Adhyaya 85
Vasudeva and Devakī Glorify Kṛṣṇa and Balarāma; The Recovery of Devakī’s Six Sons from Sutala
द्वारकायां वसुदेवः ऋषिवाक्यैः प्रभोः पराक्रमैश्च प्रेरितः साङ्कर्षणमच्युतं च पुत्रौ भक्त्या प्रणम्य वेदान्तरीत्या स्तुतिं करोति—युवयोरेव सृष्टेः कारणं द्रव्यं च, अन्तर्यामी परमात्मा, भूत-इन्द्रिय-गुण-अहङ्कारादीनां प्रवर्तकशक्तिश्चेति। श्रीकृष्णः तस्य विचारं अनुमोद्य अद्वैतपरमात्मतत्त्वं विस्तरेण दर्शयति—स्वयंज्योतिः एक एव परमात्मा स्वप्रकाशितैर्गुणैः बहुधेव दृश्यते; द्वैतविमुक्तो वसुदेवः तूष्णीं भवति। ततः देवकी कंसहतेषु षट्सु पुत्रेषु करुणया तयोः प्रार्थयति, गुरुपुत्र-आनयनं स्मारयन्ती। प्रभू सुतलं प्रविश्य बलिमहाराजेन पूजितौ देवक्याः पुत्राणां मरीचिशापजं रहस्यं प्रकाशयतः, तान् षट् द्वारकां नयतः। योगमायया देवक्याः वात्सल्यं प्रादुरभवति, किन्तु भगवत्संस्पर्शात् पुत्राः स्वस्वरूपं प्रबुध्य देवलोकं यान्ति। श्रवणफलरूपेण शुद्धिः परमात्मनि स्थिरध्यानं च कथ्यते, अग्रे कृष्णलीलानां तारकशक्तिं प्रकाशयितुं कथा प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच अथैकदात्मजौ प्राप्तौ कृतपादाभिवन्दनौ । वसुदेवोऽभिनन्द्याह प्रीत्या सङ्कर्षणाच्युतौ ॥ १ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच । अथैकदा वसुदेवस्यात्मजौ सङ्कर्षणाच्युतौ कृतपादाभिवन्दनौ तं प्राप्तौ । वसुदेवोऽपि प्रीत्या तावभिनन्द्य एवं उवाच ॥
Verse 2
मुनीनां स वच: श्रुत्वा पुत्रयोर्धामसूचकम् । तद्वीर्यैर्जातविश्रम्भ: परिभाष्याभ्यभाषत ॥ २ ॥
मुनीनां वचः श्रुत्वा पुत्रयोर्धामसूचकम्, तयोर्वीर्यकर्मभिः जातविश्रम्भः वसुदेवः । ततः नाम्ना परिभाष्य तावभ्यभाषत ॥
Verse 3
कृष्ण कृष्ण महायोगिन् सङ्कर्षण सनातन । जाने वामस्य यत् साक्षात् प्रधानपुरुषौ परौ ॥ ३ ॥
वसुदेव उवाच—कृष्ण कृष्ण महायोगिन्, सङ्कर्षण सनातन । जाने वामस्य यत् साक्षात् प्रधानपुरुषौ परौ ॥
Verse 4
यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् यद् यथा यदा । स्यादिदं भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ ४ ॥
यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् यद् यथा यदा । स्यादिदं भगवन् साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरः ॥
Verse 5
एतन्नानाविधं विश्वमात्मसृष्टमधोक्षज । आत्मनानुप्रविश्यात्मन् प्राणो जीवो बिभर्ष्यज ॥ ५ ॥
हे अधोक्षज, एतद् नानाविधं विश्वं त्वयैवात्मसृष्टम्; ततः स्वयमन्तः प्रविश्य परमात्मरूपेण, हे अज, सर्वेषां प्राणो जीवश्च भूत्वा सृष्टिं बिभर्षि॥
Verse 6
प्राणादीनां विश्वसृजां शक्तयो या: परस्य ता: । पारतन्त्र्याद् वैसादृश्याद् द्वयोश्चेष्टैव चेष्टताम् ॥ ६ ॥
प्राणादीनां विश्वसृजां या: शक्तयः परस्य ता एव; पारतन्त्र्याद् भेदात् च, द्वयोश्चेष्टा तव प्रेरणया एव चेष्टताम्॥
Verse 7
कान्तिस्तेज: प्रभा सत्ता चन्द्राग्न्यर्कर्क्षविद्युताम् । यत् स्थैर्यं भूभृतां भूमेर्वृत्तिर्गन्धोऽर्थतो भवान् ॥ ७ ॥
कान्तिस्तेजः प्रभा सत्ता चन्द्राग्न्यर्कर्क्षविद्युताम्; यत् स्थैर्यं भूभृतां भूमेर्वृत्तिर्गन्धोऽर्थतो भवान्॥
Verse 8
तर्पणं प्राणनमपां देवत्वं ताश्च तद्रस: । ओज: सहो बलं चेष्टा गतिर्वायोस्तवेश्वर ॥ ८ ॥
