Adhyaya 86
Arjuna Marries Subhadrā; Kṛṣṇa Honors Two Devotees in Mithilā (Śrutadeva and Bahulāśva)
परीक्षित्प्रश्नेन प्रेरितः शुकदेवः कथयति—अर्जुनः तीर्थयात्रायां प्रभासे श्रुत्वा यत् बलरामः सुभद्रां दुर्योधनाय दातुमिच्छति, कृष्णाभिप्रेतं फलम् अन्विष्य द्वारकां त्रिदण्डिसंन्यासिवेषेण प्रविश्य वर्षावासं कृत्वा सुभद्रया सह परस्परानुरागं लभते। देवालयोत्सवे धर्म्ये राक्षसविधौ अनुमतहरणं कृत्वा रक्षिणो जित्वा सुभद्रामादाय निर्गच्छति; कृष्णः पितरौ च विवाहं समर्थयन्ति। बलरामस्य क्रोधः कृष्णेन सन्मानपूर्वकं निवेदितेन शम्यते, ततः स दम्पत्योः आशीर्वादं महादानैश्च ददाति। अनन्तरं विदेहमिथिलायां बहुलाश्वराजा श्रुतदेवब्राह्मणश्च अच्युतप्रियौ भक्तौ परिचीयेते। कृष्णः महर्षिभिः सह गत्वा मार्गे पूजितः, मिथिलायां योगमायया एककाले द्वयोर्गृहेषु प्रविश्य उभयोर्निमन्त्रणं गृह्णाति। तयोः अतिथिसत्कारः उपदेशं प्रकाशयति—सत्सङ्गः शीघ्रं शुद्धिं ददाति, सिद्धब्राह्मणपूजा भगवत्पूजैव। एवं वैष्णवाचारं दर्शयित्वा कृष्णो द्वारकां प्रत्यावर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच ब्रह्मन् वेदितुमिच्छाम: स्वसारां रामकृष्णयो: । यथोपयेमे विजयो या ममासीत् पितामही ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच— ब्रह्मन्, अहं वेदितुमिच्छामि यथा रामकृष्णयोः स्वसा मम पितामही सुभद्रा अर्जुनेनोपयेमे, तथा च तस्य विवाहस्य वृत्तान्तम्।
Verse 2
श्रीशुक उवाच अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन्नवनीं प्रभु: । गत: प्रभासमशृणोन्मातुलेयीं स आत्मन: ॥ २ ॥ दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । तल्लिप्सु: स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात् ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच— अर्जुनः प्रभुस्तीर्ययात्रायां सर्वां भुवं पर्यटन् प्रभासं गतः। तत्र स शुश्राव यत् रामः स्वमातुलेयीं सुभद्रां दुर्योधनाय दास्यति, तदन्ये नानुमन्यन्ते। तां लिप्सुः स त्रिदण्डी यतिरिव भूत्वा द्वारकां जगाम।
Verse 3
श्रीशुक उवाच अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन्नवनीं प्रभु: । गत: प्रभासमशृणोन्मातुलेयीं स आत्मन: ॥ २ ॥ दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । तल्लिप्सु: स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात् ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच— अर्जुनः प्रभुस्तीर्ययात्रायां सर्वां भुवं पर्यटन् प्रभासं गतः। तत्र स शुश्राव यत् रामः स्वमातुलेयीं सुभद्रां दुर्योधनाय दास्यति, तदन्ये नानुमन्यन्ते। तां लिप्सुः स त्रिदण्डी यतिरिव भूत्वा द्वारकां जगाम।
Verse 4
तत्र वै वार्षितान् मासानवात्सीत् स्वार्थसाधक: । पौरै: सभाजितोऽभीक्ष्णं रामेणाजानता च स: ॥ ४ ॥
तत्र स वार्षिकान् मासान् स्वार्थसाधकः अवात्सीत्। पौरैः सदा सभाजितोऽभूत्, रामेण च अजानता तं सत्कृतः।
Verse 5
एकदा गृहमानीय आतिथ्येन निमन्त्र्य तम् । श्रद्धयोपहृतं भैक्ष्यं बलेन बुभुजे किल ॥ ५ ॥
एकदा बलरामः तम् गृहमानीय आतिथ्येन निमन्त्र्य, श्रद्धया उपहृतं भैक्ष्यं तेन सह बुभुजे किल।
