Adhyaya 3
The Earth Laughs at World-Conquering Kings; Yuga-Dharma and the Remedy for Kali
परिक्षितस्य निकटमृत्युमनुस्मारयन् शुकदेवः वैराग्योपदेशं प्रवर्तयति। भूमेः हास्यरूपेण व्यङ्ग्यं दर्शयति—राजानः राज्यविजये यतन्ते, किन्तु कालमृत्योः पुरतः असहायाः; देहाभिमानजन्यकामेन प्रेरितं राज्यमदं सा निन्दति, यत् प्रसिद्धा नृपाः दैत्याश्चापि कालेन केवलं नामशेषाः कृताः। शुकदेवः स्पष्टयति—राजवंशकथाः ज्ञानवैराग्यहेतवः, न तु परमार्थस्य अन्तः। ततः उत्तमश्लोकस्य गुणलीलानां श्रवणकीर्तनयोः नित्यसेवनं विधत्ते। परिक्षितः कलियुगे मलिनताशुद्धिं युगकालविवरणं च पृच्छति। शुकदेवः सत्यत्रेताद्वापरकलियुगान् धर्मक्षयक्रमेण वर्णयति, कलौ समाजभङ्गं अन्तर्दोषांश्च निरूपयति। अन्ते मोक्षोपायं ददाति—हृदयस्थो भगवान् सर्वतोऽधिकं शुद्धिं करोति, कलौ च परमं साधनं नामसङ्कीर्तनं, हरे कृष्ण महामन्त्रजपः।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच: दृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् । अहो मा विजिगीषन्ति मृत्यो: क्रीडनका नृपा: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच— आत्मनि जयव्यग्रान् नृपान् दृष्ट्वा इयं भूः हसति स्म। सा उवाच— “अहो! मृत्योः क्रीडनका नृपाः मां विजिगीषन्ति”॥
Verse 2
काम एष नरेन्द्राणां मोघ: स्याद् विदुषामपि । येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपा: ॥ २ ॥
काम एष नरेन्द्राणां मोघः स्याद् विदुषामपि। येन फेनोपमे देहे पिण्डेऽस्मिन् नृपाः परं विश्वासं कुर्वन्ति, स च क्षणभङ्गुरः॥
Verse 3
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिणः। ततः सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान्॥ एवं क्रमेण जेष्यामः पृथ्वीं सागरमेखलाम्। इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम्॥
Verse 4
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिणः। ततः सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान्॥ एवं क्रमेण जेष्यामः पृथ्वीं सागरमेखलाम्। इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम्॥
Verse 5
समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा । कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ॥ ५ ॥
समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा। कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम्॥
Verse 6
यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह । गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धय: ॥ ६ ॥
यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह। गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धयः॥
Verse 7
मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रह: । जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम् ॥ ७ ॥
मत्कृते जयलिप्सया भौतिकचित्ताः परस्परं युध्यन्ते; पितरः पुत्रैः विरुध्यन्ते, भ्रातरश्च भ्रातृभिः, राज्यलाभममताबद्धहृदयत्वात्।
Verse 8
ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिन: । स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपा: ॥ ८ ॥
ममैवायं महीकृत्स्ना, न तव—हे मूढ—इति वदन्तः; नृपाः परस्परं स्पर्धमानाः परं घ्नन्ति, मत्कृते च म्रियन्ते।
Verse 9
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
श्रीशुक उवाच—पृथुः पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुनः, मान्धाता सगरो रामः खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघुः; तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्यातिः शन्तनुर्गयः, भगीरथः कुवलयाश्वः ककुत्स्थो नैषधो नृगः; हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावणः, नमुचिः शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारकः; अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वराः—सर्वे सर्वविदः शूराः सर्वे सर्वजितोऽजिताः। तथापि विभो, मर्त्यधर्मिणो मयि ममतां कृत्वोच्चैः प्रवर्तन्ते; कालेन तु कथावशेषाः कृताः, अकृतार्थाः।
Verse 10
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
श्रीशुक उवाच—पृथुः पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुनः, मान्धाता सगरो रामः खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघुः; तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्यातिः शन्तनुर्गयः, भगीरथः कुवलयाश्वः ककुत्स्थो नैषधो नृगः; हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावणः, नमुचिः शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारकः; अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वराः—सर्वे सर्वविदः शूराः सर्वे सर्वजितोऽजिताः। तथापि विभो, मर्त्यधर्मिणो मयि ममतां कृत्वोच्चैः प्रवर्तन्ते; कालेन तु कथावशेषाः कृताः, अकृतार्थाः।
Verse 11
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