तर्पणं प्राणनम् अपां देवत्वं ताश्च तद्रसः; ओजः सहो बलं चेष्टा गतिर्वायोस्तव, ईश्वर॥
Verse 9
दिशां त्वमवकाशोऽसि दिश: खं स्फोट आश्रय: । नादो वर्णस्त्वम् ॐकार आकृतीनां पृथक्कृति: ॥ ९ ॥
दिशां त्वम् अवकाशोऽसि दिशः खं स्फोट आश्रयः; नादो वर्णस्त्वम् ॐकार आकृतीनां पृथक्कृतिः॥
Verse 10
इन्द्रियं त्विन्द्रियाणां त्वं देवाश्च तदनुग्रह: । अवबोधो भवान् बुद्धेर्जीवस्यानुस्मृति: सती ॥ १० ॥
इन्द्रियाणां विषयप्रकाशने यत् सामर्थ्यं तद् भवान्; इन्द्रियाधिदेवताश्च तदनुग्रहश्च त्वमेव। बुद्धेर्निश्चयशक्तिरपि त्वं, जीवस्य च सत्यानुस्मृतिः स्मरणशक्तिश्च भवान्॥
Verse 11
भूतानामसि भूतादिरिन्द्रियाणां च तैजस: । वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायिनम् ॥ ११ ॥
भूतानां भूतादिरसि—तामसाहङ्कारः; इन्द्रियाणां तैजसः—राजसाहङ्कारः; देवानां वैकारिकः—सात्त्विकाहङ्कारः। सर्वाधारं च प्रधानमव्यक्तं त्वमेव, यदनुशायि सर्वेषु॥
Verse 12
नश्वरेष्विह भावेषु तदसि त्वमनश्वरम् । यथा द्रव्यविकारेषु द्रव्यमात्रं निरूपितम् ॥ १२ ॥
इह नश्वरेषु भावेषु त्वमेव तदनश्वरम्। यथा द्रव्यविकारेषु विकारैः परिवर्तमानेषु द्रव्यमात्रं नित्यं निरूप्यते॥
Verse 13
सत्त्वं रजस्तम इति गुणास्तद्वृत्तयश्च या: । त्वय्यद्धा ब्रह्मणि परे कल्पिता योगमायया ॥ १३ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति ये गुणाः, तेषां च या वृत्तयः—एतत् सर्वं त्वय्येव परे ब्रह्मणि साक्षाद् अभिव्यज्यते, तव योगमायया कल्पितम्॥
Verse 14
तस्मान्न सन्त्यमी भावा यर्हि त्वयि विकल्पिता: । त्वं चामीषु विकारेषु ह्यन्यदाव्यावहारिक: ॥ १४ ॥
तस्माद् एते भावाः प्रकृतिविकाराः त्वयि यदा विकल्पिताः तदैव सन्ति; तदा त्वमपि तेषु प्रादुर्भवसि। सृष्ट्यभावकाले तु एतेभ्यो विकारेभ्योऽन्यः, अव्यावहारिकः परमार्थतत्त्वं त्वमेवैकः॥
Verse 15
गुणप्रवाह एतस्मिन्नबुधास्त्वखिलात्मन: । गतिं सूक्ष्मामबोधेन संसरन्तीह कर्मभि: ॥ १५ ॥
येऽबुधाः गुणप्रवाहेऽस्मिन्नखिलात्मनः त्वां न विदुः, तेऽबोधेन सूक्ष्मां गतिं न प्राप्य कर्मभिः संसारे भ्रमन्ति।
Verse 16
यदृच्छया नृतां प्राप्य सुकल्पामिह दुर्लभाम् । स्वार्थे प्रमत्तस्य वयो गतं त्वन्माययेश्वर ॥ १६ ॥
यदृच्छया नरदेहं सुकल्पां दुर्लभामिह प्राप्यापि, स्वार्थे प्रमत्तस्य हे ईश्वर, त्वन्मायया वयो व्यर्थं गच्छति।
Verse 17
असावहं ममैवैते देहे चास्यान्वयादिषु । स्नेहपाशैर्निबध्नाति भवान् सर्वमिदं जगत् ॥ १७ ॥
असावहं ममैवैते इति देहेऽस्य वंशादिषु च; स्नेहपाशैः भवान् सर्वमिदं जगत् निबध्नाति।
Verse 18
युवां न न: सुतौ साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरौ । भूभारक्षत्रक्षपण अवतीर्णौ तथात्थ ह ॥ १८ ॥
युवां न नः सुतौ, किंतु साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरौ; भूभारभूतान् क्षत्रान् क्षपयितुमवतीर्णाविति स्वयमेवोक्तवन्तौ।
Verse 19
तत्ते गतोऽस्म्यरणमद्य पदारविन्द- मापन्नसंसृतिभयापहमार्तबन्धो । एतावतालमलमिन्द्रियलालसेन मर्त्यात्मदृक् त्वयि परे यदपत्यबुद्धि: ॥ १९ ॥
तस्मात् तेऽद्य पदारविन्दं शरणं गतः—आपन्नसंसृतिभयापहम्, आर्तबन्धो। इन्द्रियलालसेनालं; मर्त्यात्मदृक् अहं त्वयि परेऽपत्यबुद्धिं यदकरवम्।