Verse 6
सोऽपश्यत्तत्र महतीं कन्यां वीरमनोहराम् । प्रीत्युत्फुल्लेक्षणस्तस्यां भावक्षुब्धं मनो दधे ॥ ६ ॥
स तत्र वीरमनोहरां महतीं कन्यां सुभद्रां ददर्श। प्रीत्युत्फुल्ललोचनः स तस्यां भावक्षुब्धं मनो न्यधात्॥
Verse 7
सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयंगमम् । हसन्ती व्रीडितापाङ्गी तन्न्यस्तहृदयेक्षणा ॥ ७ ॥
सापि तं नारीहृदयंगमं वीक्ष्य चकमे। हसन्ती व्रीडितापाङ्गी तस्मिन् न्यस्तहृदयेक्षणा॥
Verse 8
तां परं समनुध्यायन्नन्तरं प्रेप्सुरर्जुन: । न लेभे शं भ्रमच्चित्त: कामेनातिबलीयसा ॥ ८ ॥
तां परं समनुध्यायन् अन्तरं प्रेप्सुरर्जुनः। कामेनातिबलीयसा भ्रमच्चित्तः शं न लेभे॥
Verse 9
महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुर्गनिर्गताम् । जहारानुमत: पित्रो: कृष्णस्य च महारथ: ॥ ९ ॥
महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुर्गनिर्गताम्। जहारानुमतः पित्रोः कृष्णस्य च महारथः॥
Verse 10
रथस्थो धनुरादाय शूरांश्चारुन्धतो भटान् । विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्वभागं मृगराडिव ॥ १० ॥
रथस्थो धनुरादाय शूरांश्चारुन्धतो भटान्। विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्वभागं मृगराडिव॥
Verse 11
तच्छ्रुत्वा क्षुभितो राम: पर्वणीव महार्णव: । गृहीतपाद: कृष्णेन सुहृद्भिश्चानुसान्त्वित: ॥ ११ ॥
तच्छ्रुत्वा सुभद्राहरणवृत्तं रामः पर्वणीव महार्णवः क्षुभितोऽभवत्। कृष्णेन तस्य पादौ गृहीत्वा सुहृद्भिश्च सह यथावृत्तं निवेद्य सान्त्वितः॥
Verse 12
प्राहिणोत् पारिबर्हाणि वरवध्वोर्मुदा बल: । महाधनोपस्करेभरथाश्वनरयोषित: ॥ १२ ॥
ततः बलो मुदान्वितो वरवध्वोः पारिबर्हाणि प्राहिणोत्—महाधनानि चोपस्करैः सह, गज-रथ-ाश्वैः नर-योषिद्भृत्यैश्च॥
Verse 13
श्रीशुक उवाच कृष्णस्यासीद् द्विजश्रेष्ठ: श्रुतदेव इति श्रुत: । कृष्णैकभक्त्या पूर्णार्थ: शान्त: कविरलम्पट: ॥ १३ ॥
श्रीशुक उवाच—कृष्णस्य द्विजश्रेष्ठः श्रुतदेव इति विख्यातः। कृष्णैकभक्त्या पूर्णार्थः शान्तः कविरलम्पटश्चासीत्॥
Verse 14
स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी । अनीहयागताहार्यनिर्वर्तितनिजक्रिय: ॥ १४ ॥
स विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी समवसत्। अनीहया आगताहार्यैः निर्वर्तितनिजक्रियः॥
Verse 15
यात्रामात्रं त्वहरहर्दैवादुपनमत्युत । नाधिकं तावता तुष्ट: क्रिया चक्रे यथोचिता: ॥ १५ ॥
यात्रामात्रं तु स अहर्हर् दैवादुपनमत्युत। नाधिकं तावता तुष्टः क्रियाश्चक्रे यथोचिताः॥
Verse 16
तथा तद्राष्ट्रपालोऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुत: । मैथिलो निरहम्मान उभावप्यच्युतप्रियौ ॥ १६ ॥
तथैव हे परीक्शित्, तस्य राष्ट्रस्य पालो बहुलाश्व इति मैथिलवंशजः निरहङ्कारः श्रुतः। उभावपि भक्तौ अच्युतप्रियौ बभूवतुः॥
Verse 17
तयो: प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् । आरुह्य साकं मुनिभिर्विदेहान् प्रययौ प्रभु: ॥ १७ ॥
तयोः प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् आरुह्य, मुनिभिः सह प्रभुर्विदेहान् प्रययौ॥
Verse 18
