Adhyaya 10
Mārkaṇḍeya Ṛṣi Meets Lord Śiva: Devotee as Living Tīrtha and the Lord’s Māyā
भगवतो मोहिनीं मायाशक्तिं दृष्ट्वा मārkaṇḍeyo मुनिः केवलं शरणं प्रपद्यते। तदा उमासहितः श्रीशिवः गणैः सह आगत्य तं गाढसमाधौ निमग्नं बाह्यविषयेष्वनवधानं ददर्श। समाधिं न विघ्नयितुं योगबलात् ‘हृदयाकाशे’ प्रविश्य ध्यानमध्ये स्वयमेव प्रादुरभवत्। मुनिः नेत्रे उन्मील्य अर्घ्यपाद्यासनारतीभिः सत्कारं कृत्वा शिवस्य गुणातीतं पदं स्तौति। शिवः पुनः साधुब्राह्मणान् शुद्धभक्तांश्च साक्षात् पावनान्, तीर्थतोयमूर्तिमात्रात् अपि श्रेष्ठान् इति प्रशंसति। वरं पृष्टः मārkaṇḍeyoऽधोक्षजे भगवति तद्भक्तेषु च अव्यभिचारिणीं भक्तिमेव याचते। शिवः तस्मै दीर्घायुः जरामरणवर्जनं त्रिकालज्ञानं पुराणाचार्यत्वं च दत्त्वा प्रस्थितः; एवं मायानुभवात् श्रवणभक्त्या मोक्षपर्यन्तं सेतुमिव बध्नाति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच स एवमनुभूयेदं नारायणविनिर्मितम् । वैभवं योगमायायास्तमेव शरणं ययौ ॥ १ ॥
सूत उवाच—एवं नारायणविनिर्मितं योगमायाया वैभवं अनुभूय मर्कण्डेयऋषिः तमेव भगवन्तं शरणं ययौ।
Verse 2
श्रीमार्कण्डेय उवाच प्रपन्नोऽस्म्यङ्घ्रिमूलं ते प्रपन्नाभयदं हरे । यन्माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञानकाशया ॥ २ ॥
श्रीमार्कण्डेय उवाच—हे हरे, अहं ते पदपङ्कजाङ्घ्रिमूलं प्रपन्नोऽस्मि, यत् प्रपन्नानां अभयदं; यन्मायया ज्ञानच्छलेनापि विबुधा मुह्यन्ति।
Verse 3
सूत उवाच तमेवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पर्यटन् । रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददर्श स्वगणैर्वृत: ॥ ३ ॥
सूत उवाच—तमेवं निभृतात्मानं दिवि वृषेण पर्यटन्, रुद्राण्या सह स्वगणैर्वृतो भगवान् रुद्रो ददर्श।
Verse 4
अथोमा तमृषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत । पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम् ॥ ४ ॥
अथ उमा तमृषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत—पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम्, समाधौ निश्चलम्।
Verse 5
निभृतोदझषव्रातो वातापाये यथार्णव: । कुर्वस्य तपस: साक्षात् संसिद्धिं सिद्धिदो भवान् ॥ ५ ॥
निभृतोदझषव्रातो वातापाये यथार्णवः; अतस्त्वं सिद्धिदो देव, तपस्विनः अस्य साक्षात् संसिद्धिं यथोचितां प्रयच्छ।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच नैवेच्छत्याशिष: क्वापि ब्रह्मर्षिर्मोक्षमप्युत । भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषेऽव्यये ॥ ६ ॥
श्रीभगवानुवाच—नैव एष ब्रह्मर्षिः क्वापि आशिषः इच्छति, मोक्षमपि न; यतः स अव्यये पुरुषे भगवति परां भक्तिं लब्धवान्॥६॥
Verse 7
अथापि संवदिष्यामो भवान्येतेन साधुना । अयं हि परमो लाभो नृणां साधुसमागम: ॥ ७ ॥
अथापि, भवानि, एतेन साधुना सह वयं संवदिष्यामः। नृणां हि परमो लाभः साधुसमागमः॥७॥
Verse 8
सूत उवाच इत्युक्त्वा तमुपेयाय भगवान् स सतां गति: । ईशान: सर्वविद्यानामीश्वर: सर्वदेहिनाम् ॥ ८ ॥
सूत उवाच—इत्युक्त्वा स भगवान् सतां गतिः, ईशानः सर्वविद्यानाम् ईश्वरः सर्वदेहिनाम्, तम् मुनिम् उपेयाय॥८॥
Verse 9
तयोरागमनं साक्षादीशयोर्जगदात्मनो: । न वेद रुद्धधीवृत्तिरात्मानं विश्वमेव च ॥ ९ ॥
तयोः साक्षात् जगदात्मनोः ईशयोः आगमनं न वेद; रुद्धधीवृत्तिः आत्मानं विश्वं एव च न अवेदत्॥९॥
Verse 10
भगवांस्तदभिज्ञाय गिरिशो योगमायया । आविशत्तद्गुहाकाशं वायुश्छिद्रमिवेश्वर: ॥ १० ॥
तदवस्थां विदित्वा गिरिशो भगवान् योगमायया तद्गुहाकाशम् आविशत्; वायुः छिद्रमिव ईश्वरः॥१०॥
Verse 11
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