Verse 20
सूतीगृहे ननु जगाद भवानजो नौ सञ्जज्ञ इत्यनुयुगं निजधर्मगुप्त्यै । नानातनूर्गगनवद् विदधज्जहासि को वेद भूम्न उरुगाय विभूतिमायाम् ॥ २० ॥
सूतीगृहेऽपि भवान् नः प्रोवाच—अजोऽपि पूर्वयुगेषु पुत्रत्वेन बहुधा जात इति। स्वधर्मगुप्त्यर्थं नानातनूः प्रादुर्भाव्य पुनरन्तर्हितवान्, मेघवत् प्रादुर्भावाप्ययौ कुर्वन्। उरुगाय भूमन्, तव विभूतिमायां को नु वेद?
Verse 21
श्रीशुक उवाच आकर्ण्येत्थं पितुर्वाक्यं भगवान् सात्वतर्षभ: । प्रत्याह प्रश्रयानम्र: प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा ॥ २१ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं पितुर्वाक्यमाकर्ण्य भगवान् सात्वतर्षभः। प्रश्रयानम्रः शिरसा प्रणम्य, प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा प्रत्युवाच।
Verse 22
श्रीभगवानुवाच वचो व: समवेतार्थं तातैतदुपमन्महे । यन्न: पुत्रान् समुद्दिश्य तत्त्वग्राम उदाहृत: ॥ २२ ॥
श्रीभगवानुवाच—तात, वचो वः समवेतार्थं मन्ये; यत् नः पुत्रान् समुद्दिश्य तत्त्वग्राम उदाहृतः।
Verse 23
अहं यूयमसावार्य इमे च द्वारकौकस: । सर्वेऽप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृग्या: सचराचरम् ॥ २३ ॥
अहं यूयं चासावार्य इमे च द्वारकौकसः। सर्वेऽप्येवं यदुश्रेष्ठ, सचराचरं यत् किञ्चिदपि, विमृग्यं तत्त्वदृष्ट्या।
Verse 24
आत्मा ह्येक: स्वयंज्योतिर्नित्योऽन्यो निर्गुणो गुणै: । आत्मसृष्टैस्तत्कृतेषु भूतेषु बहुधेयते ॥ २४ ॥
आत्मा ह्येकः स्वयंज्योतिर्नित्यः; गुणैः अन्यो निर्गुणः। स एवात्मसृष्टैर्गुणैस्तत्कृतेषु भूतेषु बहुधा इव दृश्यते।
Verse 25
खं वायुर्ज्योतिरापो भूस्तत्कृतेषु यथाशयम् । आविस्तिरोऽल्पभूर्येको नानात्वं यात्यसावपि ॥ २५ ॥
खं वायुर्ज्योतिरापो भूश्च यथाशयं कृतिषु आविर्भाव-तिरोभाव-स्वल्प-बहुत्वादिभिः दृश्यन्ते; तथैवैकः परमात्मा अपि नानात्वं इव प्रतीयते।
Verse 26
श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् वसुदेव उदाहृत: । श्रुत्वा विनष्टनानाधीस्तूष्णीं प्रीतमना अभूत् ॥ २६ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भगवता राजन् वसुदेवः समुदाहृतम् उपदेशं श्रुत्वा विनष्ट-नानाधीः प्रीतमना तूष्णीम् अभवत्।
Verse 27
अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता । श्रुत्वानीतं गुरो: पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७ ॥ कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंसविहिंसितान् । स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादश्रुलोचना ॥ २८ ॥
अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता, गुरोः पुत्रम् आत्मजाभ्याम् आनीतम् इति श्रुत्वा सुविस्मिता। कृष्णरामौ समाश्राव्य कंसविहिंसितान् स्वपुत्रान् स्मरन्ती, वैक्लव्यादश्रुलोचना कृपणं प्राह।
Verse 28
अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता । श्रुत्वानीतं गुरो: पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७ ॥ कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंसविहिंसितान् । स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादश्रुलोचना ॥ २८ ॥
अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता, गुरोः पुत्रम् आत्मजाभ्याम् आनीतम् इति श्रुत्वा सुविस्मिता। कृष्णरामौ समाश्राव्य कंसविहिंसितान् स्वपुत्रान् स्मरन्ती, वैक्लव्यादश्रुलोचना कृपणं प्राह।
Verse 29
श्रीदेवक्युवाच राम रामाप्रमेयात्मन् कृष्ण योगेश्वरेश्वर । वेदाहं वां विश्वसृजामीश्वरावादिपूरुषौ ॥ २९ ॥
श्रीदेवक्युवाच—राम रामाप्रमेयात्मन् कृष्ण योगेश्वरेश्वर। वेदाहं वां विश्वसृजाम् ईश्वरावादिपूरुषौ।
Verse 30
कालविध्वस्तसत्त्वानां राज्ञामुच्छास्त्रवर्तिनाम् । भूमेर्भारायमाणानामवतीर्णौ किलाद्य मे ॥ ३० ॥
मम गर्भसमुद्भूतौ युवां अद्य भुवि अवतीर्णौ, कलिविध्वस्तसत्त्वानां श्रुतिशासनलङ्घकानां राज्ञां निघ्नार्थं, भूमेर्भारभूतानां विनाशाय च।
Verse 31
यस्यांशांशांशभागेन विश्वोत्पत्तिलयोदया: । भवन्ति किल विश्वात्मंस्तं त्वाद्याहं गतिं गता ॥ ३१ ॥
यस्यांशस्यांशस्यांशभागेन विश्वस्योत्पत्तिस्थितिलयाः भवन्ति, हे विश्वात्मन्, तं त्वामद्याहं परमेश्वरं शरणं गता।
Verse 32
चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदितौ । आनिन्यथु: पितृस्थानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोजराजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमाहृतान् ॥ ३३ ॥
चिरं मृतस्य सुतस्य आनयनाय गुरुणा चोदितौ युवां, पितृस्थानात् तमाहृत्य गुरवे गुरुदक्षिणां दत्तवन्तौ इति श्रूयते। तथैव मे कामं कुरुतं, हे योगेश्वरेश्वरौ; भोजराजेन हतान् मम पुत्रान् पुनराहृत्य द्रष्टुं कामये।
Verse 33
चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदितौ । आनिन्यथु: पितृस्थानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोजराजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमाहृतान् ॥ ३३ ॥
चिरं मृतस्य सुतस्य आनयनाय गुरुणा चोदितौ युवां, पितृस्थानात् तमाहृत्य गुरवे गुरुदक्षिणां दत्तवन्तौ इति श्रूयते। तथैव मे कामं कुरुतं, हे योगेश्वरेश्वरौ; भोजराजेन हतान् मम पुत्रान् पुनराहृत्य द्रष्टुं कामये।
Verse 34
ऋषिरुवाच एवं सञ्चोदितौ मात्रा राम: कृष्णश्च भारत । सुतलं संविविशतुर्योगमायामुपाश्रितौ ॥ ३४ ॥
ऋषिरुवाच—एवं मात्रा सञ्चोदितौ, हे भारत, रामः कृष्णश्च योगमायामुपाश्रितौ सुतलं संविविशतुः।
Verse 35
तस्मिन् प्रविष्टावुपलभ्य दैत्यराड् विश्वात्मदैवं सुतरां तथात्मन: । तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुताशय: सद्य: समुत्थाय ननाम सान्वय: ॥ ३५ ॥
दैत्यराजो बलिर्द्वौ प्रभू प्रविष्टाववलोक्य विश्वात्मदैवं स्वात्मनश्चाराध्यं ज्ञात्वा हर्षपरिप्लुतहृदयः सद्य उत्थाय सपरिवारः प्रणनाम।
Verse 36
तयो: समानीय वरासनं मुदा निविष्टयोस्तत्र महात्मनोस्तयो: । दधार पादाववनिज्य तज्जलं सवृन्द आब्रह्म पुनद् यदम्बु ह ॥ ३६ ॥
बलिः मुदा तयोर्वरासनं समानीय तत्रोपविष्टयोर्महात्मनोः पादौ प्रक्षाल्य तज्जलं जगत्पावनं ब्रह्मपर्यन्तं स्वयम् सपरिवारः शिरसि न्यषिञ्चत्।
Verse 37
समर्हयामास स तौ विभूतिभि- र्महार्हवस्त्राभरणानुलेपनै: । ताम्बूलदीपामृतभक्षणादिभि: स्वगोत्रवित्तात्मसमर्पणेन च ॥ ३७ ॥
स तौ विभूतिभिः समर्हयामास—महार्हवस्त्राभरणानुलेपनैः, ताम्बूलदीपामृतभक्षणादिभिः; स्वगोत्रवित्तं चात्मानं च तयोः समर्पयामास।