श्रीशुक उवाच—पृथुः पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुनः, मान्धाता सगरो रामः खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघुः; तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्यातिः शन्तनुर्गयः, भगीरथः कुवलयाश्वः ककुत्स्थो नैषधो नृगः; हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावणः, नमुचिः शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारकः; अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वराः—सर्वे सर्वविदः शूराः सर्वे सर्वजितोऽजिताः। तथापि विभो, मर्त्यधर्मिणो मयि ममतां कृत्वोच्चैः प्रवर्तन्ते; कालेन तु कथावशेषाः कृताः, अकृतार्थाः।
Verse 12
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
श्रीशुक उवाच—पृथुः पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुनः । मान्धाता सगरो रामः खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघुः । तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्यातिः शन्तनुर्गयः । भगीरथः कुवलयाश्वः ककुत्स्थो नैषधो नृगः । हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावणः । नमुचिः शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारकः । अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वराः । सर्वे सर्वविदः शूराः सर्वे सर्वजितोऽजिताः । ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिणः । कथावशेषाः कालेन ह्यकृतार्थाः कृता विभो ॥
Verse 13
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
श्रीशुक उवाच—पृथुः पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुनः । मान्धाता सगरो रामः खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघुः । तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्यातिः शन्तनुर्गयः । भगीरथः कुवलयाश्वः ककुत्स्थो नैषधो नृगः । हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावणः । नमुचिः शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारकः । अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वराः । सर्वे सर्वविदः शूराः सर्वे सर्वजितोऽजिताः । ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिणः । कथावशेषाः कालेन ह्यकृतार्थाः कृता विभो ॥
Verse 14
कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यश: परेयुषाम् । विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम् ॥ १४ ॥
कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यशः परेयुषाम् । विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम् ॥
Verse 15
यस्तूत्तम:श्लोकगुणानुवाद: सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्न: । तमेव नित्यं शृणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समान: ॥ १५ ॥
यस्तूत्तमःश्लोकगुणानुवादः सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्नः । तमेव नित्यं शृणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समानः ॥
Verse 16
श्रीराजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जना: । विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने ॥ १६ ॥
श्रीराजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जनाः । विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने ॥
Verse 17
युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयो: । कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मन: ॥ १७ ॥
युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयोः । कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मनः ॥
Verse 18
श्रीशुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तज्जनैर्धृत: । सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप ॥ १८ ॥
श्रीशुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तज्जनैर्धृतः । सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप ॥
Verse 19
सन्तुष्टा: करुणा मैत्रा: शान्ता दान्तास्तितिक्षव: । आत्मारामा: समदृश: प्रायश: श्रमणा जना: ॥ १९ ॥
सन्तुष्टाः करुणा मैत्राः शान्ता दान्तास्तितिक्षवः । आत्मारामाः समदृशः प्रायशः श्रमणा जनाः ॥
Verse 20
त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनै: । अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहै: ॥ २० ॥
त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनैः । अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहैः ॥
Verse 21
तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटा: । त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥ २१ ॥
तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटाः । त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥
Verse 22
तप:सत्यदयादानेष्वर्धं ह्रस्वति द्वापरे । हिंसातुष्टयनृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणै: ॥ २२ ॥
तप:सत्यदयादानेष्वर्धं ह्रस्वति द्वापरे । हिंसातुष्टयनृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणै: ॥ २२ ॥
Verse 23
यशस्विनो महाशीला: स्वाध्यायाध्ययने रता: । आढ्या: कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णा: क्षत्रद्विजोत्तरा: ॥ २३ ॥
यशस्विनो महाशीला: स्वाध्यायाध्ययने रता: । आढ्या: कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णा: क्षत्रद्विजोत्तरा: ॥ २३ ॥
