Adhyaya 4
Brahmā’s Day, the Four Pralayas, and the Supreme Shelter Beyond Cause–Effect
कालमान-युगपरिमाणकथानन्तरं शुकदेवः परीक्षितं ब्रह्मणोऽहोरात्रे (कल्पे) विस्तरेण बोधयति। अनन्तशयने नारायणस्य योगनिद्रायां ब्रह्मणः शयने च त्रैलोक्यसंहृतिरूपं नैमित्तिकप्रलयं वर्णयति। ततः ब्रह्मायुषः पर्यन्ते प्राकृतप्रलये अनावृष्टि-दुर्भिक्षं, सूर्यशोषणं, सङ्कर्षणाग्निं, प्रचण्डवातान्, अन्ते जलप्लावनं च कथयति। तत्त्वतः पृथिव्याः गन्धः, जलस्य रसः, अग्नेः रूपं, वायोः स्पर्शः, आकाशस्य शब्दः इत्यादिगुणानां क्रमशो लयः, ततः अहङ्कार-महत्-गुण-प्रधानपर्यन्तं लयक्रमः प्रतिपाद्यते। दीप-नेत्र-रूप, घटाकाश, सूर्यप्रतिबिम्ब, मेघ-सूर्यादिदृष्टान्तैः परमेश्वरं विना कारणकार्यद्वैतस्य असारत्वं दर्शयति। अन्ते विवेकज्ञानच्छेदेन अहङ्कारबन्धननाशरूपं आत्यन्तिकप्रलयं, अच्युतसाक्षात्कारं च निष्कर्षयति; तथा भागवतस्य तारकशक्तिं, परम्परां, सर्वभूतेषु कालस्य सततसृष्टिलयप्रवाहं च सूचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च शृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—नृप, परमाणुगतिचलनादारभ्य ब्रह्मणो द्विपरार्धपर्यन्तं कालमानं मया ते कथितम्; युगमानं च। इदानीं ब्रह्मणः कल्पदिनं तथा प्रलयविधिं शृणु॥
Verse 2
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥
चतुर्युगानां सहस्रं यत्, तदेव ब्रह्मणो दिनम् उच्यते; स एव कल्पः। तस्मिन् काले, विशाम्पते, चतुर्दश मनवः प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते च॥
Verse 3
तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥
तस्य दिनस्य अन्ते यावान् प्रलयः, सा एव ब्राह्मी रात्रिः उदाहृता। तत्र हि इमे त्रयो लोकाः प्रलयाय कल्पन्ते—विनाशं यान्ति॥
Verse 4
एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥
एषः नैमित्तिकः प्रलयः इति प्रोक्तः, यत्र विश्वसृक् आत्मभूः ब्रह्मा निद्रां याति; तदा आदिस्रष्टा नारायणः अनन्तशयने शेते, विश्वं च आत्मसात्कृत्वा स्वात्मनि लीनं करोति॥
Verse 5
द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥
द्विपरार्धेऽतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः, तदा सप्त प्रकृतयः प्रलयायैव कल्पन्ते, सर्वसृष्ट्युपादानं लीयते।
Verse 6
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयः, यत्र भूततत्त्वानि लीयन्ते; अण्डकोषः सङ्घातो विघाटं प्राप्य विनश्यति।
Verse 7
पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥
पर्जन्यः शतवर्षाणि भूमौ न वर्षति राजन्; तदा निरन्नाः क्षुधार्दिताः प्रजाः अन्योन्यं भक्षयन्तः शनकैः कालेन क्षयं यान्ति।
Verse 8
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥
सांवर्तको रविः घोरै रश्मिभिः सामुद्रं दैहिकं भौमं च रसं सर्वं पिबति; प्रत्यवर्षं तु न ददाति।
Verse 9
तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥
ततः संवर्तको वह्निः सङ्कर्षणमुखोत्थितः; अनिलवेगसमुत्थः शून्यान् भूविवरान् दहन् सर्वत्र प्रज्वलति।
Verse 10
उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥
उपर्यधः समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययोः। संकर्षणाग्निना चाधो दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत्॥
Verse 11
तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥
ततः प्रचण्डपवनः वर्षाणामधिकं शतम्। परः सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम्॥
Verse 12
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्रवर्णान्यनेकशः। शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनैः॥
Verse 13
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम्॥
Verse 14
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे। ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते॥
Verse 15
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥
Verse 16
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥
Verse 17
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥
Verse 18
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥
Verse 19
