Shloka 15
Brahmā’s Day, the Four Pralayas, and the Supreme Shelter Beyond Cause–Effect
Devanagari script
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
Transliteration
apāṁ rasam atho tejas tā līyante ’tha nīrasāḥ grasate tejaso rūpaṁ vāyus tad-rahitaṁ tadā
Translation
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥
Synonyms
अपाम्of the waters
अपाम्:
सम्बन्ध (Ṣaṣṭhī-sambandha)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (नित्य-बहुवचन), षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), बहुवचन
रसम्taste/essence (sap)
रसम्:
कर्म (Karma; object)
TypeNoun
Rootरस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन
अथthen
अथ:
सम्बन्ध (Discourse connector)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formसमुच्चय/अनन्तरार्थक-अव्यय (connector; then/and)
उindeed
उ:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootउ (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
तेजःfire/energy (tejas)
तेजः:
कर्ता (Kartā; subject)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन
ताःthey (those waters)
ताः:
कर्ता (Kartā; subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सर्वनाम (pronoun)
लीयन्तेdissolve/merge
लीयन्ते:
क्रिया (Kriyā)
TypeVerb
Rootली (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive sense: ‘are dissolved/merge’)
अथthen
अथ:
सम्बन्ध (Discourse connector)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्यय (then)
नीरसाःtasteless (devoid of rasa)
नीरसाः:
कर्तृ-विशेषण (Kartṛ-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootनीरस (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (qualifying ‘ताः/आपः’)
ग्रसतेswallows/absorbs
ग्रसते:
क्रिया (Kriyā)
TypeVerb
Rootग्रस् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
तेजसःof fire/tejas
तेजसः:
सम्बन्ध (Ṣaṣṭhī-sambandha)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन
रूपम्form/colour
रूपम्:
कर्म (Karma; object)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन
वायुःwind/air
वायुः:
कर्ता (Kartā; subject)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन
तत्that (form)
तत्:
कर्म (Karma; object—coreferential)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम; ‘रूपम्’ इत्यस्य निर्देश (refers to that)
रहितम्devoid (of it)
रहितम्:
कर्म-विशेषण (Karma-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootरहित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying ‘तत्/रूपम्’)
तदाthen
तदा:
अधिकरण (Adhikaraṇa; time-locus)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)