveals and withdraws visions to deepen surrender, preventing the devotee from mistaking extraordinary experiences for final attainment and directing him instead to steady bhakti anchored in the Lord as āśraya.