Verse 38
स इन्द्रसेनो भगवत्पदाम्बुजं बिभ्रन्मुहु: प्रेमविभिन्नया धिया । उवाच हानन्दजलाकुलेक्षण: प्रहृष्टरोमा नृप गद्गदाक्षरम् ॥ ३८ ॥
इन्द्रसेनो बलिर्भगवत्पदाम्बुजं मुहुर्बिभ्रन् प्रेमविभिन्नचित्तः। आनन्दाश्रुपूर्णनयनो हृष्टरोमा गद्गदाक्षरं नृप ततोऽब्रवीत्।
Verse 39
बलिरुवाच नमोऽनन्ताय बृहते नम: कृष्णाय वेधसे । साङ्ख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥ ३९ ॥
बलिरुवाच—नमोऽनन्ताय बृहते; नमः कृष्णाय वेधसे। साङ्ख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने॥
Verse 40
दर्शनं वां हि भूतानां दुष्प्रापं चाप्यदुर्लभम् । रजस्तम:स्वभावानां यन्न: प्राप्तौ यदृच्छया ॥ ४० ॥
दर्शनं वां हि भूतानां दुष्प्रापं चाप्यदुर्लभम् । रजस्तमःस्वभावानां यन्नः प्राप्तौ यदृच्छया ॥
Verse 41
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
दैत्यदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याध्रचारणाः । यक्षरक्षःपिशाचाश्च भूतप्रमथनायकाः ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशाः ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामतः । न तथा सत्त्वसंरब्धाः सन्निकृष्टाः सुरादयः ॥
Verse 42
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशाः ॥
Verse 43
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामतः । न तथा सत्त्वसंरब्धाः सन्निकृष्टाः सुरादयः ॥
Verse 44
इदमित्थमिति प्रायस्तव योगेश्वरेश्वर । न विदन्त्यपि योगेशा योगमायां कुतो वयम् ॥ ४४ ॥
इदमित्थमिति प्रायस्तव योगेश्वरेश्वर । न विदन्त्यपि योगेशा योगमायां कुतो वयम् ॥
Verse 45
तन्न: प्रसीद निरपेक्षविमृग्ययुष्मत्- पादारविन्दधिषणान्यगृहान्धकूपात् । निष्क्रम्य विश्वशरणाङ्घ्रयुपलब्धवृत्ति: शान्तो यथैक उत सर्वसखैश्चरामि ॥ ४५ ॥
तन्नः प्रसीद, निरपेक्षविमृग्य-युष्मत्पादारविन्दधिषणान्यगृहान्धकूपात् निष्क्रम्य विश्वशरणाङ्घ्र्युपलब्धवृत्तिः शान्तो यथैक उत सर्वसखैश्चरामि।
Verse 46
शाध्यस्मानीशितव्येश निष्पापान् कुरु न: प्रभो । पुमान् यच्छ्रद्धयातिष्ठंश्चोदनाया विमुच्यते ॥ ४६ ॥
शाध्यस्मानीशितव्येश निष्पापान् कुरु नः प्रभो। पुमान् यच्छ्रद्धयातिष्ठंश्चोदनाया विमुच्यते॥
Verse 47
श्रीभगवानुवाच आसन्मरीचे: षट् पुत्रा ऊर्णायां प्रथमेऽन्तरे । देवा: कं जहसुर्वीक्ष्य सुतं यभितुमुद्यतम् ॥ ४७ ॥
श्रीभगवानुवाच—आसन्मरीचेः षट् पुत्रा ऊर्णायां प्रथमेऽन्तरे। देवा कं जहसुर्वीक्ष्य सुतं यभितुमुद्यतम्॥
Verse 48
तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा । हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया ॥ ४८ ॥ देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिता: । सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके ॥ ४९ ॥
तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा। हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया॥ देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिताः। सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके॥
Verse 49
तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा । हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया ॥ ४८ ॥ देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिता: । सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके ॥ ४९ ॥
तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा। हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया॥ देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिताः। सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके॥
Verse 50
इत एतान् प्रणेष्यामो मातृशोकापनुत्तये । तत: शापाद् विनिर्मुक्ता लोकं यास्यन्ति विज्वरा: ॥ ५० ॥
इतः एतान् नयिष्यामः मातुः शोकापनुत्तये । ततः शापविमुक्ताः सर्वदुःखविवर्जिताः स्वर्गं स्वधाम यास्यन्ति ॥
Verse 51
स्मरोद्गीथ: परिष्वङ्ग: पतङ्ग: क्षुद्रभृद् घृणी । षडिमे मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम् ॥ ५१ ॥
स्मर उद्गीथः परिष्वङ्गः पतङ्गः क्षुद्रभृद् घृणी । षडिमे मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सत्गतिम् ॥
Verse 52
इत्युक्त्वा तान् समादाय इन्द्रसेनेन पूजितौ । पुनर्द्वारवतीमेत्य मातु: पुत्रानयच्छताम् ॥ ५२ ॥
इत्युक्त्वा तान् समादाय बलिना पूजितौ विभू । पुनर्द्वारवतीं गत्वा मातुः पुत्रान् न्यवेदयताम् ॥
Verse 53
तान् दृष्ट्वा बालकान् देवी पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूर्ध्न्यजिघ्रदभीक्ष्णश: ॥ ५३ ॥
तान् दृष्ट्वा बालकान् देवी पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूर्ध्न्यजिघ्रदभीक्ष्णशः ॥
Verse 54
अपाययत् स्तनं प्रीता सुतस्पर्शपरिस्नुतम् । मोहिता मायया विष्णोर्यया सृष्टि: प्रवर्तते ॥ ५४ ॥
प्रीता सुतस्पर्शपरिस्नुतं स्तनमपाययत् । मोहिता विष्णुमायया यया सृष्टिः प्रवर्तते ॥
Verse 55
पीत्वामृतं पयस्तस्या: पीतशेषं गदाभृत: । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शना: ॥ ५५ ॥ ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् । मिषतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम् ॥ ५६ ॥
तस्या अमृतमयं पयः, गदाभृतः श्रीकृष्णेन पूर्वं पीतस्य शेषं पीत्वा, षट्पुत्रा नारायणस्य दिव्याङ्गसंस्पर्शेन स्वात्मस्वरूपदर्शनं प्रतिलभ्य प्रबुद्धाः।
Verse 56
पीत्वामृतं पयस्तस्या: पीतशेषं गदाभृत: । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शना: ॥ ५५ ॥ ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् । मिषतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम् ॥ ५६ ॥
ते गोविन्दं देवकीं पितरं च बलं च नमस्कृत्य, सर्वभूतानां पश्यतां सन्तः, दिवौकसां धाम ययुः।
Verse 57
तं दृष्ट्वा देवकी देवी मृतागमननिर्गमम् । मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप ॥ ५७ ॥
तं मृतागमननिर्गमं पुत्राणां दृष्ट्वा देवकी देवी सुविस्मिता, नृप, कृष्णेन रचितां मायामेव मन्ये स्म।
Verse 58
एवंविधान्यद्भुतानि कृष्णस्य परमात्मन: । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य सन्त्यनन्तानि भारत ॥ ५८ ॥
एवंविधान्यद्भुतानि कृष्णस्य परमात्मनः; अनन्तवीर्यस्य वीर्याणि, भारत, सन्त्यनन्तानि।
Verse 59
श्रीसूत उवाच य इदमनुशृणोति श्रावयेद् वा मुरारे- श्चरितममृतकीर्तेर्वर्णितं व्यासपुत्रै: । जगदघभिदलं तद्भक्तसत्कर्णपूरं भगवति कृतचित्तो याति तत्क्षेमधाम ॥ ५९ ॥