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥
Verse 20
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
प्रधानेऽव्यक्ते न वाग्व्यवहारो न मनो न महदादिसूक्ष्मतत्त्वप्रकाशः; न सत्त्व-रजस्-तमांसि, न प्राणो न बुद्धिः, न इन्द्रियाणि न देवताः। न लोकानां सन्निवेशः, न स्वप्न-जाग्रत्-सुषुप्त्यवस्थाः; न खं न जलं न भूमिरनिलोऽग्निरर्कश्च। संसुप्तवत् शून्यवत् च अप्रतर्क्यं तदवाच्यम्; तथापि मूलद्रव्यत्वात् सृष्टेः आधारं प्रधनपदं मुनयः प्राहुः।
Verse 21
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
प्रधानेऽव्यक्ते न स्वप्नो न जागरणं न च सुषुप्तिः; न खं न जलं न भूमिरनिलोऽग्निरर्कश्च। तत् संसुप्तवत् शून्यवत् च अप्रतर्क्यं, वाचामगोचरम्; तथापि तन्मूलभूतं पदं सृष्टेः आधारत्वेन तत्त्वविदो वदन्ति।
Verse 22
लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥
एष प्राकृतिको लयः, यदा पुरुषस्य अव्यक्तस्य च शक्तयः कालविद्रुताः विवशाः सन्तः सम्प्रलीयन्ते, सर्वथा एकीभवन्ति।
Verse 23
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण यद् ज्ञानं भाति तदाश्रयम्, स एव परं तत्त्वम्। यदाद्यन्तवत् तदवस्तु, दृश्यत्वात् कारणेन च अव्यतिरेकात्।
Verse 24
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ॥ २४ ॥
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत्; एवं धीः खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात्, परं तु तत्तत्त्वं तेषां सर्वथा विलक्षणमेव।
Verse 25
बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥
बुद्धेः त्रयः अवस्थाः—जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिश्च—इति कथ्यन्ते। राजन्, प्रत्यगात्मनि यद् नानात्वं अनुभूयते, तत् सर्वं मायामात्रमेव॥
Verse 26
यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥
यथा व्योम्नि जलधराः कदाचिद् भवन्ति कदाचिन्न भवन्ति च, तथा ब्रह्मणि विश्वमिदम् अवयवसमुदयाप्ययाभ्यां जायते नश्यति च॥
Verse 27
सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥
सत्यं हि अवयवः प्रोक्तः सर्वेषाम् अवयविनामिह। विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तवः॥
Verse 28
यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥
यत् सामान्यविशेषाभ्याम् उपलभ्येत स भ्रमः। अन्योन्यापाश्रयात् सर्वम् आद्यन्तवद् अवस्तु यत्॥
Verse 29
विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥
विकारः ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा न निरूप्योऽस्त्यणुरपि। स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत्—नित्यं निर्विकारं सत्॥
Verse 30
न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥
न हि परमार्थसत्ये भौतिकं द्वैतं विद्यते। अविद्वान् यद् द्वैतं मन्यते, तत् घटाकाश–महाकाशयोर्भेदवत्, जलस्थसूर्यप्रतिबिम्ब–आकाशस्थसूर्ययोर्भेदवत्, देहदेहान्तरस्थप्राणयोर्भेदवच्च।
Verse 31
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥
यथा हिरण्यं नृभिः स्वस्वकार्यहेतोः क्रियाभिर्व्यवहारमार्गेषु बहुधा समीयते, एवं लौकिकवैदिकैर्वचोभिर्नानाविधैर्जनैः इन्द्रियगोचरातीतो भगवान् अधोक्षजो व्याख्यायते।
Verse 32
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्केणैव दर्शितोऽपि अर्कांशभूतस्य चक्षुषो तमः करोति, एवं ब्रह्मगुणोऽहङ्कारः तदुत्पन्नोऽपि तेनैव प्रकाश्यमानो ब्रह्मांशकस्य जीवात्मनः परब्रह्मबोधाय प्रतिबन्धकः।
Verse 33
घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥
यदा घनोऽर्कप्रभवो विदीर्यते तदा चक्षुः स्वरूपं रविमीक्षते। तथा यदा आत्मनोऽहङ्कारोपाधिः परविद्याजिज्ञासया नश्यति, तदा स्वकीयां चैतन्यस्वरूपस्मृतिं पुनरनुस्मरेत्।
Verse 34
यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥
यदा एवं विवेकहेतिना ज्ञानखड्गेन मायामयाहङ्काररूपमात्मबन्धनं छित्त्वा अच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते, तद् अङ्ग परीक्शित्, तम् आहुरात्यन्तिकं सम्प्लवं—भवसंसारस्य परमं प्रलयम्।
Verse 35
नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥
सूक्ष्मविदो हे परन्तप, ब्रह्मादीनां सर्वभूतानां नित्यदा उत्पत्तिप्रलयौ सततमेव प्रवर्तेते इति सम्प्रचक्षते।
Verse 36
कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥
कालस्रोतोजवेनाशु नित्यदा ह्रियमाणस्य परिणामिनः पदार्थस्य अवस्थाः ताः जन्मप्रलयहेतवः सदा भवन्ति।
Verse 37
अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥
अनाद्यन्तवता ईश्वरमूर्तिना कालेन कृताः अवस्थाः न दृश्यन्ते, यथा वियति ज्योतिषां सूक्ष्मा गतिपरिवर्तना न प्रत्यक्षा।
Verse 38
नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीदृशी ॥ ३८ ॥
एवं कालस्य गतिः नित्यः नैमित्तिकः प्राकृतिकोऽपि तथा आत्यन्तिकश्चेति चतुर्विधलयभेदेन कथिता।
Verse 39
एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु- र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत: कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ, जगद्विधातुः अखिलसत्त्वधाम्नो नारायणस्य लीलाकथाः एताः ते समासतः कथिताः; कार्त्स्न्येन ताः अभिधातुं नाजोऽपि ईशः।
Verse 40
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षोर्नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद्विविधदुःखदवार्दितस्य ॥
Verse 41
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्ययः । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय सः ॥
Verse 42
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायणः । इमां भागवतीं प्रीतः संहितां वेदसम्मिताम् ॥
Verse 43
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्टः शौनकादिभिः ॥
Frequently Asked Questions
Naimittika (occasional) pralaya occurs at the end of Brahmā’s day, during his night of equal duration. The three planetary systems are devastated, and the universe is withdrawn while Brahmā sleeps. The chapter describes Nārāyaṇa reclining on Ananta Śeṣa and absorbing the cosmos within Himself—showing that dissolution is not chaos but a regulated withdrawal under the Supreme Lord’s control.
Prākṛtika pralaya occurs when Brahmā’s full lifespan ends. The narrative describes escalating cosmic events—drought, the sun’s desiccation, Saṅkarṣaṇa’s fire, destructive wind, then deluge—followed by metaphysical absorption: earth loses fragrance and dissolves; water loses taste into fire; fire loses form into air; air loses touch into ether; ether loses sound into ahaṅkāra; ahaṅkāra is absorbed into mahat; mahat into the guṇas; and the guṇas into pradhāna under the impulse of time.
The repetition functions as a didactic refrain: it fixes the sāṅkhya-style logic of dissolution in the listener’s mind and emphasizes inevitability—each element is defined by a distinguishing quality and is dissolved when that quality is seized by the subtler principle. It also reinforces the theological point that all manifest distinctions are temporary superimpositions upon the Supreme Reality (āśraya).
Ātyantika (ultimate) pralaya is the final destruction of material bondage for the individual jīva. Unlike naimittika or prākṛtika pralaya, which are cosmic cycles, ātyantika pralaya occurs when false ego is cut off by discriminating knowledge and one realizes Lord Acyuta as the Supreme Soul—ending the soul’s identification with the guṇas and the recurring experience of saṁsāra.
They illustrate nondual dependence: perceived differences arise from limiting conditions, not from an ultimate split in reality. The ‘sky in a pot’ shows apparent division without real separation; the ‘sun reflection’ shows a dependent image mistaken as separate; and ‘lamp-eye-form’ shows that knower, knowing, and known share a common basis. Likewise, intelligence, senses, and objects have no independent existence apart from the Absolute Truth, though the Absolute remains transcendent to them.