श्रीमार्कण्डेयः स्वहृदि सहसा शिवं ददर्श—तडित्पिङ्गजटाधरं त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुं उद्यन्तमिव भास्करम्। व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभिरक्षमालाडमरुककपालपरशुभिश्च विभ्राणं; तं दृष्ट्वा विस्मितो मुनिः समाधेर्विरतः ‘किमिदं कुत एवेति’ चिन्तयामास।
Verse 12
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभिरक्षमालाडमरुककपालपरशुभिश्च समलङ्कृतं शिवं हृदि सहसा ददर्श। तस्य तेजोऽरुणोदयभास्करवत्; तं दृष्ट्वा मुनिः विस्मितोऽभूत्, समाधेर्विरतः ‘कुत एष आगतः’ इति मनसा पप्रच्छ।
Verse 13
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
तं शिवं हृदि सहसा भान्तं विचक्ष्य मुनिर्हृदि विस्मितः। समाधेर्विरतः सन् ‘किमिदं कुत एवेति’ इति वितर्कयामास।
Verse 14
नेत्रे उन्मील्य ददृशे सगणं सोमयागतम् । रुद्रं त्रिलोकैकगुरुं ननाम शिरसा मुनि: ॥ १४ ॥
नेत्रे उन्मील्य मुनिः सगणं सोमयागतम्। रुद्रं त्रिलोकैकगुरुं सउमां ददर्श; ततः शिरसा ननाम।
Verse 15
तस्मै सपर्यां व्यदधात् सगणाय सहोमया । स्वागतासनपाद्यार्घ्यगन्धस्रग्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥
स मुनिः सगणाय सहोमया तस्मै सपर्यां व्यदधात्—स्वागतासनपाद्यार्घ्यगन्धस्रग्धूपदीपकैः।
Verse 16
आह त्वात्मानुभावेन पूर्णकामस्य ते विभो । करवाम किमीशान येनेदं निर्वृतं जगत् ॥ १६ ॥
मार्कण्डेय उवाच—विभो, स्वात्मानुभावेन पूर्णकामस्य ते किमहं करवाम? त्वत्कृपया हि जगदिदं सर्वं निर्वृतं भवति॥
Verse 17
नम: शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च । रजोजुषेऽथ घोराय नमस्तुभ्यं तमोजुषे ॥ १७ ॥
नमः शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च। रजोजुषेऽथ घोराय नमस्तुभ्यं तमोजुषे॥
Verse 18
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवानादिदेव: सतां गति: । परितुष्ट: प्रसन्नात्मा प्रहसंस्तमभाषत ॥ १८ ॥
सूत उवाच—एवं स्तुतः स भगवानादिदेवः सतां गतिः। परितुष्टः प्रसन्नात्मा प्रहसन् तमभाषत॥
Verse 19
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीष्व न: कामं वरदेशा वयं त्रय: । अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद् विन्दतेऽमृतम् ॥ १९ ॥
श्रीभगवानुवाच—वरं वृणीष्व नः कामं वरदेशा वयं त्रयः। अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद्विन्दतेऽमृतम्॥
Verse 20
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
ब्राह्मणाः साधवः शान्ता निःसङ्गा भूतवत्सलाः। एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैराः समदर्शिनः॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते। अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वरः॥
Verse 21
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
ब्राह्मणाः साधवः शान्ता निःसङ्गा भूतवत्सलाः । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैराः समदर्शिनः ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वरः ॥
Verse 22
न ते मय्यच्युतेऽजे च भिदामण्वपि चक्षते । नात्मनश्च जनस्यापि तद् युष्मान् वयमीमहि ॥ २२ ॥
न ते मय्यच्युतेऽजे च भिदामण्वपि चक्षते । नात्मनश्च जनस्यापि तद् युष्मान् वयमीमहि ॥
Verse 23
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिता: । ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दर्शनमात्रत: ॥ २३ ॥
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिताः । ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दर्शनमात्रतः ॥
Verse 24
ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मद्रूपं त्रयीमयम् । बिभ्रत्यात्मसमाधानतप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २४ ॥
ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मद्रूपं त्रयीमयम् । बिभ्रत्यात्मसमाधानतपःस्वाध्यायसंयमैः ॥
Verse 25
श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महापातकिनोऽपि व: । शुध्येरन्नन्त्यजाश्चापि किमु सम्भाषणादिभि: ॥ २५ ॥
श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महापातकिनोऽपि वः । शुध्येरन्नन्त्यजाश्चापि किमु सम्भाषणादिभिः ॥
Verse 26
सूत उवाच इति चन्द्रललामस्य धर्मगुह्योपबृंहितम् । वचोऽमृतायनमृषिर्नातृप्यत् कर्णयो: पिबन् ॥ २६ ॥
सूत उवाच—एवं चन्द्रललामस्य शिवस्य धर्मगुह्योपबृंहितं वचोऽमृतायनं श्रुत्वा, कर्णयोः पिबन्निव मार्कण्डेयऋषिर्न कदापि तृप्तिमगात्।
Verse 27
स चिरं मायया विष्णोर्भ्रामित: कर्शितो भृशम् । शिववागमृतध्वस्तक्लेशपुञ्जस्तमब्रवीत् ॥ २७ ॥
स चिरं विष्णोर्मायया प्रलयाम्भसि भ्रमितः, भृशं कर्शितः; शिववागमृतैः ध्वस्तक्लेशपुञ्जः स तं शिवं प्रत्यब्रवीत्।
Verse 28
श्रीमार्कण्डेय उवाच अहो ईश्वरलीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । यन्नमन्तीशितव्यानि स्तुवन्ति जगदीश्वरा: ॥ २८ ॥
श्रीमार्कण्डेय उवाच—अहो ईश्वरलीलेयं शरीरिणां दुर्विभाव्या; यद् जगदीश्वराः स्वयम् ईशितव्यानि नमन्ति स्तुवन्ति च।
Verse 29
धर्मं ग्राहयितुं प्राय: प्रवक्तारश्च देहिनाम् । आचरन्त्यनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति च ॥ २९ ॥
धर्मं ग्राहयितुं प्रायः देहिनां धर्मप्रवक्तारः स्वयम् आदर्शमाचरन्ति, परेषां सत्कर्माण्यनुमोदन्ते, क्रियमाणं च स्तुवन्ति।
Verse 30
नैतावता भगवत: स्वमायामयवृत्तिभि: । न दुष्येतानुभावस्तैर्मायिन: कुहकं यथा ॥ ३० ॥
नैतावता भगवतः स्वमायामयवृत्तिभिः अनुभावो न दुष्येत; तैः कुहकैर्मायिनः शक्तिरिव न क्षीयते।
Verse 31
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
यः मनसा इदं विश्वं सृष्ट्वा आत्मना तदनुप्रविश्य, गुणैः प्रवर्त्यमानैः कर्तेवाभाति—यथा स्वप्नदृक् स्वप्ने। तस्मै त्रिगुणाय गुणात्मने, केवलाय अद्वितीयाय, गुरवे ब्रह्ममूर्तये भगवते नमः।
Verse 32
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
यः मनसा इदं विश्वं सृष्ट्वा आत्मना तदनुप्रविश्य, गुणैः प्रवर्त्यमानैः कर्तेवाभाति—यथा स्वप्नदृक् स्वप्ने। तस्मै त्रिगुणाय गुणात्मने, केवलाय अद्वितीयाय, गुरवे ब्रह्ममूर्तये भगवते नमः।
Verse 33
कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वरदर्शनात् । यद्दर्शनात् पूर्णकाम: सत्यकाम: पुमान् भवेत् ॥ ३३ ॥
कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद्वरदर्शनात्। यद्दर्शनात् पूर्णकामः सत्यकामः पुमान् भवेत्॥
Verse 34
वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् । भगवत्यच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि ॥ ३४ ॥
वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात्। भगवत्यच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि॥
Verse 35
सूत उवाच इत्यर्चितोऽभिष्टुतश्च मुनिना सूक्तया गिरा । तमाह भगवाञ्छर्व: शर्वया चाभिनन्दित: ॥ ३५ ॥
सूत उवाच—इत्यर्चितोऽभिष्टुतश्च मुनिना सूक्तया गिरा। तमाह भगवाञ्छर्वः शर्वया चाभिनन्दितः॥
Verse 36
कामो महर्षे सर्वोऽयं भक्तिमांस्त्वमधोक्षजे । आकल्पान्ताद् यश: पुण्यमजरामरता तथा ॥ ३६ ॥
महर्षे, त्वं अधोक्षजे भगवति भक्तिमान् असि; तस्मात् सर्वः कामः ते पूर्णो भविष्यति। आकल्पान्तात् पुण्यं यशः तथा अजरामरत्वं च त्वं प्राप्स्यसि॥
Verse 37