Verse 24
कलौ तु धर्मपादानां तुर्यांशोऽधर्महेतुभि: । एधमानै: क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति ॥ २४ ॥
कलौ तु धर्मपादानां तुर्यांशोऽधर्महेतुभि: । एधमानै: क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति ॥ २४ ॥
Verse 25
तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दया: शुष्कवैरिण: । दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तरा: प्रजा: ॥ २५ ॥
तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दया: शुष्कवैरिण: । दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तरा: प्रजा: ॥ २५ ॥
Verse 26
सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणा: । कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥ २६ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणा: । कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥ २६ ॥
Verse 27
प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद् रुचि: ॥ २७ ॥
यदा सत्त्वगुणे मनोबुद्धीन्द्रियाणि दृढतया प्रतिष्ठन्ते, तदा तत् कालं सत्ययुगं विद्यात्; तस्मिन् काले ज्ञानतपसि जनानां रुचिर्भवति।
Verse 28
यदा कर्मसु काम्येषु भक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन् ॥ २८ ॥
यदा देहिनां कर्मसु काम्येषु भक्तिः स्यात्, यशसि च स्पृहा, तदा त्रेतायुगं रजोवृत्तिं प्राधान्येन विद्धि, हे बुद्धिमन्।
Verse 29
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सर: । कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तम: ॥ २९ ॥
यदा लोभः असन्तोषः मानः दम्भः मत्सरश्च प्रबलाः स्युः, काम्यकर्मसु च आसक्तिः, तदा द्वापरयुगं रजस्तमःसमुद्भवं विद्धि।
Verse 30
यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामस: स्मृत: ॥ ३० ॥
यदा माया अनृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनं, शोकमोहौ भयं दैन्यं च प्राधान्येन वर्तन्ते, स कालिः तामसः स्मृतः।
Verse 31
तस्मात् क्षुद्रदृशो मर्त्या: क्षुद्रभाग्या महाशना: । कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसती: ॥ ३१ ॥
तस्मात् कलिदोषैः मर्त्याः क्षुद्रदृशः क्षुद्रभाग्याः महाशनाः, कामिनो वित्तहीनाश्च भविष्यन्ति; स्त्रियश्च असत्याः स्वैरिण्यः पुरुषान्तरं प्रति विचरिष्यन्ति।
Verse 32
दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदा: पाषण्डदूषिता: । राजानश्च प्रजाभक्षा: शिश्नोदरपरा द्विजा: ॥ ३२ ॥
दस्युत्कृष्टा जनपदा वेदाः पाषण्डदूषिताः । राजानश्च प्रजाभक्षाः शिश्नोदरपरा द्विजाः ॥
Verse 33
अव्रता बटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिन: । तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपा: ॥ ३३ ॥
अव्रता बटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिनः । तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपाः ॥
Verse 34
ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रिय: । शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसा: ॥ ३४ ॥
ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रियः । शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसाः ॥
Verse 35
पणयिष्यन्ति वै क्षुद्रा: किराटा: कूटकारिण: । अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥
पणयिष्यन्ति वै क्षुद्राः किराटाः कूटकारिणः । अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम् ॥
Verse 36
पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् । भृत्यं विपन्नं पतय: कौलं गाश्चापयस्विनी: ॥ ३६ ॥
पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् । भृत्यं विपन्नं पतयः कौलं गाश्चापयस्विनीः ॥
Verse 37
पितृभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदा: । ननान्दृश्यालसंवादा दीना: स्त्रैणा: कलौ नरा: ॥ ३७ ॥
कलौ नरा: स्त्रीवशा: दीनाः स्युः; पितॄन् भ्रातॄन् सुहृदो ज्ञातीन् च परित्यज्य, भार्यायाः ननान्दृ-श्यालादिभिः सौरतसौहृदेनैव संगच्छन्ति।
Verse 38
शूद्रा: प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविन: । धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ३८ ॥
कलौ शूद्राः तपोवेषोपजीविनः सन्तः प्रतिग्रहम् करिष्यन्ति; अधर्मज्ञा धर्मं वदन्तोऽपि उत्तमासनम् अधिरुह्य धर्मतत्त्वं प्रवक्तुम् अर्हन्तीति मन्यन्ते।
Verse 39
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
कलौ प्रजाः नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिताः स्युः; राजन्, अनावृष्टिभयातुराः निरन्ने भूतले वसन्ति। वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणैर्हीनाः पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति।
Verse 40
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणैर्हीनाः कलौ प्रजाः; तासां देहाः कृशा: स्युः, रूपं च पिशाचसन्दर्शं शनैः शनैः भविष्यति।
Verse 41
कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदा: । त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि ॥ ४१ ॥
कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे नरा विगृह्य त्यक्तसौहृदाः; प्रियान् प्राणानपि त्यक्ष्यन्ति, स्वकानपि हनिष्यन्ति।
