Adhyaya 90

Verse 1

श्री-शुक उवाच सुखं स्व-पुर्यां निवसन् द्वारकायां श्रियः पतिः । सर्व-सम्पत्-समृद्धायां जुष्टायां वृष्णि-पुङ्गवैः ॥

श्रीशुक उवाच—स्वपुर्यां द्वारकायां श्रियः पतिः सुखं निवसन्। सर्वसम्पत्समृद्धायां वृष्णिपुङ्गवैर्जुष्टायां बभूव॥

Verse 2

स्त्रीभिश्चोत्तम-वेषाभिर्नव-यौवन-कान्तिभिः । कन्दुकादिभिर्हर्म्येषु क्रीडन्तीभिस्तडिद्-द्युभिः ॥

तत्र द्वारकायां स्त्रियः उत्तमवेषाभिः नवयौवनकान्तिभिः कन्दुकादिभिः क्रीडाभिः हर्म्येषु क्रीडन्त्यः तडिद्द्युभिरिव दीप्तिमत्यः आसन्।

Verse 3

नित्यं सङ्कुलमार्गायां मदच्युद्भिर्मतङ्गजैः । स्वलङ्कृतैर्भटैरश्वैरथैश्च कनकोज्ज्वलैः ॥

नित्यं द्वारकायाः मार्गाः मदच्युद्भिर्मतङ्गजैः स्वलङ्कृतैर्भटैरश्वैरथैश्च कनकोज्ज्वलैः सङ्कुलाः आसन्।

Verse 4

उद्यानोपवनाढ्यायां पुष्पितद्रुमराजिषु । निर्विशद्भृङ्गविहगैर्नादितायां समन्ततः ॥

उद्यानोपवनाढ्यायां पुष्पितद्रुमराजिषु समन्ततः निर्विशद्भृङ्गविहगैः नादितायां सा पुरी बभौ।

Verse 5

रेमे षोडश-साहस्र-पत्नीनां एक-वल्लभः । तावद् विचित्र-रूपो 'सौ तद्-गेहेषु महर्द्धिषु ॥

षोडशसाहस्रपत्नीनाम् एकवल्लभः स भगवान् ताभिः सह रेमे; स च विचित्ररूपः तावद् महर्द्धिषु तद्गेहेषु युगपत् आसीत्।

Verse 6

प्रोत्फुल्लोत्पल-कह्लार-कुमुदाम्भोज-रेणुभिः । वासितामल-तोयेषु कूजद्-द्विज-कुलेषु च ॥

प्रोत्फुल्लोत्पलकह्लारकुमुदाम्भोजरेणुभिः वासितामलतोयेषु कूजद्द्विजकुलेषु च सरःसु बभूवुः।

Verse 7

विजहार विगाह्याम्भो ह्रदिनीषु महोदयः । कुच-कुङ्कुम-लिप्ताङ्गः परिरब्धश्च योषिताम् ॥

विजहार विगाह्याम्भो ह्रदिनीषु महोदयः । कुच-कुङ्कुम-लिप्ताङ्गः परिरब्धश्च योषिताम् ॥

Verse 8

उपगीयमानो गन्धर्वैर्मृदङ्ग-पणवानकान् । वादयद्भिर्मुदा वीणां सूत-मागध-वन्दिभिः ॥

उपगीयमानो गन्धर्वैर्मृदङ्ग-पणवानकान् । वादयद्भिर्मुदा वीणां सूत-मागध-वन्दिभिः ॥

Verse 9

सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिर्हसन्तीभिः स्म रेचकैः । प्रतिषिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीभिर्यक्षराड् इव ॥

सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिर्हसन्तीभिः स्म रेचकैः । प्रतिषिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीभिर्यक्षराड् इव ॥

Verse 10

ताः क्लिन्न-वस्त्र-विवृतोरु-कुच-प्रदेशाः सिञ्चन्त्य उद्धृत-बृहत्-कवर-प्रसूनाः । कान्तं स्म रेचक-जिहीर्षययोपगुह्य जात-स्मरोत्स्मय-लसद्-वदना विरेजुः ॥

