Adhyaya 8
Mārkaṇḍeya Ṛṣi Tested by Indra and Blessed by Nara-Nārāyaṇa
भागवते काल-प्रलय-नारायणकथाश्रयस्य महत्त्वं प्रतिपादयन् शौनकः सूतं पृच्छति—मार्कण्डेयऋषिः ब्रह्मणोऽह्नः अन्ते महाप्रलयात् जीवितः वटपत्रशायी दिव्यशिशुं द्रष्टा च प्रसिद्धः, कथं पुनरस्य अस्मिन्नेव ब्रह्माह्नि दर्शनं, यत्र तादृशः प्रलयः न जातः? सूतः वदति—एषा जिज्ञासा एव कलिमोहं नाशयति, यतो भगवद्विषयकथां जनयति। ततः स मार्कण्डेयस्य आजीवनब्रह्मचर्यं, घोरतपः, वेदाध्ययनं, नित्यपञ्चाराधनं, भक्त्या मृत्युविजयं च वर्णयति। तस्य तेजसा भीतः इन्द्रः कामं, अप्सरसः, गन्धर्वान्, वसन्तं, लोभादि-प्रलोभनरूपाणि च प्रेषयति; किन्तु तानि सर्वाणि निष्फलानि, ऋषितेजसा दग्धानि च। तस्य धैर्ये तुष्टः परमेश्वरः नरो नारायणश्च साक्षात् प्रादुरभवताम्; मार्कण्डेयः तौ भक्त्या पूजयन् स्तौति, तथा अध्यायः भगवतः परत्वं, मायां, कालातीतं शरणं च प्रति सेतुमिव स्थापयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशौनक उवाच सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर । तमस्यपारे भ्रमतां नृणां त्वं पारदर्शन: ॥ १ ॥
श्रीशौनक उवाच—सूत, जीव चिरं साधो; वदतां वर, अस्मान् प्रति वद। तमस्यपारे भ्रमतां नृणां त्वमेव पारदर्शनः।
Verse 2
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
जनाः आहुः—मृकण्डुतनयो मार्कण्डेय ऋषिः चिरायुः; कल्पान्ते संप्रलये जगदाप्लावे ग्रस्ते स एवैकः अवशिष्टः। स च भार्गवर्षभः अस्मत्कुलोत्पन्नः अस्मिन् कल्पे; अद्यापि तु न कश्चित् भूतानां सम्प्लवो दृश्यते। स एक एव महारणवे भ्राम्यन् भयावहेषु तोयेषु वटपत्रपुटे शयानं अद्भुतं बालकं पुरुषं ददर्श किल। एतत् नः संशयो महान्, सूत, कौतूहलहेतुः; महायोगिन्, पुराणेष्वपि सम्मत, अस्माकं मोहं छिन्धि।
Verse 3
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
जनाः आहुः—मृकण्डुतनयो मार्कण्डेय ऋषिः चिरायुः; कल्पान्ते संप्रलये जगदाप्लावे ग्रस्ते स एवैकः अवशिष्टः। स च भार्गवर्षभः अस्मत्कुलोत्पन्नः अस्मिन् कल्पे; अद्यापि तु न कश्चित् भूतानां सम्प्लवो दृश्यते। स एक एव महारणवे भ्राम्यन् भयावहेषु तोयेषु वटपत्रपुटे शयानं अद्भुतं बालकं पुरुषं ददर्श किल। एतत् नः संशयो महान्, सूत, कौतूहलहेतुः; महायोगिन्, पुराणेष्वपि सम्मत, अस्माकं मोहं छिन्धि।
Verse 4
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
आहुः—मृकण्डुतनयो मार्कण्डेयऋषिः चिरायुः, कल्पान्ते प्रलयाम्भसि निमग्ने जगति एक एवावशिष्टः। स एव भार्गवर्षभः अस्मत्कुलोत्पन्नोऽस्मिन् कल्पे, अद्यापि तु न कश्चित् भूतसम्प्लवो दृश्यते। स प्रलयार्णवे भ्रमन् वटपत्रपुटे शयानं अद्भुतं बालकं पुरुषं ददर्श। सूत, एतत् महत् कौतूहलं संशयं च छिन्धि; त्वं पुराणेषु महायोगी सम्मतः।
Verse 5
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
मृकण्डुतनयं मार्कण्डेयमृषिं चिरायुषं जनाः प्राहुः; कल्पान्ते प्रलयाम्भसि जगद्ग्रासे स एक एवावशिष्टः। स एव भार्गवर्षभः अस्मिन् कल्पेऽस्मत्कुलोत्पन्नः, अद्यापि न सम्प्लवः कश्चिद् दृश्यते। प्रलयार्णवे भ्रमन् स वटपत्रपुटे शयानं अद्भुतं बालकं पुरुषं ददर्श। सूत, एतत् संशयं कौतूहलं च नश्छिन्धि; त्वं पुराणेषु सम्मतो महायोगी।
Verse 6
सूत उवाच प्रश्नस्त्वया महर्षेऽयं कृतो लोकभ्रमापह: । नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा ॥ ६ ॥
सूत उवाच—महर्षे शौनक, त्वया कृतः अयं प्रश्नः लोकानां भ्रमापहः; यतोऽत्र नारायणकथा गीता, या कलिमलापहा।
Verse 7
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
पितृकृतद्विजातिसंस्कारः मार्कण्डेयः क्रमात् छन्दांसि अधीत्य धर्मेण नियमव्रतानि चकार, तपःस्वाध्यायसंयुतो नैष्ठिकब्रह्मचारी अभवत्। शान्तो जटिलो वल्कलाम्बरः, कमण्डलुं दण्डम् उपवीतं समेखलं च बिभ्रत्, कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमवृद्धये धारयामास। सन्ध्ययोः अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वरूपेषु हरिं नित्यं अर्चयन्। सायं प्रातश्च भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यतः गुरवे समर्प्य, गुर्वनुज्ञातः सकृदेव भुञ्जीत, अन्यथा उपोषितः। एवं वर्षाणामयुतायुतं हृषीकेशमाराधयन् सुदुर्जयं मृत्युं जिग्ये।