नारदो वामदेवोऽत्रि: कृष्णो रामोऽसितोऽरुणि: । अहं बृहस्पति: कण्वो मैत्रेयश्च्यवनादय: ॥ १८ ॥
तेषु मुनिषु नारदो वामदेवोऽत्रिः कृष्णो रामोऽसितोऽरुणिः। अहं बृहस्पतिः कण्वो मैत्रेयश्च्यवनादयश्च॥
Verse 19
तत्र तत्र तमायान्तं पौरा जानपदा नृप । उपतस्थु: सार्घ्यहस्ता ग्रहै: सूर्यमिवोदितम् ॥ १९ ॥
तत्र तत्र मार्गे तमायान्तं, हे नृप, पौरा जानपदाश्च सार्घ्यहस्ता उपतस्थुः—ग्रहैः परिवृतमुदितं सूर्यमिव॥
Verse 20
आनर्तधन्वकुरुजाङ्गलकङ्कमत्स्य- पाञ्चालकुन्तिमधुकेकयकोशलार्णा: । अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास- स्निग्धेक्षणं नृप पपुर्दृशिभिर्नृनार्य: ॥ २० ॥
आनर्तधन्वकुरुजाङ्गलकङ्कमत्स्यपाञ्चालकुन्तिमधुकेकयकोशलार्णाः अन्ये च, हे नृप, नृनार्यः उदारहासस्निग्धेक्षणं तन्मुखसरोजं दृशिभिः पपुः॥
Verse 21
तेभ्य: स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रदृग्भ्य: क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन् । शृण्वन् दिगन्तधवलं स्वयशोऽशुभघ्नं गीतं सुरैर्नृभिरगाच्छनकैर्विदेहान् ॥ २१ ॥
तेषां दर्शनमात्रेण भगवान् श्रीकृष्णस्त्रिलोकगुरुः तमोऽन्धतां विनाश्य क्षेमं दिव्यदृष्टिं च ददौ। तदा देवैर्मनुष्यैश्च दिगन्तधवलं पावनं स्वयशः श्रुत्वा शनकैर्विदेहान् अगच्छत्॥
Verse 22
तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप । अभीयुर्मुदितास्तस्मै गृहीतार्हणपाणय: ॥ २२ ॥
अच्युतस्य आगमनं श्रुत्वा विदेहस्य पौरा जानपदाश्च नृप, मुदिता: सन्तः अर्हणानि पाणिषु गृहीत्वा तं प्रत्युद्ययुः॥
Verse 23
दृष्ट्वा त उत्तम:श्लोकं प्रीत्युत्फुलाननाशया: । कैर्धृताञ्जलिभिर्नेमु: श्रुतपूर्वांस्तथा मुनीन् ॥ २३ ॥
उत्तमश्लोकं तं दृष्ट्वा जनाः प्रीत्या विकसिताननमनसः। केचित् ऊर्ध्वाञ्जलिभिर्नत्वा, तेन सहागतान् मुनीन् अपि—ये पूर्वं श्रुतमात्राः—प्रणेमुः॥
Verse 24
स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्गुरुम् । मैथिल: श्रुतदेवश्च पादयो: पेततु: प्रभो: ॥ २४ ॥
जगद्गुरुं तं स्वानुग्रहायैव सम्प्राप्तं मन्यमानौ मैथिलराजा श्रुतदेवश्च प्रभोः पादयोः पेततुः॥
Verse 25
न्यमन्त्रयेतां दाशार्हमातिथ्येन सह द्विजै: । मैथिल: श्रुतदेवश्च युगपत् संहताञ्जली ॥ २५ ॥
द्विजैः सहातिथ्येन दाशार्हनाथं न्यमन्त्रयेतां—मैथिलः श्रुतदेवश्च—युगपत् संहताञ्जली॥
Verse 26
भगवांस्तदभिप्रेत्य द्वयो: प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद् गेहमुभाभ्यां तदलक्षित: ॥ २६ ॥
भगवान् तदभिप्रेत्य द्वयोः प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद् गेहमुभाभ्यां तदलक्षितः ॥
Verse 27
श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनक: स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामना: ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षण: । नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनी: ॥ २८ ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषै: ॥ २९ ॥
श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनकः स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामनाः ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षणः । नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनीः ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषैः ॥