ज्ञानं त्रैकालिकं ब्रह्मन् विज्ञानं च विरक्तिमत् । ब्रह्मवर्चस्विनो भूयात् पुराणाचार्यतास्तु ते ॥ ३७ ॥
ब्रह्मन्, ते त्रैकालिकं ज्ञानं विज्ञानं च विरक्तिसंयुतम् अस्तु। ब्रह्मवर्चस्विनः त्वं भूयाः; पुराणाचार्यतां च त्वं प्राप्नुयाः॥
Verse 38
सूत उवाच एवं वरान् स मुनये दत्त्वागात् त्र्यक्ष ईश्वर: । देव्यै तत्कर्म कथयन्ननुभूतं पुरामुना ॥ ३८ ॥
सूत उवाच—एवं स मुनये वरान् दत्त्वा त्र्यक्ष ईश्वरः अगात्। देव्यै च पुरा मुनानुभूतं तत्कर्म तथा भगवन्मायावैभवं कथयन्॥
Verse 39
सोऽप्यवाप्तमहायोगमहिमा भार्गवोत्तम: । विचरत्यधुनाप्यद्धा हरावेकान्ततां गत: ॥ ३९ ॥
सः अपि भार्गवोत्तमः मार्कण्डेयः अवाप्तमहायोगमहिमा। अधुनापि स जगति विचरति, हरौ एकान्तभक्तितां गतः॥
Verse 40
अनुवर्णितमेतत्ते मार्कण्डेयस्य धीमत: । अनुभूतं भगवतो मायावैभवमद्भुतम् ॥ ४० ॥
एतत् ते मया अनुवर्णितं—धीमतः मार्कण्डेयस्य चरितं, विशेषतः यत् स भगवतोऽद्भुतं मायावैभवम् अनुभूतवान्॥
Verse 41
एतत् केचिदविद्वांसो मायासंसृतिरात्मन: । अनाद्यावर्तितं नृणां कादाचित्कं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥
एतत् किञ्चिदपूर्वं घटितमपि, केचिदविद्वांसो जनाः परमेश्वरकृतां मायामयीं संसृतिं बद्धजीवानां अनादिकालप्रवृत्तां नित्यावर्तिनीं इवोपमां प्रचक्षते।
Verse 42
य एवमेतद् भृगुवर्य वर्णितं रथाङ्गपाणेरनुभावभावितम् । संश्रावयेत् संशृणुयादु तावुभौ तयोर्न कर्माशयसंसृतिर्भवेत् ॥ ४२ ॥
य एतद् भृगुवर्य त्वया वर्णितं रथाङ्गपाणेरनुभावभावितं मārkaṇḍेयकथाम्; यः सम्यक् संश्रावयेत् वा संशृणुयाद् वा, तयोः कर्माशयजन्या संसृतिः पुनर्न भवेत्।
Frequently Asked Questions
Mārkaṇḍeya’s mind is withdrawn from external function due to deep samādhi, so ordinary approach would not register. Śiva uses yogic siddhi to appear within the sage’s inner awareness, demonstrating mastery over subtle existence while honoring the sage’s absorption. The episode also teaches that the Lord’s associates can interface with consciousness directly, and that genuine trance is characterized by forgetfulness of self and world, not performative stillness.
Śiva states that water-bodies and externally viewed deities purify ‘after a considerable time’ because people often approach them with external vision and mixed motives. A pure devotee, however, purifies immediately by darśana because devotion carries the Lord’s presence (bhagavat-sambandha) and awakens remembrance and surrender in others. The teaching elevates sādhu-saṅga as the most potent tīrtha.
Śiva names Brahmā, Viṣṇu (Hari), and himself as foremost among benedictors, emphasizing that contact with cosmic rulers is not meaningless. Yet the chapter’s conclusion reframes the highest boon: Mārkaṇḍeya asks not for wealth, siddhi, or even mokṣa, but for unwavering bhakti—showing that devotion is superior to all benedictions and that devas ultimately honor bhakti.
Śiva grants enduring fame, freedom from old age and death until the end of the creation cycle, tri-kāla-jñāna (knowledge of past, present, and future), and realization enriched by renunciation—culminating in eligibility as a Purāṇic spiritual master. These gifts validate Mārkaṇḍeya as a trustworthy transmitter (paramparā) while keeping bhakti central: the boons are secondary confirmations of his devotion to Adhokṣaja.