Verse 8
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
पितुर्विधिकृतद्विजातिसंस्कारात् शुद्धो मार्कण्डेयः छन्दांसि अधीत्य धर्मेण नियमव्रतानि अचरन्, तपःस्वाध्यायपरः नैष्ठिकब्रह्मचारी अभवत्। शान्तो जटिलो वल्कलाम्बरः कमण्डलुं दण्डम् उपवीतं समेखलं च बिभ्रत्, कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च धारयन्। सन्ध्ययोः अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वरूपेषु हरिं नित्यं अर्चयन्, सायं प्रातश्च भैक्ष्यमाहृत्य गुरवे समर्प्य वाग्यतः, गुर्वनुज्ञातः सकृदेव भुञ्जीत, अन्यथा उपोषितः। एवं वर्षाणामयुतायुतं हृषीकेशमाराधयन् सुदुर्जयं मृत्युं जिग्ये।
Verse 9
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
पितृकृतद्विजातिसंस्कारशुद्धो मार्कण्डेयः क्रमात् छन्दांसि अधीत्य धर्मेण नियमपालनपरः तपःस्वाध्याययुक्तो नैष्ठिकब्रह्मचारी अभवत्। शान्तो जटिलो वल्कलाम्बरः सन् कमण्डलुं दण्डम् उपवीतं समेखलं कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च बिभ्रत् सन्ध्ययोः अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वरूपेषु हरिं नित्यं समर्चयामास।
Verse 10
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
सायं प्रातश्च स वाग्यतः भैक्ष्यमाहृत्य गुरवे समर्पयामास। गुरुणा अनुज्ञातः सन् सकृदेव भुञ्जीत; यदि नानुज्ञातः तर्हि उपोषित एवाभवत्।
Verse 11
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
एवं तपःस्वाध्यायपरः वर्षाणामयुतायुतं हृषीकेशं भगवन्तं निरन्तरमाराधयन् सुदुर्जयं मृत्युं जिग्ये।
Verse 12
ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च येऽपरे । नृदेवपितृभूतानि तेनासन्नतिविस्मिता: ॥ १२ ॥
ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च येऽपरे। नृदेवपितृभूतानि तेनासन्नतिविस्मिताः॥
Verse 13
इत्थं बृहद्व्रतधरस्तप:स्वाध्यायसंयमै: । दध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना ॥ १३ ॥
इत्थं बृहद्व्रतधरः तपःस्वाध्यायसंयमैः ब्रह्मचर्यं दृढं कृत्वा योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना अधोक्षजं भगवन्तं मनसा अन्तर्मुखो दध्याव।
Verse 14
तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं महायोगेन योगिन: । व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मक: ॥ १४ ॥
एवं महायोगेन योगिना तस्य चित्तं युञ्जतः, मन्वन्तरषडात्मकः महान् कालो व्यतीयाय।
Verse 15
एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे । तपोविशङ्कितो ब्रह्मन्नारेभे तद्विघातनम् ॥ १५ ॥
एतत् पुरन्दरः सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे ज्ञात्वा, तपोविशङ्कितो ब्रह्मन् तद्विघातनम् आरेभे।
Verse 16
गन्धर्वाप्सरस: कामं वसन्तमलयानिलौ । मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा ॥ १६ ॥
मुनितपोविघाताय पुरन्दरः कामं गन्धर्वाप्सरसः वसन्तमलयानिलौ च, रजस्तोकमदौ तथा प्रेषयामास।
Verse 17
ते वै तदाश्रमं जग्मुर्हिमाद्रे: पार्श्व उत्तरे । पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो ॥ १७ ॥
ते वै तदाश्रमं जग्मुः हिमाद्रेः पार्श्व उत्तरे, यत्र पुष्पभद्रा नदी चित्राख्या च शिला विभो।
Verse 18
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितं, पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम्। मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितं, मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम्। वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान्, सुमनोभिः परिष्वक्तो ववाव उत्तम्भयन् स्मरम्।