ताः क्लिन्न-वस्त्र-विवृतोरु-कुच-प्रदेशाः सिञ्चन्त्य उद्धृत-बृहत्-कवर-प्रसूनाः । कान्तं स्म रेचक-जिहीर्षययोपगुह्य जात-स्मरोत्स्मय-लसद्-वदना विरेजुः ॥

Verse 11

कृष्णस् तु तत्-स्तन-विशज्जित-कुङ्कुम-स्रक् । क्रीडाभिषङ्ग-धुत-कुन्तल-वृन्द-बन्धः ॥ सिञ्चन् मुहुर् युवतिभिः प्रतिषिच्यमानो रेमे करेणुभिर् इवेभ-पतिः परीतः ॥

कृष्णस् तु तत्-स्तन-विशज्जित-कुङ्कुम-स्रक् । क्रीडाभिषङ्ग-धुत-कुन्तल-वृन्द-बन्धः ॥ सिञ्चन् मुहुर् युवतिभिः प्रतिषिच्यमानो रेमे करेणुभिर् इवेभ-पतिः परीतः ॥

Verse 12

नटानां नर्तकीनां च गीत-वाद्योपजीविनाम् । क्रीडालङ्कार-वासांसि कृष्णो 'दात् तस्य च स्त्रियः ॥

श्रीकृष्णो नटानां नर्तकीनां च गीतवाद्योपजीविनां च क्रीडालङ्कारवासांसि ददौ, तेषां स्त्रीभ्यश्च दानानि प्रददौ।

Verse 13

कृष्णस्यैवं विहरतो गत्यालापेक्षितस्मितैः । नर्मक्ष्वेलिपरिष्वङ्गैः स्त्रीणां किल हृता धियः ॥

कृष्णस्यैवं विहरतः सुगत्यालापेक्षितस्मितैः नर्मक्रीडापरिष्वङ्गैश्च स्त्रीणां धियः खलु हृताः।

Verse 14

ऊचुर्मुकुन्दैकधियो गिर उन्मत्तवज्जडम् । चिन्तयन्त्योऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः शृणु ॥

मुकुन्दैकधियः स्त्रियोऽरविन्दाक्षं निरन्तरं चिन्तयन्त्य उन्मत्तवज्जडं गिर ऊचुः; तानि मे वदतः शृणु।

Verse 15

महिष्य ऊचुः कुररि विलपसि त्वं वीत-निद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्याम् ईश्वरो गुप्त-बोधः । कुररि विलपसि त्वं वीत-निद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्याम् ईश्वरो गुप्त-बोधः । वयमिव सखि कच्चिद् गाढ-निर्विद्ध-चेता नलिन-नयन-हासोदार-लीलेक्षितेन ॥

महिष्य ऊचुः—कुररि किं विलपसि वीतनिद्रा न शेषे, जगति रात्र्याम् सुप्ते ईश्वरो गुप्तबोधः शेते? सखि, कच्चिद् वयमिव गाढनिर्विद्धचेता नलिननयनहासोदारलीलेक्षितेन?

Verse 16

नेत्रे निमीलयसि नक्तम् अदृष्ट-बन्धुस् त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि । नेत्रे निमीलयसि नक्तम् अदृष्ट-बन्धुस् त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि । दास्यं गत वयमिवाच्युत-पाद-जुष्टां किं वा स्रजं स्पृहयसि कवरेण वोढुम् ॥

चक्रवाकि, नक्तं नेत्रे निमीलयसि अदृष्टबन्धुः करुणं रोरवीषि; वयमिवाच्युतपादजुष्टां दास्यं गताः, किं वा कवरेण वोढुं तस्य स्रजं स्पृहयसि?