Verse 28
श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनक: स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामना: ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षण: । नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनी: ॥ २८ ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषै: ॥ २९ ॥
प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षणः । नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनीः ॥
Verse 29
श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनक: स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामना: ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षण: । नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनी: ॥ २८ ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषै: ॥ २९ ॥
सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषैः ॥
Verse 30
वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहान्नतर्पितान् । पादावङ्कगतौ विष्णो: संस्पृशञ्छनकैर्मुदा ॥ ३० ॥
वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहान्नतर्पितान् । पादावङ्कगतौ विष्णोः संस्पृशञ्छनकैर्मुदा ॥
Verse 31
श्रीबहुलाश्व उवाच भवान् हि सर्वभूतानामात्मा साक्षी स्वदृग् विभो । अथ नस्त्वत्पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गत: ॥ ३१ ॥
श्रीबहुलाश्व उवाच—भवान् हि सर्वभूतानामात्मा साक्षी स्वदृग् विभो । अथ नस्त्वत्पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गतः ॥
Verse 32
स्ववचस्तदृतं कर्तुमस्मद्दृग्गोचरो भवान् । यदात्थैकान्तभक्तान् मे नानन्त: श्रीरज: प्रिय: ॥ ३२ ॥
स्ववचस्तदृतं कर्तुमस्मद्दृग्गोचरो भवान् । यदात्थैकान्तभक्तान् मे नानन्तः श्रीरजः प्रियः ॥
Verse 33
को नु त्वच्चरणाम्भोजमेवंविद् विसृजेत् पुमान् । निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मद: ॥ ३३ ॥
को नु त्वच्चरणाम्भोजमेवंविद् विसृजेत् पुमान् । निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मदः ॥
Verse 34
योऽवतीर्य यदोर्वंशे नृणां संसरतामिह । यशो वितेने तच्छान्त्यै त्रैलोक्यवृजिनापहम् ॥ ३४ ॥
योऽवतीर्य यदोर्वंशे नृणां संसरतामिह । यशो वितेने तच्छान्त्यै त्रैलोक्यवृजिनापहम् ॥
Verse 35
नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । नारायणाय ऋषये सुशान्तं तप ईयुषे ॥ ३५ ॥
नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । नारायणाय ऋषये सुशान्तं तप ईयुषे ॥
Verse 36
दिनानि कतिचिद् भूमन् गृहान् नो निवस द्विजै: । समेत: पादरजसा पुनीहीदं निमे: कुलम् ॥ ३६ ॥
दिनानि कतिचिद् भूमन्, द्विजैः समेतोऽस्माकं गृहे निवस। स्वपादरजसा निमेः कुलमिदं पुनीहि॥
Verse 37
इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवाल्ँ लोकभावन: । उवास कुर्वन् कल्याणं मिथिलानरयोषिताम् ॥ ३७ ॥
इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवान् लोकभावनः। उवास किञ्चित्कालं मिथिलानरयोषितां कल्याणं कुर्वन्॥
Verse 38
श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहाञ्जनको यथा । नत्वा मुनीन् सुसंहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह ॥ ३८ ॥
श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहे जनको यथा। नत्वा मुनीन् च तं देवं सुसंहृष्टो वासो धुन्वन् ननर्त ह॥
Verse 39
तृणपीठबृषीष्वेतानानीतेषूपवेश्य स: । स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् सभार्योऽवनिजे मुदा ॥ ३९ ॥
तृणपीठबृषीष्वेतान् आनीतेषूपवेश्य सः। स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् सभार्योऽवनिजे मुदा॥
Verse 40
तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् । स्नापयां चक्र उद्धर्षो लब्धसर्वमनोरथ: ॥ ४० ॥
तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम्। स्नापयामास उद्धर्षो लब्धसर्वमनोरथः॥
Verse 41
फलार्हणोशीरशिवामृताम्बुभि- र्मृदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजै: । आराधयामास यथोपपन्नया सपर्यया सत्त्वविवर्धनान्धसा ॥ ४१ ॥
स तान् फलैः उशीरैः शिवामृताम्बुभिः सुरभ्या मृदा तुलसीदलैः कुशैः पद्मैश्च यथोपपन्नया सपर्यया सम्यगाराधयामास; पश्चात् सत्त्वविवर्धनं हविरन्नं च न्यवेदयत्।
Verse 42
स तर्कयामास कुतो ममान्वभूत् गृहान्धकूपे पतितस्य सङ्गम: । य: सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभि: कृष्णेन चास्यात्मनिकेतभूसुरै: ॥ ४२ ॥
स अचिन्तयत्—कुतो मम गृहान्धकूपे पतितस्य सङ्गमोऽभूत्? सर्वतीर्थाश्रयपादरेणुभिः श्रीकृष्णेन तथा च हृदि नित्यं तं वहद्भिः आत्मनिकेतभूभूसुरैः महाब्राह्मणैः सह कथं मम समागमः?
Verse 43
सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थित: । सभार्यस्वजनापत्य उवाचाङ्घ्र्यभिमर्शन: ॥ ४३ ॥
सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् दृष्ट्वा श्रुतदेव उपसृत्य सभार्यस्वजनापत्यः समीपे निषसाद; ततः प्रभोः पादौ संवाहयन् कृष्णं मुनिंश्च संबोध्य उवाच।
Verse 44
श्रुतदेव उवाच नाद्य नो दर्शनं प्राप्त: परं परमपूरुष: । यर्हीदं शक्तिभि: सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्यात्मसत्तया ॥ ४४ ॥
श्रुतदेव उवाच—नाद्यैव नो दर्शनं प्राप्तः परः परमपूरुषः; यदा ह्यसौ स्वशक्तिभिरिदं जगत् सृष्ट्वा तदेवात्मसत्तया प्रविष्टः, तदा प्रभृति तेन सहास्माकं सङ्गतिरस्ति।
Verse 45
यथा शयान: पुरुषो मनसैवात्ममायया । सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नमनुविश्यावभासते ॥ ४५ ॥
यथा शयानः पुरुषो मनसैवात्ममायया परं स्वाप्नलोकं सृष्ट्वा तमेवानुविश्य तत्रात्मानमिवावभासते, तथा भगवान्।
Verse 46
शृण्वतां गदतां शश्वदर्चतां त्वाभिवन्दताम् । नृणां संवदतामन्तर्हृदि भास्यमलात्मनाम् ॥ ४६ ॥
ये शृण्वन्ति त्वत्कथां नित्यं, ये च गदन्ति, शश्वदर्चयन्ति त्वाम्, त्वाभिवन्दन्ति, परस्परं त्वद्विषये संवदन्ति च—तेषां निर्मलात्मनां नृणामन्तर्हृदि त्वमेव प्रकाशसे।
Verse 47
हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थ: कर्मविक्षिप्तचेतसाम् । आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽप्यन्त्युपेतगुणात्मनाम् ॥ ४७ ॥