Verse 19
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥
मार्कण्डेयऋषेराश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम्। पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम्॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम्। मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम्॥ इन्द्रप्रेषितो वायुः प्रविष्टो हिमनिर्झरशीकरान् आदाय, सुमनोभिः परिष्वक्तो ववाव स्मरमुत्तम्भयन्॥
Verse 20
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥
इन्द्रप्रेषितो वसन्तवायुः तदाश्रमं प्रविष्टः, समीपनिर्झराणां हिमशीकरान् आदाय। सुमनोभिः परिष्वक्तः स ववाव, स्मरस्य भावं हृदि जनयन्।
Verse 21
उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्र: प्रवालस्तबकालिभि: । गोपद्रुमलताजालैस्तत्रासीत् कुसुमाकर: ॥ २१ ॥
उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्रः प्रवालस्तबकालिभिः। गोपद्रुमलताजालैस्तत्रासीत् कुसुमाकरः॥
Verse 22
अन्वीयमानो गन्धर्वैर्गीतवादित्रयूथकै: । अदृश्यतात्तचापेषु: स्व:स्त्रीयूथपति: स्मर: ॥ २२ ॥
अन्वीयमानो गन्धर्वैर्गीतवादित्रयूथकैः। अदृश्यतात्तचापेषुः स्वःस्त्रीयूथपतिः स्मरः॥
Verse 23
हुत्वाग्निं समुपासीनं ददृशु: शक्रकिङ्करा: । मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम् ॥ २३ ॥
हुत्वाग्निं समुपासीनं ददृशुः शक्रकिङ्कराः। मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम्॥
Verse 24
ननृतुस्तस्य पुरत: स्त्रियोऽथो गायका जगु: । मृदङ्गवीणापणवैर्वाद्यं चक्रुर्मनोरमम् ॥ २४ ॥
तस्य मुनिपुरतः स्त्रियो ननृतुः, गायका अपि जगुः; मृदङ्ग-वीणा-पणव-तालैः सह मनोहरं वाद्यं चक्रुः।
Verse 25
सन्दधेऽस्त्रं स्वधनुषि काम: पञ्चमुखं तदा । मधुर्मनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन् ॥ २५ ॥
तदा कामः स्वधनुषि पञ्चमुखम् अस्त्रं सन्दधे; मधु-मनोरजस्तोक-इन्द्रभृत्याः मुनिमनः व्यकम्पयितुं प्रयतमानाः।
Verse 26
क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥
पुञ्जिकस्थली कन्दुकैः क्रीडन्तीव दर्शयामास; स्तनगौरवात् उद्विग्नमध्याया केशेषु स्रग् विस्रंसिता। कन्दुकान् अनुधावन्त्या इतस्ततो भ्रमद्दृष्टेः सूक्ष्मं वासः मेखला त्रुटिता; तद्वायुर्जहार।
Verse 27
क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥
पुञ्जिकस्थली कन्दुकैः क्रीडन्तीव दर्शयामास; स्तनगौरवात् उद्विग्नमध्याया केशेषु स्रग् विस्रंसिता। कन्दुकान् अनुधावन्त्या इतस्ततो भ्रमद्दृष्टेः सूक्ष्मं वासः मेखला त्रुटिता; तद्वायुर्जहार।
Verse 28
विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्वजितं स्मर: । सर्वं तत्राभवन्मोघमनीशस्य यथोद्यम: ॥ २८ ॥
स्मरः तं स्वजितं मत्वा तदा बाणं विससर्ज; किन्तु तत्र सर्वं मोघम् अभवत्—अनीशस्योद्यम इव।
Verse 29
त इत्थमपकुर्वन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने । दह्यमाना निववृतु: प्रबोध्याहिमिवार्भका: ॥ २९ ॥
हे शौनक! कामदेवः सगणः मुनेरपकुर्वन्तः तस्य तेजसा दह्यमानाः निववृतुः; सुप्ताहिं प्रबोध्य बालका इव।
Verse 30
इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनि: । यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि ॥ ३० ॥
हे ब्रह्मन्! इतीन्द्रानुचरैः धर्षितोऽपि महामुनिः यन्नागादहमो भावं, न तच्चित्रं महत्सु हि।
Verse 31
दृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् । श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर्विस्मयं समगात् परम् ॥ ३१ ॥
निस्तेजसं कामं सगणं दृष्ट्वा, ब्रह्मर्षेरनुभावं श्रुत्वा, भगवान् स्वराट् इन्द्रः परं विस्मयं समगात्।
Verse 32
तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तप:स्वाध्यायसंयमै: । अनुग्रहायाविरासीन्नरनारायणो हरि: ॥ ३२ ॥
तपःस्वाध्यायसंयमैः आत्मसाक्षात्काराय युञ्जतः तस्य चित्तं सम्यक् निबद्धम्; तस्यानुग्रहाय नरनारायणो हरिः स्वयम् आविरासीत्।