Verse 17

भो भोः सदा निष्टनसे उदन्वन्न् अलब्ध-निद्रो ’धिगत-प्रजागरः । किं वा मुकुन्दापहृतात्म-लाञ्छनः प्राप्तां दशां त्वं च गतो दुरत्ययाम् ॥

भो भोः उदन्वन्! सदा किं निष्टनसे, अलब्धनिद्रः सदा प्रजागरः? किं वा मुकुन्देन तव आत्मलाञ्छनं हृतं, तेन त्वं दुरत्ययां दशां प्राप्तोऽसि?

Verse 18

त्वं यक्ष्मणा बलवतासि गृहीत इन्दो क्षीणस् तमो न निज-दीधितिभिः क्षिणोषि । कच्चिन् मुकुन्द-गदितानि यथा वयं त्वं विस्मृत्य भोः स्थगित-गीर् उपलक्ष्यसे नः ॥

हे इन्दो! किं बलवता यक्ष्मणा गृहीतोऽसि, क्षीणः सन् निजदीधितिभिः तमो न क्षिणोषि? कच्चित् मुकुन्दगदितानि वयमिव त्वं विस्मृत्य, भोः, स्थगितगीः नः पुरतः उपलक्ष्यसे?

Verse 19

किं न्वाचरितमस्माभिर्मलयानिल तेऽप्रियम् । गोविन्दापाङ्गनिर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम् ॥

मलयानिल! अस्माभिः किं न्वाचरितं तव अप्रियम्? गोविन्दापाङ्गनिर्भिन्ने हृदि नः स्मरम् ईरयसि।

Verse 20

मेघ श्रीमंस्त्वमसि दयितो यादवेन्द्रस्य नूनं श्रीवत्साङ्कं वयमिव भवान् ध्यायति प्रेमबद्धः । अत्युत्कण्ठः शवलहृदयोऽस्मद्विधो बाष्पधाराः स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुर्दुःखदस्तत्प्रसङ्गः ॥

मेघ श्रीमन्! त्वं नूनं यादवेन्द्रस्य दयितोऽसि; श्रीवत्साङ्कं तं वयमिव भवान् प्रेमबद्धो ध्यायति। अत्युत्कण्ठः शवलहृदयोऽस्मद्विधो बाष्पधाराः स्मृत्वा स्मृत्वा मुहुर्विसृजसि; तद्वियोगप्रसङ्गो दुःखदः।

Verse 21

प्रिय-राव-पदानि भाषसे मृत-सञ्जीविकयानयाऽनया गिरा । करवाणि किमद्य ते प्रियं वद मे वल्गित-कण्ठ कोकिल ॥

प्रियरावपदानि भाषसे; अनया मृतसञ्जीविकया गिरा। करवाणि किमद्य ते प्रियं? वद मे वल्गितकण्ठ कोकिल।

Verse 22

न चलसि न वदस्युदार-बुद्धे क्षिति-धर चिन्तयसि महान्तम् अर्थम् । अपि बत वसुदेव-नन्दनाङ्घ्रिं वयमिव कामयसि स्तनैर्विधर्तुम् ॥

न चलसि न वदसि उदारबुद्धे, क्षितिधर, महान्तम् अर्थं चिन्तयसि। अथवा बत वसुदेव-नन्दनस्य अङ्घ्रिं वयमिव स्तनैः विधर्तुं कामयसि॥

Verse 23

शुष्यद्-ध्रदाः करशिता बत सिन्धु-पत्न्यः सम्प्रत्य अपास्त-कमल-श्रिय इष्ट-भर्तुः । यद्वद् वयं मधु-पतेः प्रणयावलोकम् अप्राप्य मुष्ट-हृदयाः पुरु-कर्‌शिताः स्म ॥

शुष्यद्-ह्रदाः करशिता बत सिन्धु-पत्न्यः, सम्प्रत्य् अपास्त-कमल-श्रिय इष्ट-भर्तुः। यद्वद् वयं मधु-पतेः प्रणयावलोकम् अप्राप्य मुष्ट-हृदयाः पुरु-कर्‌शिताः स्म॥