हृदिस्थोऽपि त्वं कर्मविक्षिप्तचेतसामतिदूरस्थ इव दृश्यसे; आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽपि, ये तव गुणान् सम्यगनुभावयितुं शिक्षिताः, तेषामन्तःकरणे त्वमेव सन्निकर्षेण प्रकाशसे।
Verse 48
नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मने अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे । सकारणाकारणलिङ्गमीयुषे स्वमाययासंवृतरुद्धदृष्टये ॥ ४८ ॥
नमोऽस्तु ते—अध्यात्मविदां परात्मने; अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे कालरूपाय; सकारणाकारणलिङ्गमीयुषे, स्वमायया भक्तानां दृष्टिमुन्मीलयन् अभक्तानां तु दृष्टिं संवृत्य रुद्धदृष्टये।
Verse 49
स त्वं शाधि स्वभृत्यान् न: किं देव करवाम हे । एतदन्तो नृणां क्लेशो यद् भवानक्षिगोचर: ॥ ४९ ॥
स त्वं परात्मा; वयं तव स्वभृत्याः। हे देव, किं नः करवाम? यतो भवानक्षिगोचर एव नृणां क्लेशानामन्तं करोति।
Verse 50
श्रीशुक उवाच तदुक्तमित्युपाकर्ण्य भगवान् प्रणतार्तिहा । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसंस्तमुवाच ह ॥ ५० ॥
श्रीशुक उवाच—इति श्रुतदेवेनोक्तं तदुपाकर्ण्य भगवान् प्रणतार्तिहा; पाणिना तस्य पाणिं गृहीत्वा, प्रहसन् तमुवाच ह।
Verse 51
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मंस्तेऽनुग्रहार्थाय सम्प्राप्तान् विद्ध्यमून् मुनीन् । सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्त: पादरेणुभि: ॥ ५१ ॥
श्रीभगवानुवाच— ब्रह्मन्, तव अनुग्रहार्थमेव एते महर्षयः समागताः; मया सह लोकान् सञ्चरन्तः स्वपादरेणुभिः सर्वान् पुनन्ति।
Verse 52
देवा: क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शनस्पर्शनार्चनै: । शनै: पुनन्ति कालेन तदप्यर्हत्तमेक्षया ॥ ५२ ॥
देवाः क्षेत्राणि तीर्थानि च दर्शन-स्पर्शन-आर्चनैः कालेन शनैः पुनन्ति; परं महर्षीणाम् उत्तमदृष्ट्या तत्फलं सद्य एव लभ्यते।
Verse 53
ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषां प्राणिनामिह । तपसा विद्यया तुष्ट्या किमु मत्कलया युत: ॥ ५३ ॥
ब्राह्मणः जन्मना एव इह सर्वप्राणिनां श्रेष्ठः; तपसा विद्यया तुष्ट्या च अधिकं महिमान् भवति— मत्कलया युतः किमु।
Verse 54
न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतच्चतुर्भुजम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो ह्यहम् ॥ ५४ ॥
न मे चतुर्भुजं रूपमेतदपि ब्राह्मणात् प्रियतरम्; विप्रः सर्ववेदमयः, अहं तु सर्वदेवमयः।
Verse 55
दुष्प्रज्ञा अविदित्वैवमवजानन्त्यसूयव: । गुरुं मां विप्रमात्मानमर्चादाविज्यदृष्टय: ॥ ५५ ॥
एतदविदित्वा दुष्प्रज्ञाः असूयवश्च जनाः विप्रं मां गुरुमात्मानं च अवजानन्ति; ते अर्चादौ एव देवताबुद्ध्या पूज्यं मन्यन्ते।
Verse 56
चराचरमिदं विश्वं भावा ये चास्य हेतव: । मद्रूपाणीति चेतस्याधत्ते विप्रो मदीक्षया ॥ ५६ ॥
मदीक्षया यः विप्रः मां साक्षात्कृतवान्, स चेतसि निश्चयं धारयति—चराचरं जगत् सर्वं तथा सृष्टिहेतवो भावा अपि मद्रूपाण्येव प्रसारितानि।
Verse 57