Verse 33
तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥
तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ मृगचर्मवल्कलाम्बरौ, त्रिवृतोपवीतिनौ; पवित्रपाणी कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवं च धारयन्तौ।
Verse 34
तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥
तयोरेकः शुक्लवर्णः, अपरः कृष्णवर्णः; उभौ चतुर्भुजौ नवकञ्जलोचनौ रौरववल्कलाम्बरौ त्रिवृतोपवीतधारिणौ। पवित्रपाणिभ्यां कमण्डलुं दण्डमृजुं वैणवं पद्माक्षमालां जन्तुमार्जनं वेदस्वरूपं च दर्भगुच्छं दधतौ; तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू तप एव रूपिणौ विबुधर्षिभिरर्चितौ।
Verse 35
ते वै भगवतो रूपे नरनारायणावृषी । दृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर्ननामाङ्गेन दण्डवत् ॥ ३५ ॥
ते तु भगवतः साक्षाद्रूपे नरनारायणावृषी। तौ दृष्ट्वा मार्कण्डेय ऋषिरुत्थायादरेणाङ्गेन दण्डवन्ननाम।
Verse 36
स तत्सन्दर्शनानन्दनिर्वृतात्मेन्द्रियाशय: । हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम् ॥ ३६ ॥
तयोः सन्दर्शनानन्देन स निर्वृतात्मेन्द्रियाशयः। हृष्टरोमा अश्रुपूर्णाक्षो न शशाक तावुदीक्षितुम्।
Verse 37
उत्थाय प्राञ्जलि: प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव । नमो नम इतीशानौ बभाशे गद्गदाक्षरम् ॥ ३७ ॥
स उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव। गद्गदाक्षरं बभाषे—“नमो नम इतीशानौ” इति पुनः पुनः।
Verse 38
तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च । अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत् ॥ ३८ ॥
तयोः आसनमादाय पादयोरवनिज्य च। अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैश्च तावपूजयत्।
Verse 39
सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी । पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत् ॥ ३९ ॥
सुखमासने समासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी । पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत् ॥
Verse 40
श्रीमार्कण्डेय उवाच किं वर्णये तव विभो यदुदीरितोऽसु: संस्पन्दते तमनु वाङ्मनइन्द्रियाणि । स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धु: ॥ ४० ॥
किं वर्णये तव विभो यदुदीरितोऽसु: संस्पन्दते तमनु वाङ्मनइन्द्रियाणि । स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धु: ॥
Verse 41
मूर्ती इमे भगवतो भगवंस्त्रिलोक्या: क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै । नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा पुनर्ग्रससि सर्वमिवोर्णनाभि: ॥ ४१ ॥
मूर्ती इमे भगवतो भगवंस्त्रिलोक्या: क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै । नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा पुनर्ग्रससि सर्वमिवोर्णनाभि: ॥
Verse 42
तस्यावितु: स्थिरचरेशितुरङ्घ्रिमूलं यत्स्थं न कर्मगुणकालरज: स्पृशन्ति । यद् वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्यै ॥ ४२ ॥
तस्यावितु: स्थिरचरेशितुरङ्घ्रिमूलं यत्स्थं न कर्मगुणकालरज: स्पृशन्ति । यद् वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्यै ॥
Verse 43
नान्यं तवाङ्घ्र्युपनयादपवर्गमूर्ते: क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्म: । ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्य: कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ॥ ४३ ॥
नान्यं तवाङ्घ्र्युपनयादपवर्गमूर्ते: क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्म: । ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्य: कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ॥
Verse 44
तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरो: परस्य । देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम् ॥ ४४ ॥