श्रीसूत उवाच—य इदं मुरारेश्चरितम् अमृतकीर्तेः व्यासपुत्रैर्वर्णितम् अनुशृणोति श्रावयेद् वा, तज्जगदघभिदलं भक्तसत्कर्णपूरं; स भगवति कृतचित्तः तत्क्षेमधाम याति।
Frequently Asked Questions
Vasudeva’s praise is a bhāgavata re-reading of sāṅkhya categories: the elements and their capacities (rasa, gandha, tejas, etc.) act only by the Lord’s śakti. By identifying the cosmos with Bhagavān’s energies and presence, he asserts both transcendence (the Lord stands apart during dissolution) and immanence (He enters as Paramātmā). This framing supports the Bhāgavata’s conclusion that all causality ultimately rests in the Supreme Person, not in independent material principles.
Kṛṣṇa explains that the Supreme Self is eka (one), self-luminous, and nirguṇa in essence, but He appears as many through the upādhi-like differentiations of the guṇas He manifests. Just as the same elements appear in diverse objects as visible/invisible, subtle/gross, the one Paramātmā is reflected in varied bodies and minds. The multiplicity is an appearance conditioned by modes and forms, while the underlying reality remains one.
Kṛṣṇa reveals they were originally six sons of Marīci who laughed at Brahmā’s impropriety and were cursed into demoniac births, later becoming sons of Hiraṇyakaśipu and then transferred by Yoga-māyā into Devakī’s womb. Kaṁsa killed them due to the prophecy that Devakī’s child would be his death. Their repeated births illustrate karma, curse, and divine orchestration under Yoga-māyā.
The chapter indicates they were “living here with you,” i.e., under Bali’s domain in Sutala, by divine arrangement. Sutala—protected and sanctified by Vāmana’s presence—functions as a theologically significant realm where the Lord’s devotees (like Bali) receive intimate darśana, and where karmic knots can be resolved under the Lord’s direct supervision.
Their awakening is attributed to contact with the transcendental body of the Lord (Nārāyaṇa) through remnants associated with Kṛṣṇa—Devakī’s milk described as having been previously drunk by Him. In bhakti theology, such contact (saṅga) with Bhagavān and His prasāda catalyzes smṛti (true remembrance) and removes coverings created by curse and karma, enabling their return to higher abodes.
Devakī’s wonder underscores Yoga-māyā’s twofold function: it can generate intense worldly identification (maternal attachment) even in exalted devotees, and it can also arrange liberation by bringing souls into purifying proximity to Bhagavān. The episode teaches that the Lord alone controls appearance and disappearance, and that surrender to Him transforms grief into realization.