तस्माद् ब्रह्मऋषीनेतान् ब्रह्मन् मच्छ्रद्धयार्चय । एवं चेदर्चितोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभि: ॥ ५७ ॥
तस्मात् हे ब्रह्मन्, एतान् ब्रह्मऋषीन् मयि यथा श्रद्धा तथा मच्छ्रद्धया एव अर्चय; एवं कृतं चेत् त्वया अहं साक्षादेव अर्चितो भवामि, नान्यथा भूरिधनैः।
Verse 58
श्रीशुक उवाच स इत्थं प्रभुनादिष्ट: सहकृष्णान् द्विजोत्तमान् । आराध्यैकात्मभावेन मैथिलश्चाप सद्गतिम् ॥ ५८ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं प्रभुणा आदिष्टः श्रुतदेवः एकात्मभावेन सहकृष्णान् द्विजोत्तमान् आराध्य, मैथिलराजा बहुलाश्वश्च तथा कृत्वा, उभौ परमां सद्गतिं प्राप्तवन्तौ।
Verse 59
एवं स्वभक्तयो राजन् भगवान् भक्तभक्तिमान् । उषित्वादिश्य सन्मार्गं पुनर्द्वारवतीमगात् ॥ ५९ ॥
एवं राजन्, भगवान् भक्तभक्तिमान् स्वभक्तयोः श्रुतदेवबहुलाश्वयोः किञ्चित्कालं उषित्वा, सन्मार्गं आदीश्य, पुनर्द्वारवतीं जगाम।
Frequently Asked Questions
The narrative presents Arjuna acting strategically within royal and familial politics: Balarāma’s intent to give Subhadrā to Duryodhana required discretion until the proper moment. By adopting a tridaṇḍī disguise, Arjuna could enter Dvārakā without provoking conflict, gain proximity during the monsoon stay, and then execute the dharmically sanctioned rākṣasa-style taking at a public festival—an approach ultimately approved by Kṛṣṇa and Subhadrā’s parents.
Śukadeva explicitly notes that Subhadrā’s parents and Kṛṣṇa had sanctioned the act, and Subhadrā herself reciprocates affection. In classical kṣatriya contexts, rākṣasa-vivāha can occur as a socially recognized form when aligned with consent and dharmic approval. The Bhāgavata frames the event as a legitimate marital outcome protected by Kṛṣṇa’s will, not as coercion or exploitation.
Śrutadeva is portrayed as a content, learned brāhmaṇa householder devoted to unalloyed service, while Bahulāśva is a humble Videha king free from false ego—both equally dear to Acyuta. Their pairing demonstrates the Bhāgavata principle that bhakti, not social position (royal opulence vs. simple livelihood), attracts the Lord’s personal presence.
The chapter describes an act of divine aiśvarya: to please both devotees, Kṛṣṇa simultaneously went to both homes so that each host perceived the Lord exclusively in his own house. This illustrates Bhagavān’s yogic sovereignty and His bhakta-vātsalya—His eagerness to reciprocate fully with each devotee.
Kṛṣṇa teaches that exalted sages purify the worlds by their presence and that honoring realized brāhmaṇas is direct worship of Him. He contrasts gradual purification through tīrthas and Deity worship with the immediacy of receiving the glance and blessings of saintly persons, emphasizing sādhu-sevā and brāhmaṇa-respect as core Vaiṣṇava conduct.