Verse 24

हंस स्वागतम् आस्यतां पिब पयो ब्रूहि अङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कच्चिद् अजितः स्वस्त्य् आस्त उक्तं पुरा । हंस स्वागतम् आस्यतां पिब पयो ब्रूहि अङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कच्चिद् अजितः स्वस्त्य् आस्त उक्तं पुरा । किं वा नश् चल-सौहृदः स्मरति तं कस्माद् भजामो वयं क्षौद्रालापय काम-दं श्रियम् ऋते सैवैक-निष्ठा स्त्रियाम् ॥

हंस स्वागतम्; आस्यतां पिब पयः, ब्रूहि अङ्ग शौरेः कथाम्। दूतं त्वां नु विदाम; कच्चिद् अजितः स्वस्त्य् आस्त इति उक्तं पुरा॥ किं वा नः चल-सौहृदः स्मरति तं, कस्माद् भजामो वयम्? क्षौद्रालापय, काम-दं श्रियम् ऋते, सैवैक-निष्ठा स्त्रियाम्॥

Verse 25

श्री-शुक उवाच इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम् ॥

श्री-शुक उवाच—इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम्॥

Verse 26

श्रुत-मात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः । उरु-गायोरु-गीतो वा पश्यन्तीनां च किं पुनः ॥

श्रुत-मात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः। उरु-गायोरु-गीतो वा पश्यन्तीनां च किं पुनः॥

Verse 27

याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पाद-संवाहनादिभिः । जगद्गुरुं भर्तृ-बुद्ध्या तासां किं वर्ण्यते तपः ॥

याः प्रेम्णा पादसंवाहनादिभिः सर्वथा तम् उपासते स्म, स जगद्गुरुरपि ताभिर्भर्तृबुद्ध्या गृहीतः। तासां तपः पुण्यं वा किं वर्ण्यते?

Verse 28

एवं वेदोदितं धर्मम् अनुतिष्ठन् सतां गतिः । गृहं धर्मार्थ-कामानां मुहुः चादर्शयत् पदम् ॥

एवं वेदोदितं धर्ममनुतिष्ठन् सतां गतिः प्रभुः, गृहं धर्मार्थकामानां पदं मुहुः समदर्शयत्।

Verse 29

आस्थितस्य परं धर्मं कृष्णस्य गृह-मेधिनाम् । आसन् षोडश-साहस्रं महिष्यश् च शताधिकम् ॥

कृष्णो गृहमेधिनां परं धर्ममास्थितः, षोडशसाहस्रं महिष्यो बभूवुः, शताधिकाश्चापराः।

Verse 30

तासां स्त्री-रत्न-भूतानाम् अष्टौ याः प्राग् उदाहृताः । रुक्मिणी-प्रमुखा राजंस् तत्-पुत्राश् चानुपूर्वशः ॥

तासां स्त्रीरत्नभूतानाम् अष्टौ याः प्रागुदाहृताः, रुक्मिणीप्रमुखा राजन्, तद्पुत्राश्चानुपूर्वशो वर्ण्यन्ते।

Verse 31

एकैकस्यां दश दश कृष्णो 'जीजनद् आत्मजान् । यावत्या आत्मनो भार्या अमोघ-गतिर् ईश्वरः ॥

एकैकस्यां दश दश कृष्णोऽजीजनदात्मजान्; यावत्य आत्मनो भार्या अमोघगतिर् ईश्वरः।

Verse 32

तेषाम् उद्दाम-वीर्याणाम् अष्टा-दश महा-रथाः । आसन्न् उदार-यशसस् तेषां नामानि मे शृणु ॥

तेषां पुत्राणाम् उद्दामवीर्याणाम् अष्टादश महा-रथाः आसन्, उदारयशसां तेषां नामानि मत्तः शृणु।

Verse 33

प्रद्युम्नश् चानिरुद्धश् च दीप्तिमान् भानुर् एव च । साम्बो मधुर् बृहद्भानुश् चित्रभानुर् वृकोऽरुणः ॥