Verse 42
न रक्षिष्यन्ति मनुजा: स्थविरौ पितरावपि । पुत्रान् भार्यां च कुलजां क्षुद्रा: शिश्नोदरंभरा: ॥ ४२ ॥
कलौ मनुजाः स्थविरौ पितरावपि न रक्षिष्यन्ति, न पुत्रान् न कुलजां भार्यां च; क्षुद्राः शिश्नोदरम्भराः स्वोदरतृप्त्यैव प्रवर्तिष्यन्ते।
Verse 43
कलौ न राजन्जगतां परं गुरुं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् । प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्डविभिन्नचेतस: ॥ ४३ ॥
कलौ, राजन्, जगतां परं गुरुं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् अच्युतं भगवन्तं प्रायेण मर्त्याः पाषण्डविभिन्नचेतसो न यक्ष्यन्ति।
Verse 44
यन्नामधेयं म्रियमाण आतुर: पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जना: ॥ ४४ ॥
यन्नामधेयं म्रियमाण आतुरः पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति; तं तु कलौ जना न यक्ष्यन्ति।
Verse 45
पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् । सर्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तम: ॥ ४५ ॥
कलौ पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् सर्वान् चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तमः हरति।
Verse 46
श्रुत: सङ्कीर्तितो ध्यात: पूजितश्चादृतोऽपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम् ॥ ४६ ॥
श्रुतः सङ्कीर्तितो ध्यातः पूजितश्चादृतोऽपि वा—नृणां हृत्स्थो भगवान् जन्मायुताशुभं धुनोति।
Verse 47
यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् । एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ॥ ४७ ॥
यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् । एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ॥
Verse 48
विद्यातप:प्राणनिरोधमैत्री- तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यै: । नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ ४८ ॥
विद्यातप:प्राणनिरोधमैत्रीतीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यै: । नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥
Verse 49
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ॥ ४९ ॥
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ॥
Verse 50
म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वर: । आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रय: ॥ ५० ॥
म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वर: । आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रय: ॥
Verse 51
कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥
Verse 52
कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखै: । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥
कृते विष्णुध्यानात् यत्फलं लभ्यते, त्रेतायां मखयागैः, द्वापरे भगवत्पादसेवनात् च; कलौ तदेव हरिनामकीर्तनात्—हरे कृष्ण महामन्त्रजपेन—सुलभं भवति॥
Frequently Asked Questions
She laughs because their conquest is based on bodily identification and political lust, while they themselves are “playthings” of death. The Earth’s critique is a dharma-śāstric inversion: rulers presume mastery over land and people, yet kāla inevitably strips them of everything. Her laughter functions as instruction (upadeśa), exposing the vanity of sovereignty and pushing the listener toward renunciation and the search for the eternal shelter in Bhagavān.
It presents dharma as standing on four legs—truthfulness, mercy, austerity, and charity—fully present in Satya-yuga. In Tretā, each leg is reduced by a quarter due to irreligious pillars (lying, violence, dissatisfaction, quarrel). In Dvāpara, dharma is halved, and in Kali only one quarter remains, steadily diminishing until destroyed. The chapter also correlates yugas with the dominance of guṇas in collective psychology: goodness (Satya), passion (Tretā), mixed passion/ignorance (Dvāpara), and ignorance (Kali).
The list includes celebrated rulers and formidable antagonists (e.g., Pṛthu, Bharata, Māndhātā, Sagara, Rāma, Raghu; and figures like Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa). The rhetorical repetition intensifies the point: regardless of learning, heroism, or empire, all are conquered by time. The intended takeaway is not genealogical pride but vairāgya—worldly fame collapses into “historical accounts,” whereas devotion yields imperishable benefit.
The chapter culminates in nāma-saṅkīrtana: chanting the Hare Kṛṣṇa mahā-mantra. It teaches that while many practices (austerity, vows, holy baths, mantra recitation, demigod worship) offer some purification, the most complete cleansing occurs when the Supreme Lord is fixed within the heart—most readily achieved in Kali by chanting His holy names.