तस्मात् सत्यबुद्धयोऽहं तव पादपद्ममूलं भजामि, आत्मच्छदं देहादिकं परित्यज्य, हे परात्मगुरो। देहाद्यपार्थं असत् अन्त्यं च केवलाभिमानमात्रं; त्वां प्राप्य तर्हि सर्वमनीषितार्थं विन्देत।
Verse 45
सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो मायामया: स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य । लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम् ॥ ४५ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति, हे ईश, तवात्मबन्धो, मायामया एतेऽस्य जगतः स्थितिलयोदयहेतवः। यद्यपि लीला धृता, तथापि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै; रजस्तमसी तु नृणां व्यसनमोहभियौ जनयतः।
Verse 46
तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति । यत् सात्वता: पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत् ॥ ४६ ॥
तस्मात् तवेह भगवन् तावकाः कुशलाः शुक्लां तनुं स्वदयितां भजन्ति। यत् सात्वताः पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं, यतो लोकोऽभयमुत आत्मसुखं न चान्यत्।
Verse 47
तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवताय । नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय ॥ ४७ ॥
तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवताय। नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय।
Verse 48
यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धी: सन्तं स्वकेष्वसुषु हृद्यपि दृक्पथेषु । तन्माययावृतमति: स उ एव साक्षा- दाद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम् ॥ ४८ ॥
यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धीः, सन्तं स्वकेष्वसुषु हृद्यपि दृक्पथेषु। तन्माययावृतमतिः स उ एव साक्षाद्, आद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम्।
Verse 49
यद्दर्शनं निगम आत्मरह:प्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्त: । तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम् ॥ ४९ ॥
हे प्रभो, यत् दर्शनं निगमेषु आत्मरहस्यप्रकाशं, यत्र कवयोऽपि अजपरा यतन्तो मुह्यन्ति। यं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं, आत्मनिगूढबोधं महापुरुषं अहं वन्दे॥
Frequently Asked Questions
In Purāṇic narrative logic, Indra often represents the anxious guardianship of heavenly status: when a sage’s tapas generates extraordinary tejas (spiritual potency), Indra fears displacement and sends temptations to break the vow (especially brahmacarya). The Bhagavata uses this as a teaching device: genuine yoga and bhakti are proven not by claims but by steadiness amid sensory provocation, showing that divine realization is superior to celestial enjoyments and political rank in Svarga.
He defeats it through long-established inner discipline: strict brahmacarya, regulated worship, Vedic study, and inward meditation on the Supreme Person beyond the senses. The text depicts the seducers as being ‘burned’ by his potency—meaning his mind does not grant them entry; his accumulated tapas and single-pointed devotion neutralize agitation at its source (citta-vṛtti), so the external stimulus cannot mature into desire.
Nara and Nārāyaṇa are direct personal forms of the Supreme Lord appearing as twin sages, embodying austerity, Vedic authority, and compassion. They appear to bestow mercy on Mārkaṇḍeya, confirming that the goal of tapas and yoga is not mere power or longevity but direct relationship with Bhagavān. Their manifestation also anchors the chapter’s theology: the Lord is knowable and approachable, yet remains beyond material senses and speculative methods.