प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च दीप्तिमान् भानुरेव च। साम्बो मधुर्बृहद्भानुश्चित्रभानुर्वृकोऽरुणः॥

Verse 34

पुष्करो वेदबाहुश् च श्रुतदेवः सुनन्दनः । चित्रबाहुर् विरूपश् च कविर् न्यग्रोध एव च ॥

पुष्करो वेदबाहुश्च श्रुतदेवः सुनन्दनः। चित्रबाहुर्विरूपश्च कविर्न्यग्रोध एव च॥

Verse 35

एतेषाम् अपि राजेन्द्र तनु-जानां मधु-द्विषः । प्रद्युम्न आसीत् प्रथमः पितृ-वद् रुक्मिणी-सुतः ॥

एतेषामपि राजेन्द्र तनुजानां मधुद्विषः। प्रद्युम्न आसीत् प्रथमः पितृवद् रुक्मिणीसुतः॥

Verse 36

स रुक्मिणो दुहितरम् उपयेमे महा-रथः । तस्यां ततो 'निरुद्धो 'भूत् नागायत-बलान्वितः ॥

स महा-रथः रुक्मिणो दुहितरम् उपयेमे। तस्यां ततोऽनिरुद्धोऽभूत् नागायत-बलान्वितः॥

Verse 37

स चापि रुक्मिणः पौत्रीं दौहित्रो जगृहे ततः । वज्रस् तस्याभवद् यस् तु मौषलाद् अवशेषितः ॥

ततः स चापि रुक्मिणः पौत्रीं दौहित्रो जगृहे। तस्यां वज्रः समजनि, मौषल-विप्लवात् एक एवावशिष्टः॥

Verse 38

प्रतिबाहुर् अभूत् तस्मात् सुबाहुस् तस्य चात्मजः । सुबाहोः शान्तसेनो 'भूच् छतसेनस् तु तत्सुतः ॥

तस्माद् वज्रात् प्रतिबाहुरभूत्, तस्यात्मजः सुबाहुः। सुबाहोः शान्तसेनोऽभूत्, तस्य पुत्रः शतसेनः॥

Verse 39

न ह्येतस्मिन्कुले जाता अधना अबहुप्रजाः । अल्पायुषोऽल्पवीर्याश्च अब्रह्मण्याश्च जज्ञिरे ॥

एतस्मिन् कुले न कदाचिद् अधनाः, नाबहुप्रजाः। नाल्पायुषो नाल्पवीर्याः, न चाब्रह्मण्याः प्राजायन्त॥

Verse 40

यदुवंशप्रसूतानां पुंसां विख्यातकर्मणाम् । सङ्ख्या न शक्यते कर्तुमपि वर्षायुतैर्नृप ॥

यदुवंशप्रसूतानां विख्यातकर्मणां नराणाम्। हे नृप, तेषां सङ्ख्या न शक्यते कर्तुं वर्षायुतैरपि॥

Verse 41

तिस्रः कोट्यः सहस्राणाम् अष्टाशीति-शतानि च । आसन् यदु-कुलाचार्याः कुमाराणाम् इति श्रुतम् ॥

श्रूयते यदुकुलाचार्याः कुमाराणां त्रयः कोट्यः। सहस्राण्यपि, अष्टाशीति-शतानि चासन् इति॥

Verse 42

सङ्ख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् । यत्रायुतानाम् अयुत-लक्षेणास्ते स आहुकः ॥

यादवानां महात्मनां सङ्ख्यानं कः करिष्यति? यत्रायुतानाम् अयुतलक्षेण स आहुक एवास्ते।

Verse 43

देवासुराहव-हता दैतेया ये सु-दारुणाः । ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा दृप्ता बबाधिरे ॥

देवासुराहवे हता ये सुदारुणा दैतेयाः, ते मनुष्येषु पुनरुत्पन्नाः प्रजां दृप्ताः बबाधिरे।

Verse 44

तन्-निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुले । अवतीर्णाः कुल-शतं तेषामेकाधिकं नृप ॥

तन्निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुलेऽवतीर्णाः; कुलशतं तेषामेकाधिकं नृप।

Verse 45

तेषां प्रमाणं भगवान् प्रभुत्वेनाभवद्धरिः । ये चानुवर्तिनस्तस्य ववृधुः सर्वयादवाः ॥

तेषां प्रमाणं भगवान् हरिः प्रभुत्वेनाभवत्; तदनुवर्तिनः सर्वे यादवाः सम्यग्ववृधुः।

Verse 46

शय्यासनाटनालाप- क्रीडास्नानादि-कर्मसु । न विदुः सन्तमात्मानं वृष्णयः कृष्ण-चेतसः ॥

शय्यासनाटनालापक्रीडास्नानादिकर्मसु वृष्णयः कृष्णचेतसः सन्तमात्मानं न विदुः।

Verse 47

तीर्थं चक्रे नृपोनं यदजनि यदुषु स्वः-सरित् पाद-शौचं । विद्विट्-स्निग्धाः स्वरूपं ययुरजित-पर श्रीर् यदर्थे ’न्य-यत्नः ॥ यन्-नामामङ्गल-घ्नं श्रुतमथ गदितं यत्कृतो गोत्र-धर्मः । कृष्णस्यैतन्न चित्रं क्षिति-भर-हरणं काल-चक्रायुधस्य ॥

यत्र यदुषु स्वःसरित् पादशौचं कृत्वा नृपोनं तीर्थं चक्रे भगवान्। विद्विट्स्निग्धा अपि स्वरूपं ययुः; अजितपरश्रीरपि लक्ष्मीस्तदर्थेऽन्ययत्नं करोति। यन्नाम श्रुतं गदितं चामङ्गलघ्नं, यत्सन्निधौ गोत्रधर्मोऽपि प्रतिष्ठते। नैतदद्भुतं कृष्णस्य कालचक्रायुधस्य क्षितिभरहरणस्य॥

Verse 48

जयति जन-निवासो देवकी-जन्म-वादो । यदु-वर-परिषत् स्वैर् दोर्भिरस्यन्नधर्मम् ॥ जयति जन-निवासो देवकी-जन्म-वादो । यदु-वर-परिषत् स्वैर् दोर्भिरस्यन्नधर्मम् ॥ स्थिर-चर-वृजिन-घ्नः सु-स्मित-श्री-मुखेन । व्रज-पुर-वनितानां वर्धयन् काम-देवम् ॥

जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिषत्स्वैर्दोर्भिरस्यन्नधर्मम्। स्थिरचरवृजिनघ्नः सुस्मितश्रीमुखेन व्रजपुरवनितानां वर्धयन् कामदेवम्॥

Verse 49

इत्त्थं परस्य निज-वर्त्म-रिरक्षयात्त-लीला-तनोस् तदनुरूप-विडम्बनानि । कर्माणि कर्म-कषणानि यदूत्तमस्य श्रूयाद् अमुष्य पदयोर् अनुवृत्तिम् इच्छन् ॥

इत्त्थं परस्य निजवर्त्मरिरक्षयात्तलीलातनोस्तदनुरूपविडम्बनानि। कर्माणि कर्मकषणानि यदूत्तमस्य श्रूयादमुष्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन्॥

Verse 50

मर्त्यस् तयानुसवम् एधितया मुकुन्द- श्रीमद्-कथा-श्रवण-कीर्तन-चिन्तयैति । तद् धाम दुस्तर-कृतान्त-जवापवर्गं ग्रामाद् वनं क्षिति-भुजोऽपि ययुर् यदर्थाः ॥

मर्त्यस्तयानुसवमेधितया मुकुन्दश्रीमद्कथाश्रवणकीर्तनचिन्तयैति। तद्धाम दुस्तरकृतान्तजवापवर्गं ग्रामाद्वनं क्षितिभुजोऽपि ययुर्यदर्थाः॥